زینب کاظمخواه: براساس گزارشهای کمیته محافظت از روزنامهنگاران، سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ مرگبارترین سالها برای روزنامهنگاران از زمان ثبت این آمار بودهاند. در این دوره، بخش عمدهای از کشتهشدگان به درگیریهای مرتبط با غزه، لبنان و مناطق پیرامونی مربوط میشود و صدها خبرنگار در حین انجام وظیفه جان خود را از دست دادهاند.
مرگ آمال خلیل بهانهای شد برای نام بردن از روزنامهنگارانی که در طول تاریخ جنگهای معاصر جانشان را از دست دادهاند. مرگ این روزنامهنگار لبنانی در شرایطی رخ داد که به گفته منابع محلی، پس از یک حمله اولیه، او و همکارش به ساختمانی در جنوب لبنان پناه بردند، اما دقایقی بعد همان ساختمان هدف حمله دوم قرار گرفت. گزارشها حاکی از آن است که حتی هنگام تلاش نیروهای امدادی برای دسترسی به محل، حمله دیگری انجام شد. در این حادثه، همکار او زخمی شد، اما خلیل جان باخت. (در توضیح عکس اصلی آمده است یک روزنامهنگار که در میانه لاستیکهای سوخته، در شهر بصره در جنوب عراق از از معترضان عکسبرداری میکند- ژانویه ۲۰۲۰- عکاس حسین فلاح)
این رویداد در ادامه روندی است که از آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳ شدت گرفته است. طبق دادههای منتشرشده، از آن زمان تاکنون بیش از ۲۶۰ روزنامهنگار در غزه، لبنان و یمن کشته شدهاند که بخش عمده آنها را خبرنگاران فلسطینی در غزه تشکیل میدهند. تنها در لبنان نیز دهها خبرنگار در این دوره جان خود را از دست دادهاند.
جنگ غزه بر اساس گزارش پروژه «هزینههای جنگ» و سازمان ملل، مرگبارترین درگیری تاریخ برای روزنامهنگاران بوده است. تا اوت ۲۰۲۵، سازمان ملل ۲۴۲ روزنامهنگار فلسطینی کشتهشده توسط اسرائیل را ثبت کرد، در حالی که کمیته حمایت از روزنامهنگاران (CPJ) آمار ۱۹۲ نفر (که دستکم ۱۸۴ نفر فلسطینی) و فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران (IFJ) شمار ۱۸۰ نفر را گزارش دادند.
دفتر رسانهای غزه در ژوئیه ۲۰۲۴ تعداد کشتهشدگان را ۱۶۰ نفر اعلام کرد که تا ژوئیه ۲۰۲۵ به ۲۱۷ نفر رسید. رئیس کمیته حمایت از روزنامهنگاران تأکید کرد که «جنگ اسرائیل علیه غزه برای روزنامهنگاران کشندهتر از هر جنگ قبلی است». گزارشگران بدون مرز اعلام کرد که ارتش اسرائیل عمداً روزنامهنگاران فلسطینی را هدف قرار داده و در دسامبر ۲۰۲۵ اسرائیل را «بزرگترین قاتل و بدترین دشمن روزنامهنگاران» نامید. بر اساس تحقیقات گاردین، اسرائیل روزنامهنگاران وابسته به حماس را بدون توجه به عدم مشارکتشان در نبرد، هدف قانونی میداند و یک سخنگوی ارتش اسرائیل تأیید کرد که بین کارمند رسانهای و مبارز حماس تمایز قائل نمیشود. در این درگیری، دستکم ۲۳ روزنامهنگار شبکه الاقصی کشته شدند. همچنین ارتش اسرائیل به اعتراف خود، روزنامهنگارانی چون اسماعیل الغول، حمزه الدحدوح، حسام شبات و انس الشریف را ترور کرده است. علاوه بر کشتهشدگان حین گزارشگری، اتحادیه روزنامهنگاران فلسطین از کشته شدن بیش از ۷۰۰ عضو خانواده روزنامهنگاران خبر داد. حملات هوایی به برج حاجی (اکتبر ۲۰۲۳) و حملات دوضرب به بیمارستان ناصر (اوت ۲۰۲۵) از جمله فجایع برجسته است. جامعه جهانی از جمله کمیته حمایت از روزنامهنگاران، گزارشگران بدون مرز، و ۳۶ رسانه بینالمللی با انتشار نامههای سرگشاده، هدفگیری روزنامهنگاران را محکوم و خواستار تحقیق و پاسخگویی شدهاند. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، ابراز نگرانی عمیق کرد و دفتر او اعلام داشت که روزنامهنگاران در غزه «به سطحی کشته شدهاند که در هیچ درگیری مدرن دیده نشده است». در مقابل، اسرائیل با ادعای عضویت برخی خبرنگاران در حماس، کشتارها را توجیه میکند، اما این ادعاها توسط نهادهای بینالمللی مطبوعاتی بیمدرک و مردود خوانده شده است.
