ریحانه اسکندری: ناصر تقوایی پزشک تشریح جامعهای است که در قابهای مهندسیشده و دیالوگهای پیراسته او جان میگرفت. کارگردانی که کیفیت را فدای کمیت نکرد و با کارنامهای درست، جایگاهی رفیع در تاریخ هنر ایران یافت. ۲۲ تیرماه، سالروز تولد این نویسنده، عکاس و سینماگر برجسته است؛ فرصتی برای بازخوانی مسیر مردی که سینمایش تلفیق هندسه، ادبیات و واقعیتهای اجتماعی بود.
از تبار نخل و کارون: کودکی و ریشههای جنوبی
ناصر تقوایی در ۲۲ تیر ۱۳۲۰ در محله پهلوانی آبادان متولد شد. جنوب ایران، با تمام تضادهای اقلیمی، فرهنگی و اقتصادیاش، به مهمترین منبع الهام زندگی هنری او تبدیل شد. تقوایی در فضایی رشد کرد که از یک سو سنتهای بومی، فرهنگ عشیرهای و ترانههای کارگران دریا در آن جریان داشت و از سوی دیگر، بهواسطه حضور صنعت نفت و رفتوآمد کشتیهای بینالمللی، نمادهای مدرنیته و ارتباط با فرهنگ جهانی در آن دیده میشد. این همنشینی امر سنتی و امر مدرن، اولین جرقههای شکلگیری جهانبینی هنری او را رقم زد.
او در دوران نوجوانی به ادبیات علاقهمند شد. آبادان دهه ۳۰ و ۴۰ خورشیدی، قطب ادبی و روشنفکری قدرتمندی بود که چهرههایی چون نجف دریابندری، صفدر تقیزاده و احمد محمود را در خود پرورش داد. تقوایی جوان، با روخوانی آثار کلاسیک ادبیات ایران و جهان، آشنایی با ترجمههای روز و حضور در محافل ادبی کارون، پیوند ناگسستنی خود را با کلمه و داستان آغاز کرد. این جغرافیا با آفتاب سوزان، نخلهای سرسبز و شرجی گزندهاش، بعدها به یک شخصیت زنده و پویا در فیلمهای بلند و مستندهای او تبدیل شد.
داستاننویسی که به قاب دوربین پناه برد
بسیاری ناصر تقوایی را در وهله اول یک سینماگر میدانند، اما واقعیت این است که او پیش از ورود به دنیای تصویر، یک نویسنده جدی با قلمی استوار بود. مجموعه داستان «تابستان همان سال» که در سال ۱۳۴۸ منتشر شد، گواهی بر توانایی او در خلق اتمسفر، شخصیتپردازی مینیمالیستیاش و شناخت عمیق از جغرافیای جنوب است. این کتاب شامل هشت داستان پیوسته است که ساختار مدرن داستاننویسی رئالیستی ایران را نمایندگی میکند و نشان میدهد او پیش از کار با لنز دوربین، چیدمان واژگان را به خوبی میدانسته است.
ورود تقوایی به دنیای سینما با همکاری در استودیو فیلم گلستان و دستیاری ابراهیم گلستان در فیلم «خشت و آینه» رقم خورد. او در این کارگاه هنری و فنی، با استانداردهای دقیق سینما، ابزار نور، اهمیت صدا و نگاه مستقل آشنا شد. مستندهای اولیه او مانند «تاکسیمتر»، «باد جن» و «نخل»، نشان دادند که او دوربین را نه برای ثبت سطحی رویدادها، بلکه به عنوان ابزاری برای انسانشناسی و تبارشناسی فرهنگی به کار میگیرد. مستند «باد جن» با نگاهی دقیق، علمی و بدون پیشداوری، مراسم زار در سواحل جنوبی را به تصویر کشید و به یکی از مراجع مستندشناسی و مردمشناسی ایران تبدیل شد. او در این آثار، پیوند میان آیینهای بومی و روانشناسی جمعی مردم جنوب را آشکار ساخت.
سهگانه ماندگار پیش از انقلاب: از آرامش تا داییجان ناپلئون
تقوایی با ساخت نخستین فیلم بلند سینمایی خود، «آرامش در حضور دیگران»، بر اساس داستانی از غلامحسین ساعدی، موج نو سینمای ایران را تثبیت کرد. این فیلم که به کالبدشکافی روحی و روانی یک سرهنگ بازنشسته و سقوط اخلاقی جامعه شهری میپرداخت، به دلیل صراحت در بیان مفاهیم و نقد ساختارهای روانی جامعه، مدتی توقیف شد اما پس از اکران، تحسین منتقدان را برانگیخت و مسیر جدیدی برای تفکر در سینما گشود.
ماجرا اکران فیلم خم به این شکل پیش رفت: فیلم پس از اکران محدود در جشن هنر شیراز توقیف شد و سرانجام در فروردین ۱۳۵۲ به نمایش عمومی درآمد، اما به دلیل اعتراضات برای همیشه توقیف شد.
