ایران کشتی‌های هند، چین، عراق و قطر را از محدودیت‌های اعمال‌شده بر تردد در تنگه هرمز معاف کرده است. این موضوع را امیر حیات‌مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، روز سه‌شنبه اعلام کرد.
حیات‌مقدم در گفت‌وگو با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) گفت: «کشتی‌های این کشورها آزادانه عبور می‌کنند و آمریکایی‌ها نیز مانع آنها نمی‌شوند.»
ایران در آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه این کشور در ۲۸ فوریه، عملاً تنگه هرمز را مسدود کرد. آمریکا نیز در ماه ژوئیه محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران را از سر گرفت.
اما چرا این چهار کشور از محدودیت‌های ایران معاف شده‌اند؟ تهران در مقابل این تصمیم چه منافعی به دست می‌آورد و آیا کشتی‌های این کشورها واقعاً می‌توانند در شرایطی که محاصره دریایی آمریکا همچنان برقرار است، آزادانه از تنگه عبور کنند؟
ایران در ازای عبور آزادانه کشتی‌ها چه چیزی به دست می‌آورد؟
به گفته حیات‌مقدم، ایران در مقابل اجازه عبور کشتی‌های هندی، دارو دریافت خواهد کرد و چین نیز از تهران حمایت سیاسی می‌کند. ایران پیش از این هم از حمایت دیپلماتیک قطر برخوردار بوده است؛ کشوری که تلاش‌های میانجی‌گرانه برای پایان‌دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را هدایت می‌کند.
این نماینده مجلس همچنین گفته است تهران از کشتی‌های هندی و چینی عوارض ترانزیت دریافت خواهد کرد، اما کشتی‌های قطری بدون پرداخت عوارض از تنگه عبور می‌کنند. او درباره اینکه آیا کشتی‌های عراقی نیز مشمول پرداخت عوارض هستند یا خیر، توضیحی نداده است.
«روزبه پارسی»، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر وابسته به دپارتمان تاریخ و مطالعات حقوق بشر دانشگاه لوند، در گفت‌وگو با الجزیره درباره منطق این تصمیم گفت: «صرف‌نظر از اینکه نماینده مجلس چه دلایلی برای این تصمیم مطرح می‌کند، پرسش اصلی این است که آیا این سیاست عملی خواهد شد و اگر چنین باشد، تا چه اندازه موفق خواهد بود؟»
او با اشاره به تجربه طولانی ایران در مواجهه با تحریم‌ها افزود: «ایران مدت‌هاست تحت تحریم قرار دارد و مبادله کالا و خدمات در برابر امتیازهای متقابل، موضوع تازه‌ای برای این کشور نیست.» به گفته پارسی، تفاوت شرایط کنونی در این است که ایران تلاش می‌کند با استفاده از این سازوکار، راه‌هایی برای دور زدن محاصره پیدا کند و کالاها و خدمات ضروری را به داخل کشور وارد یا از آن خارج کند.
«نادر هاشمی»، دانشیار سیاست خاورمیانه در دانشگاه جورج‌تاون نیز معتقد است به احتمال زیاد ایران برای عبور این کشتی‌ها، عوارض ترانزیت یا درصدی از ارزش محموله آنها را دریافت می‌کند تا بدون مزاحمت از تنگه عبور کنند.
«ولفگانگ پوشتای»، تحلیلگر مسائل امنیتی و دفاعی و وابسته نظامی پیشین اتریش در لیبی، در گفت‌وگو با الجزیره گفت: «این اقدام تهران از چند جهت هوشمندانه است.»
او گفت اگر این سیاست با موفقیت اجرا شود، درآمد قابل‌توجهی برای ایران به همراه خواهد داشت؛ چراکه چین با فاصله زیادی بزرگ‌ترین خریدار نفت خام ایران است و نزدیک به ۹۰ درصد کل صادرات نفتی ایران را خریداری می‌کند.
به گفته پوشتای، ایران با قرار دادن قطر در میان کشورهای معاف از محدودیت‌ها، به دلیل برخورداری این کشور از شمار زیادی خریدار گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی)، و همچنین گنجاندن هند در این فهرست، تلاش می‌کند پذیرش راهبرد واشنگتن در این جنگ را تضعیف کند. او به‌ویژه به این نکته اشاره کرد که کشتی‌های قطری برای عبور از تنگه عوارضی پرداخت نمی‌کنند.
چرا این موضوع برای این چهار کشور اهمیت دارد؟
هر چهار کشور هند، چین، عراق و قطر برای صادرات خود وابستگی قابل‌توجهی به تنگه هرمز دارند.
