به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، ارتش در کنار سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فعالیت می‌کند. این دو نهاد از نظر پیشینه، ساختار و مأموریت‌های قانونی یکسان نیستند، اما هر دو بخشی از نیروهای مسلح ایران‌اند و در چارچوب فرماندهی کل نیروهای مسلح فعالیت می‌کنند.
ارتش جمهوری اسلامی ایران چه وظایفی دارد؟
اصل ۱۴۳ قانون اساسی، پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی کشور و نظام جمهوری اسلامی را از وظایف ارتش می‌داند. اصل ۱۴۴ نیز مقرر می‌کند که ارتش باید نیرویی اسلامی و متعهد به آرمان‌های انقلاب اسلامی و مردم باشد.
مأموریت‌های ارتش به نبرد زمینی محدود نیست. دفاع از کشور در برابر تهدیدهای خارجی، حفظ آمادگی رزمی، مشارکت در دفاع هوایی و دریایی و پشتیبانی از عملیات‌های امدادی در زمان صلح، از جمله حوزه‌های فعالیت آن است.
بر پایه اصل ۱۴۷ قانون اساسی، دولت می‌تواند در زمان صلح از نیروی انسانی و تجهیزات فنی ارتش برای فعالیت‌های امدادی، آموزشی و تولیدی استفاده کند؛ مشروط بر آنکه این فعالیت‌ها به آمادگی رزمی ارتش آسیب نرسانند.
تاریخچه ارتش؛ از پیش از انقلاب تا جمهوری اسلامی
ارتش ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷
ساختار ارتش نوین ایران در دوره‌های پیش از انقلاب شکل گرفت و در دهه‌های پایانی حکومت پهلوی، نیروهای زمینی، هوایی و دریایی آن به تجهیزات متعارف گوناگونی مجهز شدند. خرید جنگنده‌هایی مانند اف۱۴، اف۴ و اف۵، بالگردهای نظامی، شناورهای جنگی و تجهیزات زرهی بخشی از روند گسترش توان نظامی آن دوره بود. در کنار خرید تجهیزات، زیرساخت‌هایی برای آموزش نیروهای متخصص و تعمیر و نگهداری سامانه‌ها نیز ایجاد شد.
بخشی از تجهیزات ارتش به تأمین‌کنندگان خارجی وابسته بود. پس از انقلاب و تغییر روابط سیاسی ایران با برخی کشورهای غربی، دسترسی به قطعات و خدمات فنی خارجی دشوارتر شد و پشتیبانی از تجهیزات موجود به یکی از چالش‌های مهم ارتش تبدیل شد.
ارتش پس از انقلاب اسلامی
پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، ساختار سیاسی کشور و جایگاه نیروهای مسلح را دستخوش تغییر کرد. در سال‌های نخست، حفظ انسجام یگان‌ها، بازسازی فرماندهی و تأمین تجهیزات از مسائل مهم ارتش بود. این نهاد منحل نشد و در ساختار جدید جمهوری اسلامی به فعالیت ادامه داد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در سال ۱۳۵۸ تشکیل شد. از آن زمان، ارتش و سپاه با ساختارها و مأموریت‌های جداگانه، در چارچوب نیروهای مسلح ایران فعالیت کرده‌اند.
جنگ ایران و عراق؛ آزمون بزرگ ارتش
آغاز جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹، یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ ارتش بود. یگان‌های ارتش در دفاع از مرزها، مقابله با پیشروی نیروهای عراقی و اجرای مأموریت‌های زمینی، هوایی و دریایی مشارکت داشتند.
نیروی زمینی در دفاع از مناطق مرزی و عملیات‌های زمینی نقش داشت. نیروی هوایی در پشتیبانی از نیروهای زمینی و مقابله با اهداف نظامی مشارکت کرد و نیروی دریایی نیز در حوزه خلیج فارس و آب‌های پیرامونی ایران فعال بود. ارتش و سپاه، با وجود تفاوت در ساختار، در بخش‌هایی از جنگ در عملیات‌های مشترک شرکت کردند.
پس از پایان جنگ در سال ۱۳۶۷، بازسازی یگان‌ها، تعمیر تجهیزات و حفظ آمادگی رزمی در دستور کار قرار گرفت. محدودیت‌های اقتصادی و دشواری دسترسی به قطعات و فناوری‌های پیشرفته، روند نوسازی را با موانعی روبه‌رو کرد.
