به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایلنا، اللهکرم رضاییزاده مستندساز که در کارنامه او آثار مستند متعددی با موضوع آیینهای عاشورایی و محرم دیده میشود، درباره جایگاه این آیینها و تلفیقشان در فرهنگ ایرانی اظهار کرد: به نظر من فرهنگ عاشورا و فرهنگ ایرانی با هم به شکلی عجین شدهاند که دیگر نمیتوان آنها را از هم جدا کرد. این تلفیق را در موارد متعددی میتوان یافت، در مراسمها و آیینهای عاشورایی ما هنرهای مختلفی را مشاهده میکنیم که در اجرا کاملاً مختص ایرانیان هستند؛ به عنوان مثل در مداحی ما به سمت موسیقی دستگاهی میرویم و نواهایی که شاهد هستیم به موسیقی سنتی ما نزدیک هستند. حتی در شعرهایی که سروده میشوند و افرادی چون سلیم موذنزاده آنها را میخوانند ویژگیهای شعر فارسی نمایان است یا در حرکات موزونی که طی اجرای مراسم صورت میگیرد، میتوان قرابت یا هماهنگی کاملاً مشخصی بین آن حرکات که در عزاداریهای محرم صورت میگیرد و حرکات موزونی که در مراسمهای ایرانی صورت میگیرد، مشاهده کرد.
رضاییزاده خاطرنشان کرد: در واقع میتوان از نشانههای اجرایی به اینکه ما ایرانیها یک اتفاق تاریخی مملوء از مفاهیم مختلف انسانی و مذهبی را به دلایل مختلف از جمله دلبستگی مذهبی یا عشق و ارادت به امام حسین (ع) از جغرافیایی دیگر گرفتهایم و مختص خود کردهایم، پی برد. در آیینها و مراسمهای عاشورایی ارتباط تنگاتنگی بین هنر سنتی ایرانی و این آیینها وجود دارد و باید بگویم که ما ایرانیها در جایجای این کشور هر کدام به نسبت فرهنگی که داریم، مختص خود عزاداری میکنیم و وقتی این عزاداری مخصوص خودمان است و با شکل و شمایل عزاداری کشورهای دیگر مثل عراق، سوریه و… متفاوت است، به این معناست که ما صاحب فرهنگ و آیینی مختص خودمان از عاشورا هستیم.
در مواردی ما دچار افراط هم شدهایم که این افراطها به مرور در طول تاریخ و گذر زمان کمرنگتر شدهاند. به عنوان مثال میتوان به آیین قمهزنی اشاره کرد. سال ۱۳۷۱ مستندی با نام «اوخ سانجماق» ساختم که روایتگر یک آیین عجیب و غریب از شهرستان خلخال بود، در این آیین در روز عاشورا برخی افراد نیزههایی را در بدن خود فرو میکردند تا حس همزادپنداری بیشتری نسبت به مصائب امام حسین (ع) و یارانش در کربلا داشته باشند اما این مراسم به مرور زمان منسوخ شد
وی افزود: از طرفی باید این نکته را در نظر داشته باشیم که پیام عاشورا یک پیام جهانی است، ما در واقعه کربلا و در روز عاشورا تقابل آزادهترین انسانها را در برابر پلیدترین انسانها شاهد هستیم؛ لازم نیست که شما حتماً مسلمان باشید تا این پیام را درک کنید. به همین دلیل در تاریخ افراد غیرمسلمان و البته تأثیرگذار بسیاری هستند که تأثیرپذیری از امام حسین (ع) و یارانش را در زندگی آنها به وضوح میتوان مشاهده کرد. بنابراین از آنجا که امام حسین (ع) شخصیتی فراتر از یک شخصیت تاریخی است که فقط پیروان یک مذهب خاص مثل شیعه با ایشان ارتباط برقرار کنند، برای ما به عنوان ایرانی میتواند یک افتخار باشد که حتی اگر پیروی مذهب شیعه نیستیم در فرهنگمان عشق و علاقه به امام حسین (ع) متبلور است. به همین دلیل است که در کشور ما حتی ارمنیها، مسیحیها، سنیها و… هم روزهای محرم مشغول عزاداری هستند و حتی ما هیئاتی در کشور داریم که توسط این افراد راهاندازی شده است و این خود نشانی از جایگاه ویژه فرهنگ عاشورایی در فرهنگ ایرانی است.
این مستندساز تصریح کرد: در مواردی ما دچار افراط هم شدهایم که این افراطها به مرور در طول تاریخ و گذر زمان کمرنگتر شدهاند. به عنوان مثال میتوان به آیین قمهزنی اشاره کرد. سال ۱۳۷۱ مستندی با نام «اوخ سانجماق» ساختم که روایتگر یک آیین عجیب و غریب از شهرستان خلخال بود، در این آیین در روز عاشورا برخی افراد نیزههایی را در بدن خود فرو میکردند تا حس همزادپنداری بیشتری نسبت به مصائب امام حسین (ع) و یارانش در کربلا داشته باشند اما این مراسم به مرور زمان منسوخ شد. مستندی که من ساختم هیچوقت به پخش نرسید و به یاد دارم که همان زمان شهید مرتضی آوینی به من گفتند که این مستند برای تاریخ شفاهی ما درباره آیینهای محرم بسیار ارزشمند است، هر چند که امکان پخش آن وجود نداشت. به نظر من حتی این مراسمهای منسوخ شده که دیگر اجرایشان توصیه نمیشود هم اگر مورد مطالعه دقیق قرار بگیرند میتوانند نشانههایی از نسبتشان با مردم ما داشته باشند و از این منظر بسیار ارزشمند هستند.
