امیرعباس آذرموند: اقتصاد ایران سالهاست با مجموعهای از مشکلات مزمن از جمله تورم بالا، کاهش قدرت خرید، کسری بودجه، ناترازیهای اقتصادی و افزایش هزینههای زندگی مواجه است؛ مشکلاتی که درباره ریشهها و راههای برونرفت از آنها دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. در این میان، برخی کارشناسان معتقدند برای فهم شرایط امروز اقتصاد ایران باید به تصمیمها و تغییراتی بازگشت که طی دو دهه گذشته در شیوه اداره اقتصاد و بهویژه سیاستهای مرتبط با نفت و انرژی ایجاد شده است.
همت قلی زاده، تحلیلگر اقتصاد انرژی، از جمله کارشناسانی است که بخش مهمی از وضعیت امروز اقتصاد ایران را به تحولات سال ۱۳۸۶ و تغییر در رابطه مالی نفت، دولت و مردم مرتبط میداند. او در این گفتوگو، با نگاهی انتقادی به سیاستهای قیمتگذاری انرژی، نحوه استفاده از درآمدهای نفتی و پیامدهای این سیاستها، درباره تاثیر آنها بر تورم، بودجه، تولید، فقر و قدرت خرید مردم توضیح میدهد.
قلی زاده معتقد است بدون بازنگری در این روند و اصلاح رابطه اقتصاد ایران با نفت و انرژی، مشکلات موجود نهتنها برطرف نخواهد شد، بلکه میتواند ابعاد گستردهتری پیدا کند. در این گفتوگو تلاش کردهایم روایت او از آنچه از سال ۱۳۸۶ بر اقتصاد ایران گذشته و تصویری که از مسیر پیشروی اقتصاد کشور ترسیم میکند را بررسی کنیم:
سال ۸۶ چه اتفاقی افتاد که گریبان اقتصاد ایران را هنوز رها نکرده تا تورم در کشورمان به ابعاد کم سابقه فعلی برسد؟
این سوال اساسی است و به باور من پاسخ مشکلاتی که همه دولتهای پس از سال ۸۶ تجربه کردند از همین جا نشات گرفته است. ما از سال ۸۶ سیاستگذاریمان وارد بازی اعداد شدیم و گلوله برفی کوچکی بود که رها کردیم و اکنون به بهمنی بزرگ تبدیل شده است. در سال ۸۶ اتفاقی افتاد که در این سالها هم بارها هم در مورد آن صحبت کردیم. برگردیم به سال ۸۶. از زمان احمد شاه قاجار تا زمان پهلوی و سپس جمهوری اسلامی به مدت ۱۰۰ سال یعنی از ۱۲۸۶ تا ۱۳۸۶ نفت ایران برای صنایع رایگان بود. در ۸۶ در قانون بودجه جملات فنی ثبت شد که بسیاری متوجه موضوع نشدند. به بهانه افزایش کارایی انرژی و مدیریت مصرف و کاهش کسری بودجه، اتفاقی افتاد. من این را سیاهچاله اقتصادی نام میبرم زیرا کمر اقتصاد ما را شکست. ما در این حوزه برای اینکه پی ببریم به ریشه تورم فعلی باید به همان زمان برگردیم. من فکر میکنم همه دولتها طرفدار کاهش تورم بودند، اما موفق نشدند. نفت ملی تا آن زمان رایگان بود و یک میلیارد بشکه نفتی که در داخل مصرف میکردیم، رایگان بود. مکانیسم قیمتگذاری در آن سال تغییر کرد و معادله ۱۰۰ ساله اقتصادی به هم خورد. یک میلیارد بشکه نفت خام ما وارد پالایشگاه میکردیم.
یک میلیارد بشکه در سال؟
بله ما در سال حدود یک میلیارد بشکه نفت خام وارد پالایشگاهها کرده و میکنیم. در سال ۸۶ روزانه دو میلیون بشکه نفت هم صادر میکردیم که من کاری به آن ندارم و مسئله دیگری است. بیماری هلندی محصول اختلال در صادرات است اما ما دچار بیماری نفتی ایرانی شدیم و این بهزودی در جهان تدریس خواهد شد چون مشابه آن را نداشتیم. یک میلیارد بشکه نفت بهرایگان به پالایشگاهها میدادند. این تفکر پیش از آن در کشور وجود داشت اما دولتها بهدلیل پیامدهای سخت آن مخالفت میکردند. این وضعیت نابرابر طبقاتی، محصول همین روند بود و این را دولتها میفهمیدند. از سال ۸۶ قیمت هر بشکه به نرخ جهانی حدود ۸۰ دلاری رسید. یعنی نفت با این قیمت به پالایشگاهها دادند و از اینجا قیمتها بالا رفت. آقای شریعتی نماینده کمیسیون انرژی مجلس اخیرا نرخ تولید هر لیتر بنزین را در ایکس بدون احتساب نفت ۲۰ هزار تومان اعلام کرد در حالی که چنین نیست.