در غزه، شیوههای کشتهشدن خبرنگاران الگوهای تکرارشوندهای دارد. بسیاری از آنها در حملات هوایی کشته شدهاند؛ برخی در خودروهای در حال حرکت، برخی در خانههایشان و برخی دیگر در محلهایی که بهعنوان اقامت یا استقرار خبرنگاران شناخته میشد. در مواردی، پس از یک حمله اولیه، زمانی که خبرنگاران برای پوشش صحنه یا بررسی خسارات به محل بازمیگردند، حمله دوم رخ داده و تلفات بیشتری برجای گذاشته است.
در میان کشتهشدگان، نامهایی مانند انس الشریف دیده میشود که در حمله به محل استقرار خبرنگاران کشته شد. همچنین در یک مورد دیگر، چند خبرنگار در محوطه بیمارستان ناصر در خانیونس، پس از وقوع دو انفجار پیاپی، جان باختند؛ انفجار دوم در حالی رخ داد که خبرنگاران و غیرنظامیان برای بررسی حادثه اول در محل جمع شده بودند.
در ۲۸ مارس ۲۰۲۶، حملات هوایی اسرائیل به جنوب لبنان به شهادت سه خبرنگار و یک امدادگر انجامید. فاطمه فتونی (خبرنگار شبکه المیادین) و برادرش محمد فتونی (فیلمبردار) همراه با علی شعیب(خبرنگار باتجربه شبکه المنار) در خودرویی با علائم رسانهای در مسیر جزین هدف حمله پهپادی قرار گرفتند. دقایقی پس از خروج آنها از خودرو، چهار موشک دیگر خودرو را منهدم کرد. یک امدادگر از هیئت سلامت اسلامی که برای نجات مصدومان رفته بود، در حمله دوم کشته شد. ارتش اسرائیل بدون ارائه مدرک، علی شعیب را «مأمور اطلاعاتی حزبالله» خواند. نهادهای بینالمللی از جمله کارشناسان سازمان ملل و فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران (IFJ) این حملات را محکوم کرده و هدفگیری عمدی خبرنگاران را جنایت جنگی توصیف نمودند. فاطمه فتونی تنها ۲۵ روز پیش از شهادت، خبر کشته شدن هفت تن از اعضای خانوادهاش را در حملات قبلی پوشش داده بود.
محمد وشاح، خبرنگار الجزیره، از دیگر خبرنگارانی بود که در حمله هوایی به خودرویی در جاده ساحلی غزه کشته شد. در بسیاری از این موارد، خبرنگاران در حال انجام وظیفه بودند، اما محل حضورشان ـ از خیابان گرفته تا بیمارستان و خانه ـ به هدف حمله تبدیل شد.
پیش از این نیز، کشتهشدن شیرین ابوعاقله در سال ۲۰۲۲ در کرانه باختری، توجه جهانی را به وضعیت خبرنگاران در این منطقه جلب کرده بود. با این حال، حجم و شدت تلفات پس از سال ۲۰۲۳ به شکل قابلتوجهی افزایش یافته است.
از جنگ جهانی اول تا به امروز، صدها روزنامهنگار در میدانهای نبرد جان خود را از دست دادهاند. در جنگهای جهانی، تلفات خبرنگاران محدود و اغلب غیرمستقیم بود؛ در ویتنام، آزادی عمل بیشتر به قیمت کشتهشدن دهها تن تمام شد؛ و در عراق و افغانستان بود که هدفگیری عمدی خبرنگاران به الگویی تکاندهنده تبدیل گشت. اما هرگز در تاریخ، کشتهشدن اصحاب رسانه به اندازهٔ دو سال اخیر (۲۰۲۴-۲۰۲۵) شدت و سازمانیابی نداشته است. در این میان، جنگ غزه و حملات به لبنان، مرگبارترین دوره را برای روزنامهنگاران رقم زده است.
با این پیشزمینه، در ادامه نگاهی به کشتهشدن روزنامهنگاران در جنگهای معاصرِ افغانستان، عراق و اوکراین میاندازیم؛ جنگهایی که هرچند از نظر مقیاس با غزه تفاوت دارند، اما در آنها نیز خبرنگاران ـ چه در خط مقدم، چه در شهرها و چه در خانههای خود ـ بهای سنگینی برای ثبت حقیقت پرداختهاند.
جنگ افغانستان (۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱)
در طول جنگ افغانستان، دستکم ۲۹ خبرنگار و روزنامهنگار هنگام پوشش این درگیری کشته شدند؛ آماری که احتمالاً کمتر از تعداد واقعی کشتهشدگان است. شیوههای مرگ در این جنگ بسیار متنوع و در عین حال تلخ بود: برخی در حملات انتحاری هدف قرار گرفتند، برخی در کمین طالبان کشته شدند، شماری بر اثر بمبهای کنار جادهای (آیایدی) جان باختند و تعدادی نیز در آتش اشتباهی نیروهای خارجی کشته شدند.
برای نمونه، روپرت هامر، خبرنگار بریتانیایی روزنامه ساندی میرور، هنگام سفر با نیروهای آمریکایی در ولایت هلمند بر اثر انفجار بمب کنار جادهای کشته شد. میشل لَنگ، خبرنگار کانادایی کلگری هرالد، نیز در قندهار در حادثهای مشابه و همراه با چهار سرباز کانادایی جان باخت. دیوید گیلکی، عکاس آمریکایی انپیآر، در کمین طالبان در هلمند گرفتار شد و ابتدا گزارش شد که بر اثر راکتافکن کشته شده، اما بعداً مشخص شد علت مرگ او سوختگی شدید بوده است. ذبیحالله تمنّا، مترجم افغان او، نیز در همان حادثه با گلوله کشته شد.
آنیا نیدرینگهاوس، عکاس آلمانی آسوشیتدپرس، هنگام پوشش انتخابات ریاستجمهوری افغانستان در ولایت خوست توسط فردی با لباس پلیس هدف گلوله قرار گرفت و ترور شد. اَجمل نقشبندی، راهنمای افغان خبرنگاران خارجی، توسط طالبان ربوده و سپس اعدام شد.
همچنین در نوامبر ۲۰۰۱، چهار خبرنگار شامل هری برتون از استرالیا، عزیزالله حیدری از افغانستان، خولیو فوئنتس از اسپانیا و ماریا گراتسیا کوتولی از ایتالیا، در مسیر جلالآباد به کابل در یک کمین مسلحانه همگی جان باختند.
جنگ روسیه و اوکراین (از ۲۰۱۴ تا امروز)
در جنگ روسیه و اوکراین که از سال ۲۰۱۴ با الحاق کریمه و جنگ در دونباس آغاز شد و در فوریه ۲۰۲۲ با حمله گسترده وارد مرحلهای جدید شد، دستکم ۱۸ روزنامهنگار و کارمند رسانهای غیرنظامی در حین انجام وظیفه کشته شدهاند.
