خردمند و آهسته و تیزهوش/ در وصف شهید علی لاریجانی

اصالت خانوادگی با تربیت کامل دینی و انقلابی در هم آمیخته شد و از آن شخصی پدید آمد که در عین عقلانیت و بصیرت، عمیقاً متدین و ملتزم به شریعت، کاملاً پایبند اصول اخلاقی، معتقد به اصل ولایت مطلقه فقیه و جان‌فدای رهبری، نظام و انقلاب اسلامی بود.

می‌توان او را مصداقی از محبوبان خدا دانست که در آیه ۵۴ سوره مائده به آن اشاره شده است. «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرینَ یُجاهِدُونَ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‏اید، هرکه از شما از دینش بازگردد چه باک؛ زودا که خدا مردمی را بیاورد که دوستشان بدارد و دوستش بدارند. در برابر مؤمنان فروتن‌اند و در برابر کافران سرکش؛ در راه خدا جهاد می‏کنند و از ملامت هیچ ملامتگری نمی‏هراسند. این فضل خداست که به هر کس که خواهد ارزانی دارد، و خداوند بخشاینده و داناست. (المائده: 54)

بی‌هیچ تظاهری اهل معنویت بود. وی در راه انقلاب ملامت و بلاکشید و از جور دوستان دم برنیاورد، مبادا که برای نظام هزینه درست کند. از سفره انقلاب جز خدمت و مجاهدت و صبر و ولایت‌مداری چیزی برنداشت. نجابت و تقوای سیاسی‌اش درس‌آموز بود ولایت‌پذیریش فقط در گفتار نبود، در عمل بود. سیاست‌مدار و مدیری راهبردی، کلان‌نگر، عمیق، مورد اعتماد امام المسلمین و راهگشا بود. لحظه‌ای خود را جدای از امامش ندید تا آنجا که دوری‌اش را طاقت نیاورد و با خونش معیت با امام و رسول خدا(ص) را امضا کرد: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سیماهُمْ فی‏ وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُود؛ محمد پیامبر خدا، و کسانی که با او هستند بر کافران سختگیرند و با یکدیگر مهربان. آنان را بینی که رکوع می‏کنند، به سجده می‏آیند و جویای فضل و خشنودی خدا هستند. نشانشان اثر سجده‏ای است که بر چهره آن‌هاست.» (الفتح: ۲۹)

هوش سرشار، عمق بینش و بصیرت، تفکر و اندیشه‌ورزی، انقلابی‌گری همراه با اعتدال، سیاست‌ورزی مؤمنانه و حضور موفق در عرصه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، امنیتی، رسانه و قانون‌گذاری نشان‌دهنده شخصیت چندبعدی اوست. یکی از معدود مدیرانی است که در چهار حوزه اصلی نظام (رسانه، فرهنگ، امنیت، قانون‌گذاری) تجربه سطح بالا دارد.

وی از ابتدای پیروزی انقلاب در زمینه‌های مختلف کلان مدیریتی ایفای نقش کرده است که می‌توان به‌طور خلاصه سوابق مدیریتی او را در یک نگاه چنین نگاشت:

1. مدیر کل برون‌مرزی صداوسیما و رییس واحد مرکزی خبر (۱۳۵۷۔ ۱۳۶۱)

2. سپاه پاسداران (۱۳۶۱۔ ۱۳۷۱)

3. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۷۱۔ ۱۳۷۲)

4. رئیس سازمان صداوسیما (۱۳۷۲۔۱۳۸۳)

5. دبیر شورای عالی امنیت ملی (۱۳۸۴۔۱۳۸۶ و مجدداً در سال‌های اخیر)

6. رئیس مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۷۔ ۱۳۹۹، سه دوره)

آقای لاریجانی در هیچ‌یک از مسئولیت‌هایش صرفاً یک مدیر عادی نبود، بلکه رهبری تحول‌آفرین و تعالی‌بخش بود. برای نمونه برخی موارد را اشاره می‌کنیم:

1. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

دوران کوتاه وزارت ایشان با فضاگشایی همراه بود. پیش از ایشان جریان چپ‌گرای حاکم بر این وزارت‌خانه موجب آن شده بود که بسیاری از هنرمندانی که می‌توانستند با انقلاب همراهی کنند، یا خانه‌نشین شوند و یا گریزان گردند. همچنین تنگ‌نظری حاکم موجب شده بود با هر چیز نو مخالفت صورت گیرد. دکتر لاریجانی، ضمن رعایت موازین شرعی فضای فعالیت را برای هنرمندان گشود و بسیاری را برای فعالیت در فضای پس از انقلاب امیدوار کرد. همچنین ممنوعیت داشتن دستگاه ویدئو را برداشت و زمینه تولید آثار ویدئویی را فراهم کرد. این موضوع نشان‌دهنده رویکرد عمل‌گرایانه و واقع‌بینانه ایشان در سیاست‌گذاری فرهنگی است.

2. ریاست سازمان صداوسیما

سازمان صداوسیما در دوره یازده‌ساله ریاست ایشان بر آن، بزرگ‌ترین تحولات کمی و کیفی تاریخ خود را شاهد بود. جهش‌های کمی و تعالی کیفی این سازمان در دوره ریاست ایشان به اندازه‌ای بود که نمی‌توان آن را به‌عنوان یک توسعه عادی تلقی کرد، بلکه انقلابی در سازمان واقع شد. برخی از مهم‌ترین تحولات دوره ایشان به اختصار به شرح زیر است:

1.‌2. تحولات کمی

1.‌1.‌2. افزایش تعداد شبکه‌های تلویزیونی از چند کانال محدود به شبکه‌های متعدد ملی و برون‌مرزی و راه‌اندازی شبکه‌های جدید مانند: شبکه خبر، شبکه قرآن، شبکه‌های برون‌مرزی مانند العالم، الکوثر، جام‌جم، توسعه گسترده شبکه‌های استانی. به‌طور خلاصه می‌توان گفت:

تلویزیون ملی: پیش از ایشان ۲ شبکه داشت و در دوره ایشان به ۷ شبکه ملی رسید؛

تلویزیون استانی: کمتر از ۵ شبکه وجود داشت و در دوره ایشان به ۳۰ شبکه رسید؛

تلویزیون برون‌مرزی: تقریباً صفر بود که در زمان ایشان به ۵ شبکه تلویزیونی رسید؛

رادیو ملی: حدود ۵ شبکه بود که در زمان ایشان به حدود ۱۰ شبکه رسید؛

رادیو استانی: محدود به یک یا دو شبکه و در زمان ایشان به حدود ۳۰ شبکه رسید.

2.‌1.‌2. افزایش ساعات پخش برنامه‌ها در اکثر شبکه‌ها به ۲۴ ساعت.

2.‌2. تحولات کیفی

1.‌2.‌2. ایجاد مرکز پژوهش‌های اسلامی و دانشگاه در قم برای تربیت طلاب هنرمند و استفاده از ظرفیت حوزه‌های علمیه در حل مسائل نظری و بنیادین هنر و رسانه و کمک به ارتقای کیفی ومخاطبان رسانه. این مراکز با نگاهی راهبردی و بلند مدت ایجاد شد که نتیجه آن تربیت نسلی از طلاب فاضل در حوزه‌های مورد نیاز رسانه ملی بود. اینک بحمدالله تعدادی از فارغ‌التحصیلان این دانشگاه با داشتن دانش و صلاحیت‌های لازم، از مدیران ارشد رسانه ملی هستند. همچنین تولیدات مکتوب مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما در زمان مدیریت ایشان به انتشار منظم ۹ ماهنامه کاربردی برای تهیه‌کنندگان و نویسندگان رسانه ملی، حدود ۵۰ کتاب در سال در موضوعات مورد نیاز رسانه ملی (همچون مناسبت‌های تاریخی، انقلابی، دینی و شخصیت‌های برجسته اسلامی، موضوعات فرهنگی و اجتماعی مبتلا به جامعه، مسائل فکری و اعتقادی، متون ادبی جدید و کهن و ...). تنها یکی از منشورات این مرکز ماهنامه «بازتاب اندیشه» بود که ضمن ارائه دقیق و خلاصه همه مسائل اندیشه‌ای موافق یا مخالف، آن‌ها را نقادی عقلانی و منصفانه می‌کرد و در اختیار اهل فن و برنامه‌سازان رسانه ملی قرار می‌داد و بسیار نیز مورد توجه قرار گرفت. ازجمله کسانی که این نشریه را دنبال می‌کردند، روشنفکران دینی منتقدی بودند که دیدگاه‌هایشان در این نشریه مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته بود. آنان اذعان داشتند که نقد و بررسی در نهایت انصاف و با رعایت اخلاق صورت می‌گیرد. آقای لاریجانی به شدت از این اقدام حمایت می‌کرد.