قیمت تولید هر لیتر بنزین در کشور چقدر است؟
لیتری ۵ هزار تومان است. این نرخ در سایت کدال قابل مشاهده است.
یعنی بحث اینکه نرخ هر لیتر بنزین ۲۰ هزار تومان و ۵۰ هزار تومان و... است، یکسره بی اساس است؟
دقیقا. من این را در فضای مجازی هم منتشر کردم. ما در شرایطی قرار داریم که باید رفتار خود با توجه به شرایط تعیین کنیم. رفتار زمان جنگ با غیر جنگ فرق دارد و باید این لجاجت سیاستی را کنار بگذاریم. مردم امروز دارند حکومتداری میکنند یعنی این سطح از تورم و این میزان طولانی تورم ممتد تکان دهنده است. ما طولانی ترین تورم دو رقمی جهان را داریم و در حالی که میانگین تورم سالانه کشورهای جهان ۴ تا ۵ درصد است، ما در تورم ماهانه به ۹ درصد رسیدیم. این بازتوزیع ثروت از جیب مردم و فرودستان به نفع اغنیا و الیگارشها، اتفاقی را رقم زده که در آمارها مشهود است. در طبقات پایین تورم بیشتر است. در گزارش تورم مرداد ماه مرکز آمار تورم خوراکی برای روستاییها ۱۳۸ درصد است و تورم بر طبقات فقیر بیشتر از طبقات بالاتر است. چرا که این نیز محصول آن تغییر روند بازتوزیع ثروت است.
یعنی جهانی کردن قیمت انرژی برای داخل موجب افزایش و شدت فقر شده است؟
پس از چالشهای زیادی که ما داشتیم مرکز پژوهشهای مجلس یک گزارشی منتشر کرد. جامعه را به صدک تقسیم کرده و متوجه شده الگوی مصرف انرژی در همه طبقات تفاوتی ندارد و حتی فقرا بیشتر مصرف میکنند. طوفان اقتصادی ما در همین بحث قیمت انرژی شکل میگیرد و اگر این را به درستی دولتها نفهمند، روز به روز بحرانها بیشتر میشود. در دولت سیزدهم رکورد تورم شکسته شده و اکنون هم تورم بسیار بالا است و اگر درست مشکل را نفهمیم پس از این هم مشکل حل نخواهد شد. در ۸۶ سد شکست. در ۸۶ دلار هزار تومان بود، ما ۶۰ همت بودجه داشتیم اما در کنار بودجه ناگهان ۴۰ همت بودجه ظاهر شد. یک بودجهای در این سرزمین تا سال ۸۶ میآید و به ۶۰ همت میرسد، ناگهان حجم بودجه تغییر چشمگیری کرد. همان لحظه با یک اقدام ۴۰ همت در کنار بودجه ظاهر میشود با یک تصمیم قانونی. ما با یک تورم قانونی مواجهیم و اگر قانون تغییر نکند، روند تورم فزاینده ادامه خواهد یافت. میانگین تمام شده تولید هر لیتر فرآورده در پالایشگاه در ۱۴۰۴ نسبت به ۸۵ رشد ۲۵۲ هزار درصدی کرده است. یعنی میانگین تولید فرآورده ۱۳ تومان بوده و الان ۳۰ هزار تومان شده است. میگویند این محصول تورم بقیه بخشها است. میانگین نرخ تورم ما از آن سال تا الان ۳۰ درصد بوده است. این رقم رشد ۲۵۲ هزار درصد بسیار بیش از تورم است.
به همین دلیل میگویید سیاه چاله در اقتصاد ما شکل گرفته است؟
دقیقا. مانند مثلث برمودا میماند، یک سیاه چاله است و اگر ما ریشه آن در ۸۶ را نفهمیم، ایران را میبلعد کشور غرق خواهد شد. اقتصاد ما میتواند فروبپاشد. ما از استهلاک سرمایه به انسان رسیدیم. مردم امکان درمان دندان خود را از دست دادهاند. برای رفع کمبود شیر دولت در دهه ۷۰ چه ها کرد. در قوانین برنامه آمده که به بچههای مدرسه ای روستایی شیر دهیم تا پوکی استخوان حل شود حالا خبر میرسد مصرف لبنیات ۶۰ درصد کم شده است. به ماشینهای مردم در خیابانها نگاه کنید، چراغ ماشین سوخته اما امکان تعمیر ندارد. از اینکه نرخ رشد استهلاک از نرخ تشکیل سرمایه پیشی گرفته یک بحث است. ما دو ردیف دیوار میچینیم اما سه ردیف میریزد. حالا انسان دچار استهلاک شده است. ما زمانی برای رفع فقر کارهایی کردیم و میلیاردها دلار هزینه شد اما حالا در گزارشهای محرمانه و غیرمحرمانه گفته میشود، به هر روشی که محاسبه کنید حداقل بیش از یک سوم مردم ایران زیر خط فقر مطلق هستند و یعنی حداقل کالری مورد نیاز را نمیتوانند تامین کنند. این نمودار از سال ۸۶ تا امروز یکسره افزایشی بوده است.
