امیرمهدی نادری |خبرآنلاین: گشتاپو، کوتاهشده Geheime Staatspolizei (پلیس مخفی دولتی)، یکی از پررنگترین نمادهای سرکوب و خشونت در دوران رژیم نازی آلمان بود؛ سازمانی که از سال ۱۳۱۲ تا ۱۳۲۴ شمسی (۱۹۳۳–۱۹۴۵ میلادی) نقش اصلی را در سرکوب مخالفان سیاسی، نظارت بر جامعه و تثبیت کنترل نازیها در آلمان و کشورهای اشغالی ایفا کرد. این سازمان نهتنها مکانیزمی برای دستگیری و شکنجه، بلکه ابزاری برای ساخت فضایی از وحشت و ترس در کل اروپای تحت اشغال بود که درنهایت، نقش محوری در اجرای هولوکاست و جنایات علیه یهودیان، اسلاوها، روماها و دیگر گروههای «عدم مطلوب» رژیم داشت.
از تأسیس تا گسترش و ادغام سازمان امنیتی نازیها
گشتاپو در آستانه تثبیت حکومت نازی، پس از به قدرت رسیدن آدولف هیتلر در ۳۰ ژانویه ۱۹۳۳ [۱۰ بهمن ۱۳۱۱]، و با اقدام هرمان گورینگ به عنوان وزیر کشور پروس، به صورت رسمی تأسیس شد. گورینگ با جداسازی واحدهای سیاسی و اطلاعاتی پلیس و تأمین نیروهای متعهد به ایدئولوژی نازی، بدنهای متمایز برای سرکوب مخالفان سیاسی خلق کرد. در ۲۶ آوریل ۱۹۳۳ [۶ اردیبهشت ۱۳۱۲] آنها را تحت فرماندهی شخصی خود به عنوان «گشتاپو» بازسازی کرد. همزمان، هاینریش هیملر، رئیس اساس (تشکیلات شبهنظامی نازی)، به همراه دستیارش راینهارد هایدریش، به طور مشابه پلیس باواریا و سایر ایالتهای آلمان را بازسازی کردند. در آوریل ۱۹۳۴، هیملر فرماندهی گشتاپوی گورینگ را برعهده گرفت. در ۱۷ ژوئن ۱۹۳۶ [۲۷ خرداد ۱۳۱۵]، هیملر علاوه بر ریاست اساس، با انتصاب به عنوان رایشفوهرر اساس و رئیس پلیس آلمان، کنترل تمام نیروهای پلیس آلمان، ازجمله اوردنونگسپولیتسای (پلیس نظم)، را به دست گرفت. پلیس آلمان، شامل پلیس سیاسی، نیروی کارآگاه و نیروهای پلیس یونیفرمپوش، که ظاهراً زیر نظر وزارت کشور بود، اکنون تحت فرمان هیملر متحد شده بود.
اختیارات نامحدود و شبکه خبرچینها؛ سازماندهی فضای ترس و سرکوب
گشتاپو از ساختاری متمرکز اما انعطافپذیر برخوردار بود؛ دفتر اصلی آن در برلین، با هدایت هینریش مولر از سال ۱۹۳۹ تا پایان جنگ، مرکز تصمیمگیری برای عملیاتهای سیاسی و امنیتی بود و در سطح ایالتها و شهرها شعبههای منطقهای داشت. این نهاد با ادغام اقمار مختلف پلیس و سرویس اطلاعاتی اساس، از قدرتی فراتر از یک سازمان معمولی پلیس برخوردار بود.
اختیارات گشتاپو در عمل تقریباً نامحدود بود؛ امکان دستگیری بدون حکم قضایی، بهویژه تحت طرح «حبس حفاظتی» (Schutzhaft)، تحقیق و تفتیش خانهها، شنود تلفنها، سانسور نامهها و شکنجههای سیستماتیک از روشهای متداول این سازمان بود. بازداشتیها اغلب بدون محاکمه به اردوگاههای کار اجباری و کانونهای مرگ فرستاده میشدند و زندانیان در معرض روشهای خشونتآمیزی ازجمله ایستادن طولانی، ضربات شلاق و شکنجههای روحی و جسمی قرار میگرفتند.