در سال ۲۰۱۴، آندریا روکلی، عکاس خبری ایتالیایی، به همراه آندری میرونوف، مترجم روسی، در نزدیکی اسلوویانسک بر اثر گلولهباران کشته شدند. ایگور کورنلیوک، خبرنگار، و آنتون ولوشین، صدابردار روسی، هنگام فیلمبرداری در منطقه متالیست هدف خمپاره قرار گرفتند. آناتولی کلیان، اپراتور دوربین، در دونتسک توسط نیروهای اوکراینی تیرباران شد. آندری استنین، عکاس روسی، پس از ناپدید شدن، جسدش پیدا شد. سرژی نیکولایف، عکاس اوکراینی، نیز در پیسکی در جریان گلولهباران کشته شد.
با آغاز حمله گسترده روسیه در سال ۲۰۲۲، موج جدیدی از تلفات آغاز شد. یوگنی ساکون، عکاس اوکراینی، در حمله به برج تلویزیونی کییف کشته شد. برنت رنو، مستندساز آمریکایی، در ایرپین هدف گلوله قرار گرفت. پیر زاکژوسکی و الکساندرا کوشینووا در حومه کییف در حمله به خودروشان جان باختند. اوکسانا باولینا در کییف و ماکس لوین در منطقه هوتا-مژیهیرسکا کشته شدند. مانتاس کداراویسیوس، مستندساز لیتوانیایی، در ماریوپول تیرباران شد. فردریک لوکلرک ـ ایمهوف، خبرنگار فرانسوی، در لوهانسک بر اثر ترکش کشته شد. آرمان سولدَن، خبرنگار فرانس پرس، در چاسیو یار جان باخت و ویکتوریا آمِلینا، نویسنده و روزنامهنگار اوکراینی، در کراماتورسک بر اثر حمله راکتی کشته شد.
جنگ عراق (۲۰۰۳ تا ۲۰۱۱)
در جنگ عراق که در مارس ۲۰۰۳ آغاز شد، خبرنگاران نیز مانند نظامیان با تلفات سنگین مواجه شدند. تا اوایل مه ۲۰۰۳، از میان حدود هزار خبرنگار حاضر، دستکم ۱۵ نفر کشته شده بودند.
در میان کشتهشدگان خارجی یک نام برای ایرانیها آشنا بود: کاوه گلستان عکاس ایرانی که در ۱۳ فروردین ۱۳۸۲ هنگام انجام مأموریت تصویربرداری برای شبکه خبری بیبیسی در خط مقدم حمله آمریکا به عراق، در شهر مرزی کفری در ۱۳۰ کیلومتری کرکوک در عراق که تحت کنترل اتحاد میهنی کردستان بود، بر اثر انفجار مین کشته شد.
مایکل کلی، ستوننویس آمریکایی، از نخستین قربانیان جنگ عراق بود بود. تری لوید، خبرنگار بریتانیایی، در کمین کشته شد. پل موران، فیلمبردار استرالیایی، در حمله انتحاری جان باخت. دیوید بلوم، مجری آمریکایی، بر اثر عارضه جسمی ناشی از شرایط جنگی جان باخت. دو خبرنگار اسپانیایی و یک خبرنگار آلمانی نیز در حملات موشکی و تانکی کشته شدند.
یکی از تراژیکترین و تاریکترین وقایع کشتار روزنامهنگاران در جنگ عراق، در ۸ آوریل ۲۰۰۳ رقم خورد؛ روزی که نیروهای آمریکایی در سه حمله جداگانه، مقرهای رسانهای را در بغداد هدف قرار دادند و جان سه خبرنگار را گرفتند.
