کرمانشاهان، دیار ادیان و آیین‌ها

برای بسیاری از پژوهندگان فرهنگ غنی ایران‌زمین، پی بردن به راز هم‌زیستی کهن و چندگونگی دینی و زبانی کرمانشاهان، پرسشی اساسی بوده است.

 کرمانشاه چهارراه و حلقه پیوستی از غرب به شرق و از آنجا به مرکز تا شمال کشورهای همجواران ایران بوده است، همچنین مفهوم بلند وحدت در کثرت در بردباری و تسامح فرهنگی کرمانشاهیان به چشم می خورد.

این تعابیر از این روی بود که چندی پیش پیام پرمهری از استاد ارجمند، جناب دکتر محمدعلی سلطانی، دریافت کردم که در آن برای شرکت در آیین رونمایی از کتاب جدیدشان با عنوان «اقلیت‌های دینی کرمانشاهان» دعوت کرده بودند.

هم علاقه‌مند به دیدار استاد بودم و هم اینکه نام کتاب جذابیت بسیاری داشت و می‌توانست مرا به پاسخ آن پرسش برساند.

مکان رونمایی، مجمع فلاسفه ایران در تهران بود که خود جای خردمندان است. با چند نفر از دوستان هم‌دیار چون به سرای انجمن رسیدیم، استاد خوش‌کلام به همراه بانوی هنرمندشان، سرکار خانم استاد فریبا مقصودی( خط بانوی ایران)، که نامور شهر خوش‌نویسان است، به خوشرویی در آستانه به پیشواز میهمانان ایستاده بودند.

نکته ارزشمند دیگر در این مراسم، پیش خبر نسخه ی منحصربه فرد مثنوی معنوی مولوی بخط استاد فریبا مقصودی، اعلام کردید. یگانه نسخه ای که از زمان مولانا تا امروز است که بخط زن خوشنویس کتابت شده است که در آینده در قونیه و کنار مزار مولانا رونمایی خواهد شد.

سالن به سان عنوان کتاب، جلوه‌ای از تنوع دینی و قومی، ادبی و هنری، به نمایش گذاشته بود. مراسمی درخور و فراتر از یک رونمایی معمول از یک کتاب که بازتابی از فرهنگ غنی بود و تو بگو که به کرمانشاه می‌مانست، بی‌کم‌وکاست!

اجتماع ادبا و دین‌پژوهان و اهل فلسفه نشان از ارزشمندی این آیین داشت و کتاب در مرکز دید بود که نمایندگانی از ادیان کلیمی و مسیحی و دیگر آیین‌های مذهبی کرمانشاه گرد آمده بودند.

در سخنرانی دکتر سلطانی، این نکته نیز گفته شد که نگارش این اثر مستلزم سه سال مطالعه و واکاوی متون مقدس، به‌ویژه عهد عتیق و عهد جدید، بوده است. دکتر آرش ابایی (مدرس علوم دینی و عضو پژوهشگاه جامعه کلیمیان ایران) از جمله دیگر سخنرانان این مراسم بود که به حضور و خدمات و پیوستگی های اجتماعی یهودیان ایران و اهمیت کتاب (اقلیت‌های دینی کرمانشاهان ) اشاره کرد.

مولاناخوانی دکتر علی زمانی، استاد دانشگاه تهران، هوای مستانه‌ای به مجلس بخشیده بود و چون گروه تنبورنوازان آمدند، برای حاضران دست‌کمی از یک سماع نداشت.

نخستین کار پس از ورق زدن کتاب، نگاهی به فهرست فصل‌ها و بخش‌های آن است. چنان‌که از عنوان کتاب پیداست، نویسنده تنها سراغ دو اقلیت دینی کلیمی و مسیحی رفته است و اسناد و تصاویر داخل کتاب بیانگر تلاش چندین‌ساله وی در گردآوری منابع و نگارش آن بوده است. البته فعالیت‌های پژوهشی دکتر محمدعلی سلطانی در تألیف مجموعه کتاب‌های «جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان»، پشتوانه‌ای مهم در شناخت لایه‌های اجتماعی، قومی و دینی اقلیت‌ها و آیین‌های دیرینه این سرزمین به شمار می‌رود.

از ابتکارهای نویسنده، قرار دادن این اثر در مجموعه بیست و یک ‌جلدی تاریخ کرمانشاهان است. این کتاب در چهار بخش اصلی و در ۱۹۶ صفحه تنظیم شده و به موضوع، پیشینه و جایگاه کلیمیان و مسیحیان و شاخه‌های آن‌ها پرداخته است.

در ادامه این نوشتار مروری کوتاه به محتوای هر بخش کتاب‌‍ انجام می گیرد تا برای علاقه‌مندان به این حوزه مطالعاتی که شاید هم دسترسی به آن نداشته باشند، خوانشی هرچند کوتاه به دست آید.(۱)

پیشینه تاریخی یهودیان در کرمانشاهان

کتاب «اقلیت‌های دینی کرمانشاهان» سخن را با روایتی از زندگی حضرت موسی(ع)، رهایی بنی‌اسرائیل از ظلم فرعون و دریافت تورات آغاز می‌کند و سپس به بررسی پیشینه تاریخی قوم یهود و روند حضور و استقرار یهودیان در کرمانشاهان می‌پردازد.

یهودیان کرمانشاه در روند تاریخی، در کنار مسلمانان و مسیحیان زندگی کرده‌اند. آنان به زبان‌های کردی و فارسی سخن گفته و زبان عبری را در امور دینی به کار برده‌اند. به روایت نویسنده، تا آغاز نهضت مشروطه، نشانه چندانی از بیگانگی و جدایی میان یهودیان و مسلمانان وجود نداشته است. هرچند که به بروز اختلافات و تنش‌های مذهبی در دوره‌های بعد اشاره می‌کند، اما تأکید دارد که یهودیان کرمانشاه، با وجود دشواری‌های زندگی، به زادگاه خود وفادار ماندند. آنان همچنین در حوزه‌های علمی، پزشکی و تجارت فعالیت داشته‌اند.

قدمت ۲۷ قرنی حضور یهودیان در ایران و علاقه آنان به کوروش و داریوش بزرگ، دو پادشاهی که به‌عنوان حامیان نیاکان یهودیان معرفی می‌شوند، از جمله مصادیق ایران‌دوستی آنان است. در این بخش از اماکن مذهبی یهودیان در ایران، از جمله آرامگاه استر و مردخای در همدان و مقبره حیقوق نبی در تویسرکان، یاد شده است.

شواهد تاریخی حضور یهودیان در کرمانشاهان به گزارش ناتان هاواولی، مورخ یهودی، بازمی‌گردد که به حضور گروهی از یهودیان در حدود سال ۹۱۲ میلادی در کرمانشاه، به علت درگیری‌های داخلی بغداد، اشاره می‌کند. روایت شده که مار عوقبا، رأس‌الجالوت و رهبر جامعه یهودیان بابل، پس از اخراج از بغداد به کرمانشاه تبعید شد. در قرون اخیر، سفرنامه‌ها و گزارش‌های سیاحان کلیمی و غیرکلیمی، از جمله ربی داود دی‌بِت هیلل، بنجامین دوم و کستل‌من، درباره جمعیت یهودیان در ایران منتشر شده است.

ربی داود دی‌بِت هیلل در سال ۱۸۳۷ میلادی از منطقه کرمانشاهان دیدن کرد. در بخشی از گزارش سفر او آمده است که این شهر حدود ۳۰۰ خانوار یهودی داشته است. یهودیان کرمانشاه دارای زبان و آداب‌ورسوم خاص خود بوده‌اند؛ برخی از آنان تاجران ثروتمند و برخی دیگر کسبه و صاحبان مشاغل کوچک بوده‌اند. همچنین دو کنیسه در شهر داشته‌اند.

در این گزارش، به ذهاب و سکونت گروهی از پیروان آیین اهل حق در این منطقه اشاره شده است. نویسنده همچنین به گزارش محققان در سال ۱۸۰۷ میلادی درباره آنان استناد می‌کند. یهودیان کرمانشاه در انجام فعالیت‌های مذهبی و آموزشی و برگزاری مناسک دینی از آزادی برخوردار بودند. امور ازدواج و طلاق آنان نیز بر عهده مسئول امور دینی کنیسه بود.

نویسنده کتاب «اقلیت‌های دینی در کرمانشاهان» در ادامه، نقش تاریخی یهودیان را در شکل‌گیری و توسعه شهر کرمانشاه، به‌ویژه در محله فیض‌آباد، مهم دانسته و به مشارکت آنان در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، خدماتی و بهداشتی اشاره دارد. همچنین به ساخت خانه‌های تاریخی با معماری بغدادی، از جمله خانه‌های کاکه باروخ و خواجه‌جوری، و فعالیت در حوزه‌های صرافی و تجارت اشاره شده است.