«میو شو»، تحلیلگر ارشد نفت خام در مؤسسه تحلیل داده‌های کپلر، به الجزیره گفت از مجموع روزانه ۱۰ میلیون و ۲۳۰ هزار بشکه نفت خام کشورهای حاشیه خلیج فارس که در ماه اکتبر از تنگه هرمز عبور کرده، حدود ۴۲ درصد به چین و ۱۳ درصد به هند اختصاص داشته است.
پارسی درباره موقعیت چین در این معادله گفت: «چین کشوری است که بیش از دیگران توانایی عبور از منافع و ملاحظات آمریکا را دارد. پرسش این است که آیا پکن این اقدام را به اندازه‌ای مهم می‌داند که حاضر باشد هزینه‌های سیاسی احتمالی آن را بپذیرد؟»
کشورهای آسیایی به‌ویژه به نفت و گاز خلیج فارس وابسته‌اند؛ منابعی که معمولاً از مسیر تنگه هرمز به بازارهای جهانی منتقل می‌شوند. از همین رو، این کشورها ظرفیت‌های اقتصادی و سیاسی قابل‌توجهی برای ارائه در مقابل برخورداری از امکان عبور کشتی‌هایشان از این آبراه دارند.
پارسی با اشاره به منافع هند در این زمینه گفت: «مسدود شدن جریان نفت از خلیج فارس زیان بزرگی برای هند بوده است؛ از سوی دیگر، هند یکی از تولیدکنندگان بزرگ داروهایی است که ایران توانایی تولید آنها را در داخل کشور ندارد.»
در مورد قطر نیز آمارهای کپلر نشان می‌دهد این کشور در ماه اوت هیچ محموله گاز طبیعی مایعی را از طریق تنگه هرمز صادر نکرد، اما در ماه اکتبر موفق شد یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن ال‌ان‌جی از این مسیر عبور دهد.
در همین بازه زمانی، میزان عبور نفت خام قطر از تنگه نیز از روزانه ۵۱۷ هزار بشکه به ۱۹۳ هزار بشکه کاهش یافت. در مقابل، صادرات نفت عراق از این مسیر افزایش پیدا کرد و از روزانه یک میلیون و ۶۹۰ هزار بشکه به ۲ میلیون و ۶۵۰ هزار بشکه رسید.
شو در عین حال تأکید کرد که مؤسسه کپلر هنوز نتوانسته منشأ حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام در روز را در منطقه خاورمیانه مشخص کند؛ بنابراین ممکن است میزان جریان نفت مربوط به هر دو کشور قطر و عراق بیشتر از ارقام اعلام‌شده باشد.
پارسی با اشاره به ملاحظات سیاسی هند و قطر گفت: «هند و قطر روابط نزدیک‌تری با واشنگتن دارند و باید این روابط را حفظ کنند؛ در عین حال، هر دو کشور از عملکرد ترامپ سرخورده شده‌اند.»
او افزود برای قطر، حفظ روابط با ایران نیز اهمیت حیاتی دارد؛ چراکه ایران همسایه‌ای است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.
به اعتقاد این تحلیلگر، معافیت از محدودیت‌های ایران برای هر چهار کشور مزایایی به همراه دارد، اما در کنار این منافع، خطرات و هزینه‌های سیاسی نیز وجود دارد.
آیا این تصمیم تازه است؟
این نخستین بار نیست که ایران به کشتی‌های برخی کشورها اجازه عبور از تنگه هرمز را می‌دهد.
تهران چند هفته پس از آغاز جنگ، عبور برخی کشتی‌های متعلق به کشورهایی را که آنها را دوست و همسو می‌داند، آزاد گذاشت. همچنین فرماندهی نظامی ایران در ماه آوریل اعلام کرد عراقِ «برادر» از محدودیت‌های عبور از تنگه معاف است.
پوشتای درباره معافیت عراق گفت ایران احتمالاً با این تصمیم قصد دارد از روند بهبود اقتصادی همسایه غربی خود حمایت کند؛ کشوری که مانند ایران اکثریت جمعیت آن را مسلمانان شیعه تشکیل می‌دهند.
آیا کشتی‌ها می‌توانند از محاصره آمریکا عبور کنند؟
پاسخ این پرسش به تصمیم واشنگتن بستگی دارد.فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرده است محاصره دریایی این کشور شامل «تمام کشتی‌های متعلق به همه کشورها که وارد مناطق ساحلی یا بنادر ایران می‌شوند یا از آنها خارج می‌شوند» خواهد بود؛ با این حال، کشتی‌هایی که از بنادر ایران استفاده نمی‌کنند، مشمول این محدودیت نیستند.
