الهه جعفرزاده: موضوع فرزندخواندگی زنان مجرد همواره بحثی اجتماعی و حقوقی است؛ موضوعی که در بسیاری از کشورهای دنیا، سالهاست با رویکردهای متفاوت قانونی، فرهنگی و حمایتی تجربه شده و همچنان محل مناقشه است. در حالی که برخی کشورها، «صلاحیت فردی» را مهمتر از وضعیت تأهل میدانند، در بعضی دیگر هنوز خانواده سنتیِ متشکل از زن و مرد، اولویت اصلی برای واگذاری کودک محسوب میشود.
در ایران، اصلاح قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بیسرپرست و بدسرپرست در سال ۱۳۹۲ برای نخستین بار امکان فرزندخواندگی زنان مجرد بالای ۳۰ سال را فراهم کرد؛ هرچند این امکان همچنان محدود به سرپرستی دختران است و اولویت واگذاری نیز با زوجهای بدون فرزند باقی مانده است. اما در جهان، وضعیت بسیار متنوعتر است؛ از کشورهایی که فرزندخواندگی انفرادی را کاملا پذیرفتهاند تا کشورهایی که آن را محدود کردهاند.
بیشتر بخوانید:
مادری بدون ازدواج؛ روایت چالشهای فرزندخواندگی زنان مجرد در ایران
فرزندخواندگی؛ «حق والدین» یا «حق کودک»؟
در بسیاری از اسناد بینالمللی، فرزندخواندگی نه بهعنوان «حق بزرگسالان برای والد شدن»، بلکه بهعنوان «راهکاری برای تأمین منافع کودک» تعریف میشود. یونیسف تاکید میکند که اصل اساسی در هر نظام فرزندخواندگی، «مصلحت کودک» است؛ یعنی کودک باید در امنترین، پایدارترین و حمایتیترین محیط ممکن رشد کند.
بر همین اساس، بسیاری از کشورها تلاش کردهاند معیارهای سنتی خانواده را کنار بگذارند و بهجای آن، توانایی فرد در مراقبت، ثبات اقتصادی، سلامت روان و صلاحیت تربیتی را ملاک قرار دهند.
آمریکا؛ تمرکز بر صلاحیت فردی
در ایالات متحده، قوانین فرزندخواندگی در هر ایالت متفاوت است، اما در اغلب ایالتها افراد مجرد -چه زن و چه مرد- امکان پذیرش فرزند دارند. آژانسهای دولتی و خصوصی معمولا عواملی مانند درآمد، ثبات شغلی، سلامت جسمی و روانی، سابقه کیفری و توانایی تربیتی را بررسی میکنند و مجرد بودن بهتنهایی مانع محسوب نمیشود.
با این حال، در عمل، بعضی آژانسهای محافظهکار ترجیح میدهند کودک را به زوجهای متأهل واگذار کنند. در سالهای اخیر نیز بحثهایی درباره تبعیض علیه والدین مجرد یا زوجهای همجنسگرا در برخی ایالتها مطرح شده است.
فرانسه؛ پذیرش رسمی فرزندخواندگی انفرادی
در فرانسه، افراد مجرد بالای ۲۶ سال میتوانند برای پذیرش فرزند اقدام کنند و قانون، میان زن و مرد تفاوتی قائل نشده است. متقاضی باید حداقل ۱۵ سال از کودک بزرگتر باشد. همچنین رضایت کودک بالای ۱۳ سال نیز ضروری است.
وزارت دادگستری فرانسه اعلام کرده که فرد مجرد، متأهل یا شریک مدنی، همگی میتوانند تحت شرایط مشخصی کودک را به فرزندی بپذیرند.
اما در عمل، زنان مجرد سهم بیشتری در فرزندخواندگی دارند. گزارشهای اجتماعی در فرانسه نشان میدهد بسیاری از زنان تحصیلکرده و شاغل، در دهههای اخیر تصمیم گرفتهاند بدون ازدواج مادر شوند؛ روندی که بهتدریج باعث تغییر نگاه عمومی به مفهوم خانواده شده است.
سوئد و کشورهای اسکاندیناوی؛ خانواده به هر شکل ممکن
در کشورهای اسکاندیناوی مانند سوئد و نروژ، نظام رفاهی گسترده باعث شده نگاه به فرزندخواندگی بیشتر بر رفاه کودک متمرکز باشد تا ساختار سنتی خانواده. افراد مجرد، زوجهای همجنسگرا و خانوادههای غیراستاندارد، همگی در صورت احراز صلاحیت امکان سرپرستی کودک را دارند.
این کشورها معمولا حمایتهای مالی، مرخصی والدینی و خدمات روانشناختی قابلتوجهی برای والدین فرزندخوانده در نظر میگیرند. کارشناسان حوزه رفاه اجتماعی در این کشورها معتقدند «ثبات عاطفی» مهمتر از «وضعیت تأهل» است.
بریتانیا؛ پایان تبعیض قانونی علیه مجردها
در بریتانیا نیز افراد مجرد بالای ۲۱ سال اجازه دارند فرزندخوانده بپذیرند و از سالها پیش قوانین ضدتبعیض در این حوزه تقویت شده است. سازمانهای فرزندخواندگی بریتانیا تاکید میکنند که کودکان نیازمند خانهای امن و پایدارند و مجرد بودن لزوما به معنای ناتوانی در فرزندپروری نیست.