2.‌2.‌2. تولید سریال‌های فاخر تاریخی و مذهبی: «امام علی(ع)» (سال ۱۳۷۵)؛ «مردان آنجلس» (سال ۱۳۷۶)؛ «ولایت عشق» (سال ۱۳۷۹)؛ «مریم مقدس» (سال ۱۳۸۰)؛ «شوذب» (سال ۱۳۸۰)؛ «مختارنامه» (شروع ساخت ۱۳۸۱)؛ «یوسف پیامبر(ع)» (شروع ساخت سال ۱۳۸۲).

3.‌2.‌2. تنوع گونه‌ها (سرگرمی، فرهنگی، مذهبی) و ورود رسانه ملی در همه عرصه‌های فرهنگ و اجتماع.

4.‌2.‌2. گشودن فضا برای آزاداندیشی و مباحثات مختلف علمی و اندیشگی. در دوران ایشان انواع میزگردهای فاخر و پرمحتوا در زمینه‌های مختلف فلسفی، دینی، سیاسی، فرهنگی با حضور گرایش‌های مختلف در رسانه ملی برگزار می‌شد. در عین حال ایشان در برابر انحرافات ایستادگی می‌کرد.

3. سپاه پاسداران و حوزه‌های امنیتی (۱۳۶۱ ۔ ۱۳۷۱)

لاریجانی در دوره حضورش در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مسئولیت‌های مهمی همچون معاونت سپاه، جانشین رئیس ستاد کل سپاه، نقش در ساختارهای راهبردی و پشتیبانی دفاعی را بر عهده داشت و اقدامات مهمی انجام داد. ازجمله اقدامات وی می‌توان به مشارکت در شکل‌گیری ساختارهای خودکفایی دفاعی، حضور در مدیریت کلان در دوران جنگ و پساجنگ اشاره کرد. تجربه در این دوره باعث شکل‌گیری نگاه امنیتی۔راهبردی و توان تصمیم‌گیری در شرایط بحران در او گردید و وی را برای مسئولیت‌های بالاتری همچون دبیری شورای عالی امنیت ملی آماده کرد.

4. دبیر شورای عالی امنیت ملی (دو دوره)

در دوره اول (۱۳۸۴۔۱۳۸۶) دبیری شورای عالی امنیت ملی مدیریت پرونده هسته‌ای ایران به او سپرده شده بود. در این دوره توانست با حضور عقلانی و پرتوان در تصمیم‌سازی‌های کلان، ضمن تعامل با قدرت‌های جهانی، به‌عنوان سیاست‌مداری مقتدر و مدافع منافع کشور با درکی عمیق از سیاست خارجی و داخلی ظاهر شود.

اما دوره جدید او در این شورا پس از جنگ ۱۲ روزه و احساس ضرورت برای استفاده از ظرفیت ایشان آغاز گردید. در دوره کوتاه مسئولیتش توانست بحران‌های سنگینی را همچون کودتای آمریکایی۔اسراییلی ۱۸ و ۱۹ دی را به‌خوبی مدیریت کند. نقش مهم او در سیاست‌گذاری کلان امنیتی و تعامل گسترده با سران کشورهای جهان و اتخاذ تدابیر لازم برای جنگ بعدی و ایجاد آمادگی دفاعی لازم برای کشور ازجمله موارد قابل ذکر است. وی بر پایه شواهد و قرائن موجود تجاوز مجدد آمریکایی۔صهیونیستی را پیش‌بینی می‌کرد و تذکرات لازم را به مراجع سیاسی، نظامی و امنیتی می‌داد. طراحی دفاعی کشور در این دوره با برطرف کردن نقاط ضعف پدیدار شده در جنگ ۱۲ روزه، کشور را به مستوایی از اقتدار و توانمندی رساند که پس از گذشت هفته‌ها از تجاوز بزرگ‌ترین ارتش‌های به ظاهر پیشرفته جهان و حمایت و همراهی چندین کشور منطقه، ایران مقتدر در برابر آن‌ها چنان سینه سپر کرده و استقامت ورزیده که هم دشمن را زمین‌گیر کرده و هم جهانیان را به پیروزی ایران امیدوار نموده است.