فیلم بعدی او، «صادق کرده»، یک درام جنایی بر اساس واقعیت بود که ریشههای انتقام، تعصب و عدالت فردی را در بستری کاملا بومی و در جادههای جنوب بررسی میکرد. تقوایی با فیلم «نفرین» بر اساس داستان «باتلاق» نوشته میکا والتاری، بار دیگر به فضای پرتنش، منزوی و اقلیمی جنوب بازگشت تا تنهایی انسان را در میان طبیعت خشن به تصویر بکشد.
اما شاهکار همهگیر تقوایی در پیش از انقلاب، کارگردانی مجموعه تلویزیونی «داییجان ناپلئون» بر اساس رمان ایرج پزشکزاد بود. تقوایی در این سریال، طنز پرمغز رمان را به یک اثر تصویری جاودانه تبدیل کرد. او با چیدمان دقیق بازیگران، هدایت درست تیپها و تبدیل آنها به شخصیتهای ملموس، و نیز بازسازی دقیق فضای اجتماعی و تاریخی اواخر دوره قاجار و پهلوی اول، اثری خلق کرد که هنوز هم به عنوان سنجهای برای سریالسازی استاندارد در ایران شناخته میشود. این اثر نشان داد که تقوایی توانایی بینظیری در مدیریت پروژههای بزرگ و پرشخصیت دارد.
ناخدا خورشید؛ تلاقی ارنست همینگوی و خلیج فارس
پس از انقلاب اسلامی، تقوایی با حساسیت، دقت و وسواس بیشتری به کار خود ادامه داد. در سال ۱۳۶۵، او یکی از مهمترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران یعنی «ناخدا خورشید» را ساخت. این فیلم اقتباسی آزاد و بسیار موفق از رمان «داشتن و نداشتن» ارنست همینگوی بود که به زعم بسیاری از کارشناسان، از اثر اصلی نیز منسجمتر عمل کرد.
هنر بزرگ تقوایی در این فیلم، بومیسازی کامل یک اثر غربی بود. او جغرافیای کوبا و فلوریدا را به بندر لنگه و سواحل خلیج فارس منتقل کرد و شخصیت «هری مورگان» را در قالب «ناخدا خورشید» با بازی ماندگار داریوش ارجمند بازآفرینی کرد. فیلم از نظر دکوپاژ، ریتم، بیان دراماتیک، تقابل خیر و شر، و وضوح قابها، یک کلاس درس کامل سینمایی است و موفق شد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی را از پنجمین جشنواره فیلم فجر دریافت کند.
او سپس فیلم «ای ایران» را در سال ۱۳۶۸ ساخت؛ اثری که با نگاهی موزیکال و هجوآمیز، وقایع منتهی به انقلاب ۵۷ را در یک پادگان کوچک در شمال کشور روایت میکرد. فیلم اگرچه با لحنی متفاوت، نمادین و تا حدی طنزآمیز از آثار قبلی او ساخته شد، اما همچنان دغدغههای ملی، هویت ایرانی و تحلیل رفتارهای جمعی کارگردان را در مواجهه با قدرت نمایان میساخت.
کاغذ بیخط؛ آخرین قاب کارگردان کمالگرا
پس از سالها دوری از سینمای داستانی، تقوایی در سال ۱۳۸۰ فیلم «کاغذ بیخط» را با بازی هدیه تهرانی و خسرو شکیبایی جلوی دوربین برد. این فیلم، اثری مدرن، دیالوگمحور و استعاری بود که به بحرانهای درونی یک خانواده طبقه متوسط شهری و کشمکش میان واقعیت زندگی روزمره و جهان خیال، گریز و داستاننویسی میپرداخت.
«کاغذ بیخط» نشان داد که تقوایی پس از دههها دوری از سینمای بدنه، هنوز نبض جامعه را میشناسد، ظرافتهای روابط خانوادگی را درک میکند و میتواند بدون تکیه بر ابزارهای جلوهگرانه یا حادثهپردازیهای مرسوم، مخاطب را روی صندلی سینما نگاه دارد. این فیلم، آخرین اثر بلند سینمایی او در مقام کارگردان باقی ماند و پس از آن، جهان سینمایی او در قاب فیلمهای بلند داستانی بسته شد.
چالشهای حرفهای، پروژههای ناتمام و سایه سنگین نظارت
نمیتوان از ناصر تقوایی نوشت و به پروژههای ناتمام و چالشهای مدیریتی و نظارتی کارنامه او اشاره نکرد. تقوایی به معنای واقعی کلمه یک سینماگر «کمالگرا» بود که برای ثانیههای فیلمش ارزش قائل میشد. این وسواس شدید روی متن، انتخاب دقیق کلمات در دیالوگها، هندسه قاب و انتخاب بازیگر، در کنار تغییرات پیدرپی مدیریتی در نهادهای فرهنگی و اعمال نظارتهای سلیقهای، باعث شد بسیاری از طرحهای بزرگ او در نطفه خفه شوند یا در میانه راه نیمهکاره بمانند.