از چهره‌های برجسته یهودی کرمانشاه می‌توان به ملارحیم کرمانشاهانی، پیشوای روحانی کنیسه تهران، و دکتر حشمت‌الله کرمانشاهچی اشاره کرد. همچنین دکتر داوود نظریان به‌عنوان پزشکی حاذق و مردم‌دوست معرفی شده که خدمات پزشکی و اجتماعی او در میان اهالی کرمانشاه شناخته‌شده و ماندگار بوده است.

جنبه مهم دیگر، شکل‌گیری «حزب صهیونیست در کرمانشاه» و فعالیت‌های سیاسی و تشکیلاتی صهیونیستی در این شهر، هم‌زمان با حکومت عبدالحسین میرزا فرمانفرما، بود. به نقل از دائرةالمعارف یهودیکا، این تشکیلات در حدود سال ۱۹۱۳ به مرکزی فعال تبدیل شد. البته فعالیت‌های صهیونیستی برخی افراد را نمی‌توان به کلیت جامعه یهودیان کرمانشاه تعمیم داد.

در بررسی روند تاریخی جمعیت یهودیان کرمانشاهان، نکته قابل تأمل، سکونت شمار زیادی از خانواده‌های یهودی در شهرها و دهستان‌های این استان بوده است. بر اساس گزارش مسیو یاباسان، جمعیت یهودیان در سال ۱۹۰۳ میلادی در مناطق مختلف به این شرح بوده است:

     •          گهواره: ۱۸ خانواده

     •          کرند: ۳۰ خانواده

     •          قصرشیرین: ۱۲ خانواده

     •          سرپل ذهاب: شماری از خانواده‌های یهودی ساکن بودند.

جمعیت یهودیان کرمانشاهان در فاصله سال‌های ۱۸۲۴ تا ۱۸۳۲ میلادی حدود ۳۰۰ خانوار برآورد شد که در شهر کرمانشاه سه کنیسه داشتند. اما پس از سال ۱۹۴۸ میلادی، جمعیت آنان عمدتاً در پی مهاجرت به تهران و فلسطین کاهش یافت. دانشنامه ایرانیکا نیز از کاهش مستمر جمعیت یهودیان کرمانشاه پس از جنگ جهانی دوم و در دهه‌های پس از جنگ تحمیلی عراق علیه ایران گزارش می‌دهد.

با این وجود همچنان جمعیتی از یهودیان در کرمانشاه، ساکن هستند.. جالب اینکه در تصاویر مندرج در کتاب، تصویرهایی از اعتراض جمعی از یهودیان به جنایات و تجاوز رژیم صهیونیستی در غزه را  نشان می‌دهد.

مسیحیت در ایران و جایگاه جوامع مسیحی در کرمانشاهان

 کتاب «اقلیت‌های دینی کرمانشاهان»، جوامع مسیحی ایران را به چهار گروه اصلی دسته‌بندی می‌کند که شامل ارامنه، آشوریان، کلدانیان و سایر مسیحیان، شامل مهاجران اروپایی و اتباع خارجی مسیحی مقیم ایران هستند و ارامنه را می‌توان بزرگ‌ترین جماعت مسیحی ایران معرفی کرد.

حضور ارامنه و گرجیان در ایران عمدتاً به مهاجرت اقوام قفقازی در دوره شاه عباس اول بازمی‌گردد؛ با این تفاوت که گرجیان در بسیاری از مناطق به اسلام گرویدند و در جامعه مسلمانان ادغام شدند، اما ارامنه عمدتاً مذهب مسیحی خود را حفظ کردند.

نویسنده به نقش مسیحیان در عرصه‌های علمی، فرهنگی، پزشکی، اجتماعی، ادبی، نظامی و ورزشی اشاره می‌کند. از جمله وی میان فعالیت‌های علمی، فرهنگی و انسان‌دوستانه مسیحیان و عملکرد افرادی که به نام مسیحیت در خدمت اهداف استعماری قرار گرفته‌اند، تمایز قائل می‌شود.

به نوشته نویسنده، ارامنه و آشوریان ایران در کنار حفظ اعتقادات مذهبی خود، در بسیاری از آداب و سنت‌های اجتماعی و ملی با دیگر ایرانیان اشتراک دارند. احترام به سنت‌هایی مانند نوروز و مشارکت در زندگی اجتماعی کشور، قابل اشاره است.