اشتغال به مسائل مهم امنیتی کشور و جنگ پیش رو سبب نشد که از سایر مسائل غافل شود. جشنواره فیلم فجر در بهمن ۱۴۰۴ با مسئله‌ای مواجه شده بود. به دلیل حضور بنده در شورای بازبینی فیلم‌های سینما زنگ زد و درباره نحوه نمایش یک فیلم که تا آن زمان مجوز نمایش نگرفته بود، مشورت کرد و نظری داد که آن را پسندیدم و با مسئولان سازمان سینمایی مطرح کردم.

5. ریاست مجلس شورای اسلامی (۳ دوره)

۱۲ سال ریاست مستمر و مدیریت پارلمان در دوره‌های پرتنش سیاسی، تعامل میان دولت‌ها و نهادهای حاکمیتی و ایفای نقش «میانجی» بین جناح‌ها او را به‌عنوان یک سیاستمدار میانه‌رو و عمل‌گرا تثبیت کرد. از او به‌عنوان «پل بین جریان‌ها» یاد شده است.

وی تحلیل‌گری متعادل و راهبردی، دارای درک سیاسی عمیق و توسعه‌گرا بود. ضمن پایبندی به اصول و ارزش‌های دینی و انقلابی، مدیری عمل‌گرا و واقع‌بین بود. محبوب میانه‌روها، مغضوب تندروهای هر دو جناح، امین رهبری و هم‌چون یک بسیجی ساده، حاضر در جبهه‌های متفاوت جهاد و خدمت بود.

6. تعامل منظم با علما و مراجع

آقای لاریجانی همواره خدمت مراجع عظام می‌رسید و با علمای حوزه‌های علمیه جلسه می‌گذاشت. بنده به‌طور مکرر در این جلسات حضور داشتم و می‌دیدم که ایشان مشتاق شنیدن نظرات اندیشمندان حوزوی بود و در عمل هم سعی می‌کرد در تعامل نزدیک با علما دیدگاه‌های آنان را تا جایی که امکان داشت پیگیری و عملیاتی کند. این اعتقاد راسخ به حوزه‌های علمیه و تلاش برای نزدیک کردن دو عرصه حکومت و معارف دینی از امتیازات بزرگ ایشان بود که در کمتر مسئول حاکمیتی دیده می‌شد.

7. پایانی خوش

مجاهدت بی‌ادعا و صبر و از خودگذشتگی دکتر لاریجانی در برابر طوفان بی‌محبتی و جهالت دوستان نادان انقلاب، برایش سلوکی معنوی ساخت و او را بزرگ‌تر از گذشته کرد. اوج یافت و مقام صابران را درک کرد و پاداش آنان در انتظارش چنان که خدایش فرمود: «قُلْ یَا عِبَادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسَابٍ»؛ بگو: ای بندگان مؤمنم! از پروردگارتان پروا کنید. برای کسانی که در این دنیا اعمال شایسته انجام داده‌اند، پاداش نیکی است و زمین خدا گسترده است [بر شماست از سرزمینی که دچار مضیقه دینی هستید به سرزمینی دیگر مهاجرت کنید]. فقط شکیبایان پاداششان را کامل و بدون حساب دریافت خواهند کرد. (زمر: ۱۰) او مجاهدت در راه خدا و در مسیر اطاعت از امام و رهبرش محکم‌تر از گذشته ادامه داد تا آن‌که خداوند متعالی خواست که پاداش صبر مؤمنانه و انقلابی‌اش را به گونه‌ای دهد که تنها شخصیتی گردید که بدون داشتن عبا و عمامه، جایگاه ابدی‌اش در عداد مراجع عظام تقلید قرار گرفت. همان‌جا که به او اهانت کرده بودند و او برای رضای خدا و حفظ وحدت و اطاعت از امامش، صبوری ورزیده بود.

این قطعه شعر از نظامی گنجوی بیانگر اندکی از صفات والای شهید بزرگوار دکتر علی لاریجانی است: