آب، بی‌آنکه صدایی از تخریب برخیزد، آرام‌آرام به جان بافت تاریخی شوشتر افتاده، به شوادان‌ها راه یافته، پی خانه‌های تاریخی را شسته و در سکوت دیوارهایی را فرسوده که سالیان دراز در برابر حوادث تاب آوردند. اکنون آب‌گرفتگی به یکی از تهدیدهای جدی برای حدود ۲۴۰هکتار بافت تاریخی این شهر تبدیل شده؛ تهدیدی که رد آن را می‌توان در فروریختن کف حیاط‌ها، رانش دیوارها و فروپاشی بخش‌هایی از بناهای تاریخی دید.
شوادان‌ها، این فضاهای زیرزمینی عمیق که روزگاری پناه ساکنان شوشتر و دیگر شهرهای شمال خوزستان از گرمای طاقت‌فرسای تابستان بودند، امروز خود به نقطه آسیب‌پذیر خانه‌های تاریخی تبدیل شده‌اند. فضاهایی که با شناخت دقیق معماران بومی از اقلیم و شرایط طبیعی منطقه شکل گرفته‌اند و بخشی از هوشمندی معماری این سرزمین را به نمایش می‌گذارند، اکنون با انباشت آب در معرض تخریب قرار دارند. خطری که نه با یک حادثه ناگهانی بلکه با نفوذ تدریجی آب به زیر بناها پیش می‌رود و می‌تواند در هر لحظه، بخشی دیگر از این میراث ارزشمند را به کام خود بکشد.
وضعیت موجود را می‌توان به بمبی ساعتی در زیر بافت تاریخی شوشتر تشبیه کرد؛ بمبی که زمان انفجار آن مشخص نیست اما نشانه‌های خطرش هر بار با فروریختن بخشی از یک خانه یا آسیب‌دیدن بنایی تاریخی آشکار می‌شود. خانه‌هایی که کف حیاطشان فرو می‌ریزد، دیوارهایی که بر اثر شسته‌شدن پی دچار رانش می‌شوند و سردرهایی که ناگهان به درون شوادان سقوط می‌کنند، تنها نمونه‌هایی از خسارت‌هایی هستند که تاکنون به این بافت وارد شده‌اند.
بافت تاریخی شوشتر محدوده‌ای حدود ۲۴۰هکتاری است که در آن، سرای افضل، مسجد جامع، حمام‌های تاریخی، گذرها و خانه‌های ارزشمند، در کنار یکدیگر سیمای تاریخی و هویت فرهنگی شهر را شکل داده‌اند. این بافت، راوی شیوه زیست، معماری و سازگاری مردمان شمال خوزستان با اقلیم منطقه است و اصالت و ارزش تاریخی آن، ظرفیتی فراتر از یک میراث محلی به شمار می‌رود.
از سوی دیگر، همین مجموعه تاریخی می‌تواند یکی از پایه‌های توسعه گردشگری فرهنگی شوشتر باشد؛ ظرفیتی که با حفاظت و احیای بناها و فضاهای تاریخی، امکان جذب گردشگر، رونق فعالیت‌های اقتصادی و معرفی میراث معماری منطقه را فراهم می‌کند. با این حال، تداوم آب‌گرفتگی شوادان‌ها این سرمایه را درمعرض فرسایشی خاموش قرار داده است؛ وضعیتی که اگر منشا آن به‌موقع شناسایی و مهار نشود، هر بار با تخریب بنایی دیگر، بخشی از امکان حفاظت، بهره‌برداری فرهنگی و گردشگری از این بافت را نیز از میان خواهد برد.
فرو ریختن بناهای تاریخی در سکوت
علیرضا چهارمحالی، مرمتگر بناهای تاریخی در تشریح ابعاد خسارت‌های وارد شده به خانه های تاریخی شوشتر به «جهان‌صنعت» گفت: خانه جزایری یکی از خانه هایی است که به سبب نفوذ آب، کف حیاط آن به‌طور کامل فروریخته است. این اتفاق در حالی رخ داده که اداره میراث فرهنگی طی چهار دوره در این بنا هزینه کرده بود. خانه نجاتیان نیز سردری بسیار شاخص داشت که یک‌شب بر اثر آب‌گرفتگی به‌طور کامل به داخل شوادان فروریخت. میراث فرهنگی پس از این اتفاق با استفاده از اعتبارات اضطراری سردر را بازسازی کرد.
او با اشاره به آسیب‌های مشابه در دیگر بناها افزود: خانه ای دیگر در محله «پل خراطون» نیز به همین شکل دچار فروریزش کامل کف حیاط شد. مسجد زرگران نیز بر اثر شسته‌شدن پی و جریان آب در زیر دیوارها آسیب دید و دیوار مسجد به‌طور کامل فروریخت. بخش زیادی از این بنا نیز با اعتبارات میراث فرهنگی بازسازی شده است.