همزمان، گشتاپو با شبکهای از صدها هزار «خبرچین» داوطلب، ازجمله همسایگان، همکاران و حتی اعضای خانواده، جامعه را به فضایی از خودنگرانی و خودنگهداری تبدیل کرد؛ هر گمانهسازی یا شایعه میتوانست به گزارش و درنهایت بازداشت تبدیل شود. این سیستم اطاعت و ترس، نقش اساسی در تثبیت حکومت تکحزبی نازی و خاموش کردن هر صدای مخالف داشت.
در اسنادی که امروز در دایرهالمعارف هولوکاست و مراکز تاریخی به آنها استناد میشود، گشتاپو خود را ساده و خشک تعریف میکند: «مأموریت گشتاپو، تحقیق و مبارزه با هرگونه تهدید علیه دولت بود.»
از منظر نازیها، این «تهدید» تا حدودی گسترده بود که هر نگاه انتقادی، هر شوخی علیه هیتلر و هر انتقاد دینی یا سیاسی را میتوانست به «خیانت» تبدیل کند. در گزارشهای تاریخی تأکید میشود که گشتاپو از همان روزهای اول، «به خاطر استفاده از روشهای بیرحمانه در بازجوییها» بدنام شد و نام سیاه در ادبیات مدرن به عنوان نمادی از پلیس استبدادی باقی مانده است.
نقش گشتاپو در تثبیت دیکتاتوری نازی و سرکوب جامعه
گشتاپو ستون فقرات دیکتاتوری هیتلر محسوب میشد؛ این سازمان در روزهای نخست تسلط نازیها، رهبران سازمان SA را حذف کرد و درنهایت هر گروه سیاسی، مذهبی یا کارگری را که میتوانست مدعی رقابت با حزب نازی باشد تحت فشار جدی قرار داد. کمونیستها، سوسیالدموکراتها، روشنفکرانی مانند توماس مان، کلیساها و کشیشهای مخالف مانند مارتین نیمولر و اتحادیههای کارگری، همگی در هدف این سازمان قرار گرفتند.
در دوران بحرانهای اقتصادی و اجتماعی، گشتاپو با سرکوب اعتراضات و ترساندن جامعه، حضور نسبتاً کوچک اعضای حزب نازی (حدود ۱۰ درصد جمعیت) را در مقابل تمایل گسترهای از مردم، تثبیت کرد. فضایی از پارانویا و خودممنوعی، خیابانها، کتابخانهها و رسانهها را فراگرفت؛ کتابها سوزانده شدند، مطبوعات سانسور گردید و هنر و فرهنگ تبدیل به ابزاری برای پروپاگاندا شد.
این سطح از کنترل سیاسی و اجتماعی، زمینهای را فراهم کرد تا هیتلر بدون موانع داخلی جدی، به تهاجم به لهستان و آغاز جنگ جهانی دوم بپردازد. صدها هزار دستگیری، صدها هزار حکم حبس حفاظتی و هزاران قتل خارج از چارچوب دادگاهی، ازجمله مواردی بود که در دادگاههای نورنبرگ، رهبران گشتاپو و دیگر بازوهای امنیتی رژیم به جنایت علیه بشریت محکوم شدند.
گشتاپو در کشورهای اشغالی و الگوی سرکوب
گشتاپو در ساختار گستردهتر هولوکاست، نقش اصلی برنامهریزی و اجرای فرآیند تبعید و نابودی یهودیان و دیگر گروههای «نژادی و سیاسی غیرقابل قبول» را برعهده داشت...
