صادرات زنجیره آهن و فولاد ایران در سال ۱۴۰۴ با یک اتفاق قابلتوجه همراه شد؛ حجم صادرات افزایش پیدا کرد، اما رشد صادرات در تمام حلقههای زنجیره به یک اندازه توزیع نشد. تازهترین آمار انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران نشان میدهد در هشتماهه نخست سال ۱۴۰۴، حدود ۲۶.۷ میلیون تن از محصولات زنجیره آهن و فولاد صادر شده که نسبت به ۱۸.۹۳۶ میلیون تن در مدت مشابه سال قبل، رشد ۴۱ درصدی را نشان میدهد. ارزش این صادرات نیز به بیش از ۵.۳ میلیارد دلار رسیده است.
اما پشت این رشد یک تغییر مهم درترکیب صادرات دیده میشود: سهم فولاد میانی و مواد اولیه در حال افزایش است، در حالی که برخی محصولات نهایی، بهویژه مقاطع طویل، با محدودیت بیشتری در بازارهای خارجی مواجه شدهاند.
فولاد میانی؛ موتور اصلی رشد صادرات
بخش قابلتوجهی از افزایش صادرات در هشتماهه ۱۴۰۴ به فولاد میانی مربوط بوده است. صادرات بیلت، بلوم و اسلب در این دوره به حدود ۵.۴۷ میلیون تن رسید؛ رقمی که نسبت به حدود ۳.۸۴ میلیون تن در مدت مشابه سال قبل، رشد ۴۲ درصدی را نشان میدهد. ارزش صادرات فولاد میانی نیز به حدود ۲.۲۶ میلیارد دلار رسیده است. در همین دوره، صادرات بیلت و بلوم حدود ۳۷ درصد و صادرات اسلب حدود ۶۲ درصد افزایش داشته است.
این ارقام نشان میدهد بخشی از ظرفیت تولید ایران بهجای آنکه مستقیماً در قالب محصولات نهایی مانند میلگرد، تیرآهن یا ورق وارد بازارهای خارجی شود، در قالب محصولات میانی صادر میشود.
از نگاه اقتصادی، این مدل در کوتاهمدت میتواند برای واحدهای تولیدی جذاب باشد؛ زیرا فولاد میانی معمولاً به بازارهای گستردهتری دسترسی دارد. اما افزایش سهم محصولات نیمهخام این پرسش را ایجاد میکند که آیا صنعت فولاد ایران از ظرفیت خود برای صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر به اندازه کافی استفاده میکند؟
مقاطع طویل؛ نقطه متفاوت در آمار
تصویر صادرات مقاطع طویل با فولاد میانی یکسان نیست. طبق آمار منتشرشده، صادرات تیرآهن در هشتماهه ۱۴۰۴ حدود ۱۱۵ هزار تن بوده که نسبت به ۱۴۹ هزار تن در مدت مشابه سال قبل، ۲۳ درصد کاهش داشته است. این کاهش در شرایطی رخ داده که مجموع صادرات زنجیره فولاد رشد قابلتوجهی را تجربه کرده است.
این تفاوت را میتوان نشانهای از تغییر تقاضا در بازارهای منطقهای دانست. بازار مقاطع ساختمانی به وضعیت ساختوساز، پروژههای عمرانی و قیمت نهایی محصول وابسته است و رقابت قیمتی در این بخش شدیدتر است.
ورق؛ بازار دوگانه صادرات و واردات
در بخش محصولات تخت نیز نشانههای جالبی دیده میشود. صادرات محصولات تخت فولادی در هشتماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۹۶۲ هزار تن رسیده و ارزش آن نزدیک به ۴۸۴ میلیون دلار بوده است. در این میان، ورق گرم با حدود ۷۸۷ هزار تن بیشترین سهم را داشته است.
اما همزمان، بازار داخلی ایران همچنان به واردات بخشی از محصولات فولادی تخت نیاز دارد. طبق آمار انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، در هشتماهه ۱۴۰۴ حدود ۶۵۰ میلیون دلار محصولات فولادی وارد کشور شده که بیش از ۹۳ درصد آن را ورقهای فولادی تشکیل دادهاند. واردات محصولات فولادی نیز نسبت به مدت مشابه سال قبل از نظر وزنی ۴۲ درصد و از نظر ارزش ۳۶ درصد کاهش داشته است.
این دو جریان در نگاه اول متناقض به نظر میرسند: ایران از یک طرف ورق فولادی صادر میکند و از طرف دیگر برای تأمین بخشی از نیاز داخلی ورق وارد میکند.
اما در بازار فولاد، تفاوت گرید، ضخامت، کیفیت سطح، استاندارد تولید و نیاز صنایع پاییندستی میتواند باعث شود یک کشور همزمان صادرکننده یک نوع ورق و واردکننده نوع دیگری از همان محصول باشد. این تفاوت در نیاز بازار، اهمیت دسترسی به سبد متنوعی از ورقهای فولادی را نیز بیشتر میکند؛ موضوعی که مجموعههایی مانند همراه فلز در فعالیت خود با آن مواجهاند.