پروژه بزرگ «کوچک جنگلی» یکی از همین نمونههاست. تقوایی نخستین گزینهای بود که نگارش و کارگردانی سریال «کوچک جنگلی» را آغاز کرد. او بخشهای زیادی از کار را آماده کرد، پیشتولید وسیعی انجام داد و تحقیقات تاریخی دقیقی را به سرانجام رساند، اما به دلیل اختلافات دیدگاهی با مدیران وقت تلویزیون درباره شیوخ روایت داستان و مسائل تولیدی، از کار کنار گذاشته شد و پروژه به کارگردان دیگری واگذار گردید.
در اوایل دهه ۸۰ نیز، تقوایی ساخت فیلم «چای تلخ» را در ژانر دفاع مقدس و با نگاهی واقعگرایانه، انسانی و غیرشعارزده به جنگ آغاز کرد. با وجود فیلمبرداری بخشهای مهمی از اثر در لوکیشنهای طبیعی، مشکلات مالی، عدم حمایت ارگانهای متولی تولید فیلمهای جنگی و تفاوت دیدگاه کارگردان با ساختارهای رسمی نظارتی، منجر به تعطیلی دائم پروژه شد؛ اتفاقی که به نوعی به انزوا و سرخوردگی عمیق این فیلمساز کمالگرا منجر گردید.
توقیفها، جرح و تعدیلهای مداوم فیلمنامهها و برخوردهای سلیقهای با آثار او از همان نخستین فیلمش تا فرسایش در راهروهای اداری برای کسب مجوز آثار بعدی، سبب شد که او در بیست و پنج سال پایانی فعالیت خود، عملا از جریان اصلی فیلمسازی کنار برود. او خود در گفتوگویی صریح اشاره کرده بود که ترجیح میدهد فیلم نسازد تا اینکه اثری مخدوش، سانسورشده و دور از استانداردهای ذهنیاش را به مخاطب ارائه دهد. او کیفیت کارنامه خود را قربانی حضور مداوم در سینما نکرد.
ابعاد نادیده هنرمند: عکاسی مستند و تدریس
زمانی که درهای تولید فیلم به روی تقوایی بسته شد، او هنر و خلق کردن را رها نکرد و رسانه خود را تغییر داد. تقوایی یکی از عکاسان برجسته نگاه مستند، اجتماعی و قومنگاری در ایران است. مجموعههای عکس او از بندرهای جنوب، کارگران کشتارگاهها، نخلستانهای سوخته در جنگ و معماری سنتی نقاط مختلف ایران، قابهایی مستقل و سرشار از داستان هستند. عکسهای او نشاندهنده همان هندسه دقیق، تعادل بصری و توجه به نور طبیعی است که در فیلمهایش دیده میشود. این آثار اکنون به عنوان اسناد تصویری ارزشمندی از تاریخ معاصر ایران به شمار میروند.
علاوه بر عکاسی، تقوایی بخش مهمی از دهههای ۷۰، ۸۰ و حتی ۹۰ خود را صرف آموزش نسلهای جدید کرد. او با حضور مداوم در آموزشگاههای سینمایی و دانشکدههای هنری، نسل جدیدی از فیلمسازان، تدوینگران و نویسندگان ایرانی را تربیت کرد. شاگردان او همواره از نظم پیشبرنده، جدیت کارگاهی، تسلط او بر ادبیات کلاسیک ایران و جهان، و تاکیدش بر هویت ملی به عنوان ویژگیهای بارز استاد یاد میکنند. او تجربیات گرانبهای خود در حوزه دکوپاژ و اقتباس ادبی را بدون بخل به نسل بعدی منتقل کرد.
میراث ناصر تقوایی برای سینمای امروز
ناصر تقوایی مردی برای تمام فصول هنر ایران است. کارنامه او به ما میآموزد که ماندگاری در سینما، رابطه مستقیمی با تعداد فیلمها و پرکاری ندارد؛ بلکه به عمق نگاه، اصالت ساختار، وفاداری به واقعیتهای اجتماعی و احترام به شعور مخاطب وابسته است. او سینمای ایران را با ادبیات پیوند داد، به زبان فارسی در دیالوگنویسی سینمایی تشخص و ایجاز بخشید و نشان داد که میتوان فیلمی کاملا بومی و ایرانی ساخت که استانداردهای جهانی سینمای کلاسیک را نیز به دقیقترین شکل ممکن رعایت کرده باشد.
امروز ، اگرچه صندلی کارگردانی ناصر تقوایی سالهاست که در محیطهای استودیویی خالی مانده و سینمای ایران از حضور فعال او در پشت دوربین محروم است، اما سایه بلند قابها، ناخداها، شخصیتهای ملموس و کاغذهای بیخط او تا همیشه بر تارک فرهنگ و هنر این مرز و بوم باقی خواهد ماند. نام او در تاریخ هنر ایران، مترادف با اصالت، کمالگرایی فنی و پافشاری بر حفظ کیفیت هنری است.
۵۹۲۴۴
نظر شما