ساختار ارتش جمهوری اسلامی ایران
ارتش از چهار نیروی اصلی تشکیل شده است: نیروی زمینی، نیروی هوایی، نیروی دریایی و نیروی پدافند هوایی. هر یک از این نیروها مأموریت تخصصی خود را دارد و برای انجام آن به نیروی انسانی آموزش‌دیده، تجهیزات و پشتیبانی لجستیکی نیازمند است.
نیروی زمینی ارتش
نیروی زمینی مسئولیت دفاع زمینی و مقابله با تهدیدهای زمینی را بر عهده دارد. یگان‌های پیاده، زرهی، مکانیزه، توپخانه، هوانیروز و واحدهای پشتیبانی در ساختار این نیرو قرار دارند.
گستردگی جغرافیایی ایران و تنوع محیط‌های مرزی، از کوهستان و دشت تا مناطق بیابانی، بر نیازهای عملیاتی نیروی زمینی اثر می‌گذارد. آمادگی آن به عواملی مانند آموزش، تحرک یگان‌ها، نگهداری تجهیزات، تأمین مهمات و هماهنگی میان واحدها وابسته است.
نیروی هوایی ارتش
نیروی هوایی مأموریت‌های هوایی متعارف، پشتیبانی از نیروهای زمینی و دریایی و مشارکت در دفاع از حریم هوایی کشور را بر عهده دارد. جنگنده‌ها، هواپیماهای ترابری و پشتیبانی و تجهیزات وابسته، بخشی از امکانات این نیرو را تشکیل می‌دهند.
بخشی از ناوگان نیروی هوایی پیش از انقلاب خریداری شده است. ازاین‌رو، نگهداری و تعمیر هواگردها، تأمین قطعات، حفظ ایمنی پرواز و ارتقای آمادگی عملیاتی از مسائل مهم این نیرو به شمار می‌روند.
نیروی دریایی ارتش
نیروی دریایی ارتش بخشی از مسئولیت دفاع دریایی کشور را بر عهده دارد. حضور در آب‌های پیرامونی، حفاظت از منافع دریایی، گشت‌زنی و اجرای مأموریت‌های دریایی از حوزه‌های فعالیت آن است. شناورهای رزمی، ناوچه‌ها، ناوشکن‌ها، زیردریایی‌ها و تجهیزات پشتیبانی دریایی بخشی از امکانات این نیرو هستند.
حوزه فعالیت نیروی دریایی ارتش به خلیج فارس محدود نیست و دریای عمان، دریای خزر و آب‌های دورتر نیز در مأموریت‌های آن اهمیت دارند. نیروی دریایی ارتش و نیروی دریایی سپاه دو سازمان جداگانه‌اند و ساختار، تجهیزات و شیوه‌های عملیاتی متفاوتی دارند.
نیروی پدافند هوایی ارتش
نیروی پدافند هوایی ارتش در چارچوب مأموریت‌های محول‌شده، وظیفه شناسایی و مقابله با تهدیدهای هوایی را بر عهده دارد. رادارها، سامانه‌های فرماندهی و کنترل، موشک‌های زمین‌به‌هوا و تجهیزات شناسایی از اجزای مهم این حوزه‌اند.
در جنگ‌های معاصر، تهدیدهای هوایی می‌توانند از مسیرها و با ابزارهای متفاوت، از جمله هواپیماها، موشک‌های کروز و پهپادها، مطرح شوند. بنابراین، شناسایی به‌موقع و هماهنگی میان رادارها، مراکز فرماندهی و سامانه‌های رهگیری برای دفاع هوایی اهمیت دارد.
تفاوت ارتش و سپاه پاسداران
ارتش و سپاه دو نهاد نظامی اصلی ایران‌اند، اما تاریخچه و مأموریت‌های قانونی آن‌ها تفاوت دارد. ارتش پیشینه‌ای قدیمی‌تر دارد و مأموریت محوری‌اش دفاع از کشور و حفاظت از استقلال و تمامیت ارضی است. سپاه پس از انقلاب تشکیل شد و اصل ۱۵۰ قانون اساسی، مأموریت آن را پاسداری از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن تعریف می‌کند.