پیشینه حضور مسیحیان در کرمانشاه

ارامنه کرمانشاه

افزایش جمعیت ارامنه در کرمانشاه به مهاجرت آنان پس از کشتار ارامنه در سال ۱۹۱۵ میلادی در قلمرو دولت عثمانی بازمی‌گردد. بر اساس روایت کتاب، شماری از مهاجران پس از انتقال به عراق و اسکان در اردوگاه بعقوبه، در مسیر بازگشت به ایران و حرکت به سوی ارومیه، در کرمانشاه سکونت گزیدند. حدود ۸۰ خانوار ارمنی در این شهر مستقر شدند و به‌تدریج جامعه و نهادهای مذهبی و آموزشی خود را شکل دادند.

با گسترش فعالیت‌های صنعتی و ورود فناوری اروپایی از مسیر بغداد، شماری از آنان در حوزه‌های فنی و صنعتی مشغول به کار شدند. همچنین در فاصله سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۲ شمسی، تعدادی از ارامنه جذب شرکت‌های فنی و نفتی شدند.

نویسنده در معرفی شخصیت‌های ارامنه کرمانشاه، از آوانس مرادیان، گریگور معروف به گیگو و گریش‌خان نام می‌برد.  آوانس مرادیان از ارامنه مقیم بغداد و اصالتاً اهل استانبول بود که در دوره محمدعلی‌میرزا دولتشاه، فرزند فتحعلی‌شاه و فرمانروای کرمانشاهان، به‌عنوان مترجم وارد دستگاه حکومتی او شد. وی از مبادی علوم جدید آگاه بود. همچنین روش علمی آبله‌کوبی یا واکسیناسیون را فرا گرفته بود و اجرای این روش را برای نخستین بار در ایران از کرمانشاه آغاز کرد.

گیگو و گریش‌خان از شخصیت‌های شناخته‌شده مرتبط با نهضت مشروطیت و اعضای فعال حزب داشناک معرفی شده‌اند. گیگو معاون یپرم‌خان در تشکیلات سیاسی و نظامی سواران ارمنی بود و پس از کشته شدن او، فرماندهی سواران ارمنی را برعهده گرفت. وی بعدها به ارتش پیوست و به دلیل آشنایی با منطقه کرمانشاهان، برای مأموریت نظامی به این منطقه اعزام شد.

کلیسای ارامنه از نوع گریگوری بود. نویسنده این کلیسا را به گریگور، مروج مسیحیت در ارمنستان، منسوب دانسته و آن را از کلیسای ارتدوکس به معنای متداول آن متمایز می‌داند. عضویت در کلیسای گریگوری مختص ارامنه است، هرچند مسیحیان دیگر نیز می‌توانند در مراسم آن حضور یابند و دعا بخوانند. ظاهراً این کلیسا اقتدار پاپ را نمی‌پذیرد.

آشوری‌های مسیحی

بخش دیگری از جامعه مسیحی کرمانشاه را آشوریان تشکیل می‌دادند که به نوشته نویسنده، در پی درگیری‌های روسیه و عثمانی از ارومیه و مناطق غرب آذربایجان به این شهر مهاجرت کردند. کلیسای پروتستان انجیلی آنان در سال ۱۹۲۲ میلادی تأسیس شد و شمار خانواده‌های آشوری کرمانشاه در سال ۱۳۶۲ شمسی، حدود ۵۵ خانوار گزارش شده بود.

بسیاری از اعضای این جامعه در شرکت ملی نفت ایران اشتغال داشتند. از کشیشان این کلیسا می‌توان به شلیمون، ویلیام یونان و پینوییل مرادخان اشاره کرد. مدرسه سعدی از مراکز آموزشی مرتبط با جامعه آشوری بود که زیر نظر آموزش‌وپرورش استان قرار گرفت. بعدها شماری از آشوریان به تهران و کشورهای دیگر از جمله اسپانیا و آمریکا مهاجرت کردند. به‌ویژه با مهاجرت کشیش و شماری از اعضای جامعه آشوری به تهران، فعالیت کلیسا متوقف شد.

کاتولیک‌ها و کلیسای قلب مقدس مسیح

جامعه کاتولیک کرمانشاه در اطراف کلیسای واقع در ابتدای خیابان مدرس و کوچه امیرمحترم فعالیت داشت. از کشیشان این کلیسا می‌توان به وانی، آنتونیو ساندرید و ژوزف موروتی اشاره کرد. آنتونیو ساندرید تا سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ در این کلیسا فعالیت داشت و پس از او ژوزف موروتی از سال ۱۳۶۰ شمسی مسئولیت فعالیت‌های مذهبی را برعهده گرفت. فعالیت‌های او علاوه بر کرمانشاه، همدان را نیز پوشش می‌داد.