کارگردان مستند «اینجا خورشید میدرخشد» تأکید کرد: در هنر نمایش ما گونهای اجرا به نام «تعزیه خوانی» وجود دارد که هر ایرانی آن را با اجرای نمایشی از ظهر عاشورا به یاد میآورد و اتفاقاً نمایشی کاملاً ایرانی است و در زمان قاجار یکی از پرمخاطبترین گونههای نمایشی بوده است. برگزاری مراسمهای عزاداری محرم و همچنین اجرای نمایشهای آیینی در دوره قاجار آنقدر مهم بود که محلی به نام «تکیه دولت» احداث شد تا مراسمها و نمایشهای مذهبی آنجا برگزار شود و در روزهای محرم آنقدر حضور در این مراسمها مهم بود که مردم از سراسر ایران کارهایشان را تعطیل میکردند، خود را به تهران میرساندند تا در این مراسمها شرکت کنند. جالب است که همه ما در تاریخمان به لحاظ اخلاقی شاهان قاجار را افرادی با اخلاق نمیدانیم و حتی روایتهایی از بیخلاقی آنها در تاریخ مطرح است اما همین افراد هم برای محرم، امام حسین (ع) و واقعه کربلا احترام قائل بودند و برایشان ارزشمند بود و اصلاً ما در فرهنگمان یک رویکرد اخلاقی جالب داریم که با فرا رسیدن ماه محرم اگر در طول سال عملی زشت یا ناپسند را انجام میدادیم، به احترام شهدای کربلا کنار میگذاریم و این هم یکی از رفتارهایی است که مربوط به فرهنگ ما ایرانیان میشود و با این واقعه تاریخی عجین شده است.
رضاییزاده خاطرنشان کرد: واقعه کربلا همیشه برای هنرمندان ایرانی هم دستمایه خلق اثر هنری بوده که بعضاً نمونههای درخشانی در تاریخ هنر ایران میتوان مثال زد که نسبتی مستقیم با واقعه کربلا و عاشورا دارند؛ ترکیببند محتشم کاشانی یا «ظهر عاشورا» اثر استاد فرشچیان و آثار استاد یحیوی اردبیلی اشاره کرد، این جریان همچنان هم ادامه دارد و در سینما هم فیلمسازان مختلفی به واقعه عاشورا پرداختهاند که در سینمای مستند من فیلم «کربلا، جغرافیای یک تاریخ» اثر داریوش یاری را مثال میزنم که به نظرم واقعاً اثر باکیفیت و جذابی است. یکی دیگر از آثار هنری درخشان درباره واقعه کربلا اثر موسیقایی «نینوا» ساخته حسین علیزاده است.
وی افزود: من فکر میکنم وظیفه هنرمند نسبت به مفاهیم عاشورایی این است که با اثرش شور و علاقهای در مخاطب ایجاد کند که به سمت شناخت و درک این مفاهیم برود. به عنوان مثال همین آهنگ «نینوا» را وقتی یک ایرانی میشنود ناخودآگاه به یاد محرم میافتد و یاد امام حسین (ع) در دلش زنده میشود؛ هنرمند چنین قدرتی دارد که یک نوا، صدا، تصویر یا شکل را به قدری با یک واقعه یا مفهوم در هم آمیزد که در ذهن مخاطبش به بخشی از آن تبدیل شود و اینگونه هم خود را جاودانه میکند و هم آنچه که به آن پرداخته است.
کارگردان مستند «رسم عاشقی همینه» در پایان اظهار کرد: آیینهایی که ریشه در فرهنگ ما دارند هیچگاه از بین نمیروند، شاید شکلشان تغییر کند یا در زمانهایی خاص کمرنگ شوند اما در این فرهنگ باقی میمانند. ما همیشه دستههای زنجیرزنی را با صفی از مردان به یاد داریم که در خیابان حرکت میکردند و دستهای از زنان در پی این صف در حرکت بودند، چند وقت پیش فیلمی در فضای مجازی دیدم که در یک شهر دستهای در خیابان در حال حرکت است که در آن زنان زنجیر زن هستند. برایم جالب بود که گویی این آیین به شکل دیگری دارد خود را نشان میدهد. ما حتی آیینهایی داریم که ثبت ملی شدهاند که یکی از آنها آیین علم شمشیری در قشم است که قدمتی ۹۰۰ساله دارد و من درباره آن هم یک مستند ساختهام. با وجود دگردیسیها و تغییراتی که ناگزیر است اطمینان دارم که فرهنگ عاشورایی در فرهنگ ایرانی به شکلی ماندگار است که جدا کردن این دو از هم دیگر ممکن نیست چون پیام عاشورا تاریخ مصرف ندارد و به یک نگرش دینی و مذهبی خاص محدود نمیشود.
۲۴۲۲۴۳
نظر شما