بقای یک سوم مردم ایران با چالش مواجه شده است؟
بله بقای این مردم و این سرزمین دچار چالش است.
اخیرا آقای مسعود نیلی هم گفتند از سال ۸۶ به بعد اقتصاد دچار مشکل شد و البته میگوید نمیدانم دقیقا چه شد. خصوصی سازی از همان سال اوج گرفت. نقش خصوصی سازی در وضعیت فعلی چقدر است؟
امروز مطالعات رسمی در دانشگاههای کشور وجود دارد که هیچکدام از وعده های شیرین سال ۸۶ محقق نشد. اول دولت و کارمندان را بدنام کردند. بعد مردم متهم به بیش مصرفی شدند و این نوع ادبیات جا میافتد و افکار عمومی جهت دهی میشود. میگفتند اقتصاد دولتی دچار فساد و دزدی است، دولتها با رای مردم روی کار میآیند و تعهداتی به مردم دارند. میزان فسادی که پس از ۸۶ رخ داد، بهمراتب بیش از پیش از آن است. قبل از آن نهایتا فساد بانک صادرات بود ولی امروز دکل گم میشود یا فساد ۶۰ همتی رخ میدهد. نگاه کنید آقای نیلی بهعنوان یک اقتصاددان صاحب نام که مسئولیتهایی در کشور داشته حرفهایی میزنند که خوب است. ایشان سه بار گفتند از ۸۶ تمام نمودارهای اقتصاد کشورمان معکوس شدند و میگویند من نمیدانم چه شده است. نفت که ثروت خدادادی برای این سرزمین بود، از طریق تبدیل آن در قانون بودجه ۱۳۸۶ به قیمت جهانی، کانون طوفان را تشکیل داد. ما در ۸۶ دو اتفاق داشتیم یکی این اتفاق است و دیگری انحلال سازمان برنامه و بودجه کشور. کار به جایی رسیده که وقتی صورتهای مالی را میخوانید، فرآوردههای ویژه پالایشی به دلار، به مردم ایران گرانتر از صادرات بیشتر است.
صادرات به داخل شکل گرفته است؟ رسما این اتفاق افتاده است. این باور نکردنی است که با یک مکانیسم قانون گذاری و به پشتوانه قانون، یک سیاست خسارت بار علیه یک ملت و تولید یک کشور اجرا شود. اقتصاد ما از ۸۶ سکته کرد. از ۸۶ تا امروز میانگین رشد اقتصادی حدود ۰.۱ تا ۰.۲ درصد است و این در حالی بوده که بنا بوده ما رشد ۸ درصدی بکنیم. قبل از آن رشد ما ۵ درصد بود. ما در دولت خاتمی با تورم ۱۵ درصدی دعوا داشتیم اما الان تورم ۱۳۸ درصدی خوراکیها را مشاهده میکنیم. تورم ۱۳۸ درصد از بمب اتم قوی تر است. یعنی تخریب و عوارض بیشتری دارد. بمب یکبار استفاده میشود و تمام میشود اما تورم چنان مانند سرطان اقتصاد را نابود میکند که ممکن است ۱۰ سال طول بکشد که متوجه شویم چه شد. روسیه در جنگ ارزش پولاش در مقاطعی افزایش یافته است.
تورم روسیه هم بالا نیست؟ بله تورم در این کشور کنترل شده است. حتی در تجربه ما هم در جنگ ۸ ساله با وجود یک نظام نوپا و مشکلاتی که تغییر نظام سیاسی داشت، تورم ۶.۴ درصدی هم تجربه کردیم. در جنگ عراق مردم این همه فقیر نبودند و به جبهه ها کمک میکردند اما الان مردم کاسه گدایی به دست گرفتند و اکنون طبقه متوسط ما نابوده شده و تبعات آن را بعدا خواهیم دید. ما نسلی بودیم که در روستاهای دور دست زندگی کردیم و دکترهای هندی در کشور بودند. من در دوره سربازی خود گرانترین لب تاب بازار را خریدم اما الان ۲۲ سال کار کردن گوشی خود را نمیتوانم تغییر دهم، وای به حال بقیه مردم. ۵۰ تا ۶۰ درصد مصرف خوراکیهایی مانند گوشت و مرغ و برنج کم شده است. واقعا مردم نمیتوانند گوشت بخرند و این حقیقت تلخ میدان است و یک جایی این طناب پاره میشود. در ۱۶ دی ماه ۱۴۰۴، دو روز قبل از وقایع تلخ و خونین دی ماه در گفتگویی تاکید کردم کشور شبیه اتاق گاز است امروز هم همان را میگویم. امروز اتاق فکر جمهوری اسلامی ایران، نه فقط دولت باید تصمیم گیری کنند. نهاد دولت امروز ناتوان است و کاری نمیتواند بکند.
حجم دولت در ایران بزرگ نیست؟ نه بزرگ نیست. اگر به عمق مسئله برویم متوجه خواهیم شد.
بخش دوم این گفتگو به زودی منتشر خواهد شد.
۲۲۳۲۲۹
نظر شما