در آن روز، دو موشک هوابهسطح آمریکایی دفتر شبکه الجزیره را در یک منطقه مسکونی بغداد هدف قرار دادند. طارق ایوب، خبرنگار فلسطینی-اردنی، کشته شد و یک فیلمبردار زخمی گردید. همزمان دفتر شبکه ابوظبی نیز بمباران شد. الجزیره دو ماه پیش از جنگ مختصات دقیق دفتر خود را به پنتاگون اعلام کرده بود، اما با این حال برخی کارمندان الجزیره حملات را عمدی دانستند، چراکه این شبکه گزارشهای گستردهای از تلفات غیرنظامیان پخش میکرد. در همان روز، یک تانک آمریکایی از فاصله ۳۰۰ متری گلولهای به طبقه ۱۵ هتل فلسطین شلیک کرد؛ هتلی که دهها خبرنگار بینالمللی در آن اقامت داشتند. در این حمله تاراس پروتسیوک (رویترز، اوکراین) و خوزه کوسو (تلوسینکو، اسپانیا) کشته و سه نفر دیگر زخمی شدند. فرمانده تانک ادعا کرد که نور خیرهای در بالکن هتل دیده و گمان کرده نقطهزن دشمن است، اما خبرنگاران حاضر هرگونه تیراندازی از هتل یا اطراف آن را رد کردند. تحقیقات ارتش آمریکا خدمه تانک را تبرئه کرد، اما گزارشگران بدون مرز اعلام کردند که پنتاگون از حضور خبرنگاران در هتل مطلع بوده، ولی این اطلاعات به تانکچی منتقل نشده بود. کمیته حفاظت از روزنامهنگاران نیز حمله را «غیرعمدی اما قابل اجتناب» خواند. پرونده دادخواهی اسپانیا علیه سه سرباز آمریکایی به دلیل رد درخواست بازجویی توسط آمریکا و کمبود مدارک، در سال ۲۰۱۵ مختومه شد. بعدها در سال ۲۰۰۸، یک تحلیلگر سابق اطلاعات نظامی آمریکا فاش کرد که هتل فلسطین در فهرست «اهداف بالقوه» پیش از تهاجم قرار داشته است.
مرگ آمال خلیل، تنها یکی از تازهترین حلقههای این زنجیره طولانی است؛ زنجیرهای که نشان میدهد در جنگهای معاصر، ثبت واقعیت خود به یکی از پرخطرترین مأموریتها تبدیل شده است. از کوچههای بغداد تا بیمارستانهای غزه، از ارتفاعات چاسیو یار تا روستاهای جنوب لبنان، خبرنگاران با دوربینها و دفترچههایشان به هدفی آشکار برای گلولهها و پهپادها بدل شدهاند.
آماری که در این گزارش مرور شد، تصویری هشداردهنده ارائه میدهد: در فاصله سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، بیش از هر دورهای در تاریخ معاصر، خبرنگاران در خط مقدم جان باختهاند. جنگ غزه به تنهایی رکورددار کشتهشدگان اصحاب رسانه بوده و سازمانهای بینالمللی بارها حملات به خبرنگاران را جنایت جنگی خواندهاند. با این حال، پاسخگویی مؤثری در کار نبوده است؛ عاملان این حملات ـ چه در عراق، چه در افغانستان، چه در اوکراین و چه در غزه و لبنان ـ عمدتاً با مصونیت از مجازات به کار خود ادامه دادهاند.
سازمان ملل، گزارشگران بدون مرز، کمیته حفاظت از روزنامهنگاران و فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران، همگی خواستار تحقیقات مستقل و پاسخگویی شدهاند. اما تا زمانی که جامعه بینالمللی سازوکارهای مؤثری برای حمایت از خبرنگاران و مجازات عاملان جنایت علیه آنان ایجاد نکند، این زنجیره غمانگیز ادامه خواهد یافت. هر خبرنگاری که در میدان نبرد به خاک میافتد، نه فقط یک حرفهای، بلکه بخشی از حقیقتی است که پیش از رسیدن به مخاطب، در خون خود غرق میشود. شاید بزرگترین ادای احترام به این قربانیان، تلاش برای ایجاد جهانی باشد که در آن، جواب قلم و دوربین دیگر گلوله و بمب نباشند، بلکه ابزاری برای ثبت حقیقت باشد.
۵۹۵۹
نظر شما