این تفاوت‌ها به معنای جدا بودن کامل دو نهاد از یکدیگر نیست. ارتش و سپاه هر دو در ساختار فرماندهی کل نیروهای مسلح فعالیت می‌کنند و در چارچوب سیاست‌های دفاعی کشور قرار دارند. هرکدام نیز ساختارها و نیروهای تخصصی خود را دارند.
تجهیزات و چالش نوسازی
وضعیت تجهیزات و روند نوسازی از موضوعات مهم در ارزیابی توان ارتش است. بخشی از جنگنده‌ها، بالگردها، خودروهای زرهی و شناورهای این نهاد قدمت زیادی دارند و برای حفظ قابلیت عملیاتی به نگهداری و تعمیر مستمر نیازمندند.
تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری، خرید تجهیزات جدید و دسترسی به برخی قطعات را دشوار کرده‌اند. در نتیجه، تعمیر تجهیزات، تولید داخلی برخی قطعات و ارتقای سامانه‌های موجود اهمیت یافته است. البته تعمیر، ارتقا و طراحی یک سامانه جدید یکسان نیستند: ارتقای بخشی از تجهیزات ممکن است بعضی قابلیت‌ها را بهبود دهد، اما لزوماً همه محدودیت‌های سامانه را برطرف نمی‌کند.
ارزیابی توان نظامی ارتش نیز تنها با شمار تجهیزات یا اعلام‌های رسمی ممکن نیست. آمادگی عملیاتی، کیفیت آموزش، وضعیت نگهداری، پشتیبانی لجستیکی و هماهنگی میان نیروها از عواملی هستند که باید در کنار نوع و تعداد تجهیزات در نظر گرفته شوند.
نقش ارتش در امدادرسانی
فعالیت ارتش به مأموریت‌های رزمی محدود نیست. اصل ۱۴۷ قانون اساسی استفاده از امکانات و نیروی انسانی ارتش را در زمان صلح برای امور امدادی، آموزشی و تولیدی مجاز می‌داند؛ البته به شرط آنکه آمادگی رزمی ارتش مختل نشود.
در بحران‌های طبیعی، ظرفیت‌های مهندسی، درمانی، حمل‌ونقل و پشتیبانی نیروهای نظامی می‌تواند در کمک به دستگاه‌های مسئول به کار گرفته شود. پشتیبانی از عملیات امداد، جابه‌جایی نیرو و تجهیزات و کمک به بازگشایی مسیرها از نمونه‌های این همکاری است.
جایگاه ارتش در ساختار فرماندهی نیروهای مسلح
ارتش در ساختار فرماندهی کل نیروهای مسلح فعالیت می‌کند. بر پایه قانون اساسی، فرماندهی عالی نیروهای مسلح در اختیار رهبر جمهوری اسلامی است. ستاد کل نیروهای مسلح نیز در زمینه برنامه‌ریزی کلان، هماهنگی و نظارت بر فعالیت بخش‌های مختلف نیروهای مسلح نقش دارد.
ستاد ارتش، امور سازمانی و تخصصی این نهاد را پیگیری می‌کند و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح در حوزه تأمین و پشتیبانی تجهیزات و امکانات دفاعی مسئولیت‌هایی دارد.
جمع‌بندی؛ جایگاه ارتش جمهوری اسلامی ایران
ارتش جمهوری اسلامی ایران یکی از ارکان اصلی دفاع متعارف کشور است. این نهاد با پیشینه‌ای متعلق به پیش از انقلاب، پس از سال ۱۳۵۷ در ساختار جدید نیروهای مسلح به فعالیت ادامه داد. جنگ ایران و عراق نیز نقطه عطفی در تاریخ آن بود و بر سازمان‌دهی، آموزش و نگاه دفاعی کشور اثر گذاشت.
امروزه نیروی زمینی، نیروی هوایی، نیروی دریایی و نیروی پدافند هوایی، چهار بخش اصلی ارتش را تشکیل می‌دهند. فرسودگی بخشی از تجهیزات، دشواری دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و محدودیت منابع برای نوسازی، از چالش‌های مهم این نهاد است.
برای شناخت دقیق توان ارتش، باید به‌جای اتکا به ادعاهای کلی، مجموعه‌ای از عوامل را در نظر گرفت: نوع و وضعیت تجهیزات، آمادگی عملیاتی، آموزش نیروها، توان نگهداری و پشتیبانی و هماهنگی میان بخش‌های مختلف.
۵۷
۳۱۳۱
نظر شما