با این حال، فرآیند ارزیابی در بریتانیا بسیار سختگیرانه است و شامل مصاحبههای طولانی، بررسی سبک زندگی، شبکه حمایتی فرد و حتی وضعیت عاطفی او میشود.
ژاپن؛ جامعه سنتی، قوانین محافظهکار
در ژاپن، اگرچه فرزندخواندگی قانونی است، اما ساختار سنتی خانواده هنوز نقش مهمی دارد. بخش عمده فرزندخواندگیها در ژاپن در واقع مربوط به بزرگسالان است؛ یعنی فردی بالغ برای حفظ نام خانوادگی یا تجارت خانوادگی به فرزندی پذیرفته میشود.
برای کودکان، دولت همچنان خانواده متشکل از زن و مرد را ترجیح میدهد و فرزندخواندگی انفرادی کمتر رایج است. بسیاری از کودکان بیسرپرست نیز بهجای خانواده، در مراکز نگهداری زندگی میکنند؛ موضوعی که بارها از سوی نهادهای حقوق کودک مورد انتقاد قرار گرفته است.
هندوستان؛ محدودیت در پذیرش جنسیت فرزند
در برخی کشورها نیز میان زنان و مردان مجرد تفاوت وجود دارد. مثلا در هند، زنان مجرد میتوانند دختر یا پسر را به فرزندی بپذیرند، اما مردان مجرد فقط اجازه پذیرش پسر دارند.
در ایران هم قانون، فرزندخواندگی را برای زنان مجرد بالای ۳۰ سال مجاز دانسته، اما این امکان فقط درباره سرپرستی دختران وجود دارد و اولویت واگذاری همچنان با زوجهای بدون فرزند است.
کشورهای اسلامی؛ «کفالت» بهجای «فرزندخواندگی»
در بسیاری از کشورهای اسلامی، مفهوم کلاسیک فرزندخواندگی به سبک غربی وجود ندارد، زیرا در فقه اسلامی، تغییر نسب کودک و قطع ارتباط حقوقی با خانواده اصلی مجاز دانسته نمیشود. به همین دلیل، کشورهایی مانند عراق، عربستان سعودی یا پاکستان بیشتر از نظام «کفالت» یا سرپرستی استفاده میکنند.
در این نظام، کودک تحت سرپرستی خانواده قرار میگیرد اما نام خانوادگی و برخی حقوق نسبی او تغییر نمیکند. همین موضوع باعث شده در بسیاری از این کشورها، قوانین ارث، حضانت و محرمیت درباره کودکان تحت سرپرستی، پیچیده و گاه محدودکننده باشد.
هلند؛ توقف فرزندخواندگی بینالمللی
در هلند، بحث فرزندخواندگی در سالهای اخیر وارد مرحله تازهای شده است. دولت هلند پس از انتشار گزارشهایی درباره تخلفات و قاچاق کودک در برخی پروندههای فرزندخواندگی بینالمللی، روند پذیرش کودکان از خارج را متوقف کرد. یونیسف هلند اعلام کرده که فرزندخواندگی بینالمللی باید «آخرین راهحل» باشد و اولویت با نگهداری کودک در خانواده، اقوام یا کشور خود اوست.
این رویکرد در سالهای اخیر در بسیاری از کشورهای اروپایی تقویت شده؛ زیرا نگرانیها درباره تجارت کودکان، جعل مدارک هویتی و سوءاستفاده از فقر خانوادهها افزایش یافته است.
کودک چه میخواهد؟
یکی از روندهای مهم جهانی، توجه بیشتر به نظر خود کودک است. طبق دادههای آژانس حقوق بنیادین اتحادیه اروپا، در بسیاری از کشورهای اروپایی رضایت کودک از حدود ۱۲ سالگی برای فرزندخواندگی ضروری است.
این تغییر نشان میدهد که کودک دیگر صرفا موضوع تصمیمگیری نیست، بلکه بهعنوان فردی دارای حق انتخاب شناخته میشود؛ تغییری که با مفاهیم مدرن حقوق کودک همخوانی دارد.
ایران؛ میان قانون، فرهنگ و واقعیت اجتماعی
در ایران، اگرچه قانون جدید نسبت به گذشته گامی رو به جلو محسوب میشود، اما همچنان محدودیتهایی جدی وجود دارد؛ از جمله ممنوعیت سرپرستی پسران برای زنان مجرد و اولویت پایینتر آنان نسبت به زوجها.
از سوی دیگر، تغییرات اجتماعی باعث شده الگوی خانواده در ایران نیز دستخوش تحول شود. افزایش سن ازدواج، رشد تعداد زنان مستقل و تغییر نگرش نسل جوان به مادری، بحث فرزندخواندگی زنان مجرد را بیش از گذشته وارد فضای عمومی کرده است. موافقان میگویند بسیاری از کودکان بیسرپرست میتوانند در خانوادهای امن رشد کنند، حتی اگر آن خانواده تنها یک والد داشته باشد. مخالفان اما همچنان بر ضرورت حضور «پدر و مادر» در کنار کودک تاکید دارند.
آنچه تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد، این است که جهان بهتدریج از نگاه صرفا سنتی به خانواده فاصله گرفته و بیش از گذشته بر «کیفیت مراقبت» تمرکز کرده است؛ هرچند هنوز هیچ الگوی واحد و مورد توافقی در این زمینه وجود ندارد.
۴۷۲۳۲
نظر شما