سنتکام همچنین مدعی شده است که محموله‌های بشردوستانه، از جمله «مواد غذایی و تجهیزات پزشکی ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی»، پس از بازرسی می‌توانند از این محدودیت مستثنا شوند.
با این حال، به گفته پوشتای، حیات‌مقدم در اظهارات خود به نظر نمی‌رسد معافیت اعلام‌شده را صرفاً به کشتی‌هایی محدود کرده باشد که با دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس مبادلات تجاری دارند.
او در این‌باره گفت: «اگر واقعاً چنین باشد، این تصمیم بر دیگر کشورهای منطقه خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی نیز تأثیر قابل‌توجهی خواهد داشت.»
به اعتقاد این تحلیلگر، در صورتی که واشنگتن این تصمیم ایران را بپذیرد، اجرای محاصره دریایی آمریکا دشوارتر خواهد شد و اثربخشی آن کاهش پیدا می‌کند.
پوشتای افزود: «تغییر اصلی این است که اگر آمریکا این موضوع را بپذیرد، کشتی‌های چینی و هندی که به مقصد ایران حرکت می‌کنند یا از ایران خارج می‌شوند نیز مشمول این معافیت خواهند شد.»
او همچنین تأکید کرد هنوز مشخص نیست منظور از «کشتی‌های این کشورها» دقیقاً چیست؛ آیا ملاک، پرچمی است که کشتی برافراشته، مالکیت آن است، شرکت بهره‌بردار آن را اداره می‌کند یا ارتباط دیگری میان کشتی و کشور موردنظر وجود دارد.
پایان‌دادن به محاصره دریایی آمریکا یکی از شروط تهران برای ورود به مذاکرات گسترده‌تر صلح با واشنگتن است؛ مذاکراتی که قرار است موضوع برنامه هسته‌ای ایران را نیز دربر بگیرد.
در حال حاضر، گفت‌وگوهای میانجی‌گرانه قطر بر پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز در صورت پذیرش هفت شرط از سوی آمریکا متمرکز است که پایان‌دادن به محاصره دریایی و لغو تحریم‌ها از جمله آنهاست.
پوشتای در توضیح رویکرد تهران گفت: «به نظر می‌رسد ایران تلاش می‌کند موضوع آزادی عبور و مرور از تنگه هرمز و صادرات نفت را از پرونده هسته‌ای جدا کند.»
او در ادامه افزود: «واکنش آمریکا نشان خواهد داد که آیا این راهبرد موفق خواهد بود یا خیر.»
آیا این تصمیم تغییری در بازار نفت ایجاد می‌کند؟
به اعتقاد تحلیلگران، دست‌کم در شرایط کنونی، معافیت چهار کشور از محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز تأثیر چندانی بر بازار نفت نخواهد داشت.
«کریس بوشامپ»، تحلیلگر ارشد بازار در گروه IG، به الجزیره گفت: «فکر می‌کنم این معافیت‌ها در حال حاضر تأثیر محدودی دارند.»
او با اشاره به انتظارات بازار از احتمال دستیابی به توافق صلح افزود: «بازارها بار دیگر احتمال توافق صلح را در قیمت‌گذاری‌های خود لحاظ کرده‌اند، اما اگر درگیری‌ها با شدت کامل از سر گرفته شود، ممکن است فرماندهان ایرانی فرصت کافی برای تشخیص اهداف خود از یکدیگر را نداشته باشند.»
بوشامپ تأکید کرد در شرایط فعلی، تمرکز اصلی بازار همچنان بر چشم‌انداز دستیابی به یک توافق گسترده‌تر قرار دارد.
با این حال، برخورداری از معافیت به معنای تضمین امنیت کشتی‌ها نیست. در ۳۰ اکتبر، کشتی حامل گاز طبیعی مایع «المیاده» متعلق به قطر، در خلیج فارس هدف آنچه شرکت مالک آن «اشیای ناشناس» توصیف کرده، قرار گرفت.
شرکت کشتیرانی قطرگس ترنسپورت، مالک این کشتی، این حادثه را اعلام کرد.
همچنین بر اساس داده‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی و سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، از زمان آغاز جنگ تاکنون بیش از ۱۲۰ کشتی تجاری در منطقه هدف حمله قرار گرفته‌اند و ماه اکتبر مرگبارترین ماه برای کشتیرانی تجاری در این دوره بوده است.
315
نظر شما