گشتاپو در سرزمینهای اشغالی، ازجمله لهستان، فرانسه، هلند، نروژ، یوگسلاوی و شوروی، با استفاده از «Hiwis» (کمکهای محلی) از اسیران شوروی، اوکراینیها، لتونیها و لهستانیها، سیستم نظارت و سرکوب را تقویت کرد. این نیروها، اغلب تحت فشار یا با تکیه بر ایدئولوژیهای ضدکمونیستی و ضدیهودی، به نظارت بر جمعیت، دستگیری یهودیان و سرکوب جنبشهای مقاومت کمک میکردند.
در برخی مناطق، ازجمله اوکراین، بخشی از جامعه از نازیها به عنوان «آزادکننده» در برابر استالینیسم استقبال کرد و Hiwis در مدیریت گتوها و بازرسی مناطق شهری نقش میپذیرفتند. این همکاری، اشغال را از جنبه نیرویی تسهیل میکرد، اما در عین حال، خشونت پیدرپی گشتاپو و نیروهای اساس در عملیاتهای تلافیجویانه و اعدامهای دستهجمعی، احساس خیانت و خشم محلی را تقویت کرد.
در چکاسلواکی، پس از ترور هایدریش، کشتار شهر لیدیتسه و نابودی کامل روستا و اعدام جمعی شهروندان، از نمونههایی بود که در آن گشتاپو با اعدامهای صدنفره به ازای کشته شدن هر یک سرباز آلمانی، اراده مقاومت را سرکوب میکرد. در فرانسه و لهستان، هزاران اعدام و شکنجه، همراه با نظارت بر کارگران اجباری و سرکوب شورشها مانند قیام ورشو در ۱۹۴۳، ازجمله عملیاتی بود که در همکاری با نیروهای محلی و Hiwis اجرا میشد. پس از جنگ، این نیروها در شوروی و دیگر کشورها محاکمه شدند و زمینه بحثهایی درباره همکاری با اشغالگر و نقش «خیانت» را در جامعه محلی ایجاد کردند.
گشتاپو در سایه جامعه آلمان؛ از سکوت تا «سندرم سکوت» پس از جنگ
در آلمان، فرهنگ اطاعت و ترس از قدرت که در سالهای اوج رژیم نازی تقویت شده بود، در دوران پساجنگ به چالشهای عمیق اخلاقی و روانی تبدیل شد. نسلهای بعدی برای دههها از مواجهه صریح با نقش خود و خانوادهها در سکوت در برابر جنایات نازی پرهیز کردند و این سکوت، گاه به «سندرم سکوت» و انکار گستردهتر هولوکاست دامن زد. در همین حال، بازماندگان یهودیان و مخالفان سیاسی در بسیاری از موارد به طور نسبی از فضای اجتماعی و سیاسی حاشیهنشین شدند. این گذشته، جمهوری فدرال آلمان پس از ۱۹۴۵ را در برابر یک مأموریت اخلاقی سنگین قرار داد: ترمیم هویت دموکراتیک و مقابله با جریانهای نو‐نازی.
امروزه در سازمانهای بینالمللی از جمله دادگاه کیفری بینالمللی (ICC) و سازمانهای مدافعان حقوق بشر، گشتاپو به عنوان یک مرجع تاریخی و هشداردهنده در بحثهای مربوط به شکنجه، نظارت و سوءاستفاده از قدرت پلیس و امنیتی به کار میرود. تخمینهایی مبنی بر حدود ۱.۵ میلیون دستگیری مستقیم و تأثیر غیرمستقیم بر بیش از ۲۰ میلیون قربانی، گشتاپو را به یکی از نمادهای مطلق قدرت پلیسی–تکحزبی و تذکری برای جوامع امروزی درباره خطری که سازمانهایی از این نوع میتوانند ایجاد کنند، تبدیل کرده است.
منابع
Britannica.com
encyclopedia.ushmm.org
۲۵۹
نظر شما