چرا رشد صادرات الزاما به معنای افزایش سود نیست؟
یکی از نکات مهم در بررسی آمار ۱۴۰۴، فاصله میان رشد حجم صادرات و منافع اقتصادی آن برای تولیدکنندگان است. بر اساس گزارشهای تحلیلی منتشرشده از دادههای انجمن فولاد، سهم واحدهای تولیدی از صادرات فولاد به حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است. بنابراین افزایش حجم صادرات را نمیتوان بدون بررسی بازیگران زنجیره و نحوه توزیع درآمد حاصل از صادرات، معادل افزایش سودآوری صنعت دانست.
این مسئله با توجه به محدودیتهای نقلوانتقال پول، هزینههای لجستیکی، ریسکهای تحریمی و نوسان نرخ ارز اهمیت بیشتری پیدا میکند. ممکن است صادرات یک محصول از نظر وزنی رشد کند، اما افزایش هزینه حمل، تخفیف در بازار مقصد یا کاهش قیمت جهانی فولاد، بخشی از درآمد اضافی را جذب کند.
بازارهای منطقهای؛ فرصت مهم اما پررقابت
موقعیت جغرافیایی ایران همچنان یکی از مزیتهای مهم صادرات فولاد محسوب میشود. دسترسی به بازارهای منطقهای، بهویژه کشورهای همسایه، میتواند هزینه حمل را نسبت به بازارهای دورتر کاهش دهد.
با این حال، بازارهای منطقهای بدون رقیب نیستند. تولیدکنندگان ترکیه، روسیه، چین و سایر کشورهای صادرکننده فولاد در بسیاری از بازارهای نزدیک ایران حضور دارند. بنابراین مزیت جغرافیایی بهتنهایی تضمینکننده حفظ بازار نیست.
صادرکننده ایرانی بایدهمزمان روی قیمت، کیفیت، ثبات عرضه و اعتبار تجاری تمرکز کند. برای مجموعههایی مانند همراه فلز که در زنجیره تأمین و تجارت محصولات فولادی فعالیت دارند، تغییر مقصد صادراتی یا شرایط واردات یک کشور میتواند بر جریان عرضه و تقاضای داخلی نیز اثر بگذارد.
آینده صادرات فولاد ایران به کدام سمت میرود؟
اگر روند هشتماهه ۱۴۰۴ را مبنا قرار دهیم، احتمالاً صادرات فولاد ایران در ادامه مسیر بیش از گذشته به سمت محصولاتی حرکت خواهد کرد که دسترسی سادهتری به بازارهای خارجی دارند و محدودیت کمتری از نظر تقاضا و استانداردهای مقصد ایجاد میکنند.
با این حال، تداوم رشد صادرات الزاماً به معنای افزایش صادرات همه محصولات نیست. اگر بازارهای ساختمانی منطقهای با رکود مواجه شوند، ممکن است مقاطع طویل همچنان تحت فشار باقی بمانند؛ در مقابل، فولاد میانی یا برخی محصولات تخت میتوانتد سهم بیشتری از تجارت خارجی را به خود اختصاص دهند.
از طرف دیگر، محدودیت انرژی یکی از متغیرهایی است که میتواند برنامه صادراتی فولادسازان را تحت تأثیر قرار دهد. صنعت فولاد برای حفظ ظرفیت تولید به برق و گاز پایدار نیاز دارد و هرگونه اختلال در تولید، مستقیماً بر توانایی شرکتها برای تحویل سفارشهای صادراتی اثر میگذارد.
بنابراین مسئله اصلی صنعت فولاد ایران در سالهای آینده صرفاً افزایش تناژ صادرات نخواهد بود؛ ترکیب صادرات، ارزش افزوده محصولات، تنوع بازارهای مقصد و توان حفظ حاشیه سود اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
آمار ۱۴۰۴ نشان میدهد ایران همچنان ظرفیت قابلتوجهی برای حضور در بازار جهانی فولاد دارد، اما مرحله بعدی توسعه صادرات احتمالاً بیشتر به سمت صادرات پایدارتر و محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت خواهد کرد.
تأمین فولاد در بازاری که نیازها یکسان نیست؛ همراه فلز
تغییرات بازار صادرات و واردات فولاد تنها بر تولیدکنندگان اثر نمیگذارد و بخش تأمین و توزیع را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. وقتی ترکیب تقاضا و نیاز صنایع مختلف تغییر میکند، دسترسی به محصولات متنوع و امکان تأمین متناسب با مشخصات فنی موردنیاز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
همراه فلز (hamrahfelez.org) در این بخش از بازار فولاد فعالیت دارد و محصولاتی مانند ورق سیاه، ورق روغنی، ورق گالوانیزه، ورق رنگی و ورق استیل را در سبد عرضه خود دارد. در چنین بازاری، شناخت تفاوت میان محصولات و توجه به نیاز مصرفکننده، در کنار قیمت و شرایط تأمین، میتواند در انتخاب محصول مناسب اهمیت داشته باشد.
در نهایت، همانطور که آمار صادرات نشان میدهد، بازار فولاد تنها با میزان تولید سنجیده نمیشود؛ ترکیب محصولات، نوع تقاضا و مسیر دسترسی به بازار نیز بخشی از معادله این صنعت است.
۳۳۳
نظر شما