در کرمانشاه همچنین پیروان مذهب پنطیکاستی حضور داشتند و از سال ۱۳۱۰ شمسی گزارش شده است و حدود سال ۱۳۳۴ شمسی تشکیلات مذهبی آنان شکل گرفت. بر اساس مطالب کتاب، ساختمان جدید کلیسا در سال ۱۳۵۹ احداث شد و پس از یک دوره وقفه، فعالیت‌های مذهبی آن از سال ۱۳۶۴ از سر گرفته شد. این کلیسا از نظر تشکیلاتی با کلیسای پنطیکاستی تهران ارتباط داشت.

اصطلاح پنطیکاستی واژه‌ای به معنای پنجاهم و در سنت مسیحی با پنجاه روز پس از عید فصح اشاره دارد.

مبلغان مسیحیت

نویسنده در بخش دیگری از کتاب به فعالیت‌های تبلیغی مسیحیت در غرب ایران، از جمله کرمانشاه و کردستان، می‌پردازد. هیئت تبلیغی بازل آلمان از جمله مراکزی بود که فعالیت خود را در سال ۱۸۳۲ میلادی از تبریز آغاز کرد و سپس دامنه فعالیت‌های آن به مناطق غربی ایران گسترش یافت.

همچنین به حضور مبلغان آلمانی، انگلیسی و آمریکایی و فعالیت افرادی مانند هورن در ترجمه انجیل به زبان کردی اشاره شده است. همچنین نام شرکت هند شرقی، انجمن بریتانیایی گسترش مسیحیت، جورج بیل و فندر در ارتباط با فعالیت‌های تبلیغی مسیحیت در این مناطق آمده است.

کتاب‌های «میزان‌الحق» و «میزان‌الحقیقت» از جمله آثار مورد اشاره در این بخش هستند. همچنین ترجمه بخش‌هایی از متون انجیل به زبان‌های فارسی، کردی، لکی و هورامی در شمار فعالیت‌های مرتبط با گسترش متون مسیحی قرار گرفته است. فعالیت‌های تبلیغی مبلغان پروتستان با مخالفت‌هایی از سوی برخی علمای دینی و جوامع مذهبی و مردم این مناطق و حتی با مخالفت ارامنه گریگوری مواجه شد. چنین تبلیغات و اقدامات مذهبی و فرهنگی و فعالیت‌هایی در خدمت اهداف استعماری قرار داشته‌اند.

کلیساهای کرمانشاه علاوه بر کارکرد مذهبی، بخشی از میراث تاریخی و معماری شهر به شمار می‌روند. کلیسای قلب مقدس مسیح، واقع در کوچه امیرمحترم، بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در کتاب، در سال ۱۹۱۴ میلادی (۱۲۹۳ شمسی) ساخته شده و در مرداد ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین کلیسای پنطیکاستی در سال ۱۹۵۵ میلادی (۱۳۳۴ شمسی) احداث شده و در مرداد ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

هم‌اکنون شماری از هم‌وطنان مسیحی در استان کرمانشاه ساکن هستند و در ادوار تاریخی هم‌زیستی مسالمت‌آمیزی میان همه مذاهب دینی و اقلیت‌ها و پیروان دیگر آیین‌ها در کرمانشاهان وجود داشته است که مسیحیان از جمله آنان به شمار می‌آیند.

سخن آخر

کتاب «اقلیت‌های دینی کرمانشاهان» بخشی از حضور و هم‌زیستی پیروان ادیان و آیین‌های گوناگون را در گذر ایام این سرزمین بازگو می‌کند؛ روایتی که جلوه‌ای مهم از هویت تاریخی، سرمایه اجتماعی و میراث فرهنگی آن را به نمایش می‌گذارد.

از این‌رو، حفظ و بازشناسی این میراث می‌تواند توجه بیشتری را به نقش اقلیت‌های دینی در شکل‌گیری هویت کرمانشاهان جلب کند. پاسداری از این میراث، مسئولیتی بر عهده نسل امروز است که با شناخت دقیق گذشته، از تنوع فرهنگی و دینی منطقه به‌عنوان سرمایه‌ای مشترک و ارزشمند صیانت کند. 

۱.- سلطانی، محمدعلی(1404)، اقلیت های دینی کرمانشاهان، تهران: انتشارات سها

۵۹۵۹