این فعال میراث فرهنگی در تشریح اهمیت بافت تاریخی شوشتر و ضرورت حفاظت موثر از آن گفت: بافت تاریخی شوشتر در دهه۸۰ به ثبت ملی رسید و حدود ۲۴۰هکتار وسعت دارد. بخش مهمی از ارزش این بافت به بناهای شاخصی مانند سرای افضل، مسجد جامع، حمام‌های تاریخی و گذرهای قدیمی بازمی‌گردد. این مجموعه‌ها علاوه بر برخورداری از الگو و گونه‌شناسی معماری خاص شهر شوشتر از تزئینات آجری و حجاری‌های چشم‌نوازی نیز برخوردارند و باید از آنها به شکلی موثر حفاظت شود.
تمرکز آب‌گرفتگی‌ها در مسیر خطوط اصلی آب
چهارمحالی با اشاره به بررسی پراکندگی بناهای آسیب‌دیده روی نقشه بافت تاریخی شوشتر اظهار کرد: با لکه‌گذاری نقاط آبگرفته روی نقشه شهری، متوجه شدم بیشترین تراکم این مشکل در محدوده‌هایی است که شاه‌لوله‌های آب از کنار آنها عبور می‌کنند. برای مثال در محدوده مسجد جامع که شاه لوله عبور کرده تعداد زیادی از خانه‌های تاریخی با مشکل آب‌گرفتگی مواجه هستند؛ ازجمله خانه‌های معین‌فر، جزایری و امام.
به گفته او، در مجموعه افضل و برخی محله های تاریخی نیز وضعیت مشابهی وجود دارد و بناهایی مانند خانه نجاتیان، خانه گازِر و خانه نجفی با این مشکل دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در محله سادات نیز خانه‌هایی مانند متین، ساداتی و کجباف از جمله بناهای آسیب‌دیده هستند.
این مرمتگر بناهای تاریخی با اشاره به تفاوت وضعیت بناهایی که در آنها عملیات تعمیر شبکه آب انجام شده، توضیح داد: در محور خانه‌های کجباف و ساداتی که تعمیرات شبکه آب انجام شده در پایش‌هایی که طی حدود شش‌ماه گذشته داشتم، دیگر آبی به شوادان این بناها وارد نشده است اما خانه متین همچنان با مشکل آب‌گرفتگی مواجه بوده زیرا در آن محدوده تعمیرات موردنیاز انجام نشده است. خانه افق نیز که کمی بالاتر از خانه متین قرار دارد همچنان با حجم زیادی از آب روبه‌رو است.
فرضیه آب‌های زیرزمینی زیر سوال است
این فعال میراث فرهنگی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده درباره آب‌گرفتگی بناهای تاریخی شوشتر گفت: میراث فرهنگی از اواخر دهه۷۰ و اوایل دهه۸۰ مکاتباتی را با فرمانداری و شرکت آب و فاضلاب انجام داده و خواستار پایش و بررسی علمی منشا این آب‌گرفتگی‌ها شده اما تاکنون پاسخ علمی و روشنی در این زمینه ارائه نشده است.
چهارمحالی با اشاره به بررسی‌های شخصی خود درباره وضعیت ارتفاعی رودخانه‌های شوشتر و بناهای تاریخی این شهر اظهار کرد: کدهای ارتفاعی سه رودخانه شوشتر را از روی نقشه شهری استخراج کردم و برای بررسی دقیق‌تر خانه تاریخی گازِر را به‌عنوان نمونه مطالعاتی در نظر گرفتم. در این بنا عمق شوادان را اندازه‌گیری کردم و با محاسبه ترازهای ارتفاعی مشخص شد که کف شوادان حدود ۸متر پایین‌تر از تراز مبنا قرار دارد. با احتساب این اختلاف کف شوادان همچنان حدود ۱۰متر بالاتر از سطح رودخانه‌هاست.
این مرمتگر بناهای تاریخی با اشاره به ویژگی‌های آب‌های زیرزمینی افزود: آب از قاعده تراز پیروی می‌کند. اگر منشأ آب‌گرفتگی شوادان‌ها، سفره‌های آب زیرزمینی بود انتظار می‌رفت سطح آب با تراز این فضاها تناسب داشته باشد و نه اینکه حدود ۱۰تا۱۲متر پایین‌تر از آنها قرار بگیرد بنابراین فرضیه ارتباط مستقیم آب‌گرفتگی شوادان‌ها با سفره‌های آب زیرزمینی با شواهدی که بررسی کردم همخوانی ندارد و نیازمند بازنگری جدی است.
او به وضعیت جداره غربی سازه‌های آبی شوشتر اشاره کرد و گفت: در این محدوده با صخره‌ای بلند و مرتفع مواجه هستیم. اگر منشا آب‌گرفتگی‌ها، آب‌های زیرزمینی بود، انتظار می‌رفت در این جداره نیز نشانه‌هایی از چشمه و جریان آب مشاهده شود، درحالی‌که چنین وضعیتی وجود ندارد.
ارتباط آب‌گرفتگی‌ها با شبکه فرسوده آب
چهارمحالی با طرح احتمال ارتباط آب‌گرفتگی‌ها با شبکه فرسوده آب شهری شوشتر توضیح داد: شبکه آب شهری شوشتر بسیار قدیمی است. در برخی نقاط، لوله‌ها تعویض یا مرمت شده‌اند اما بخش‌هایی از این شبکه همچنان قدیمی است. آب نیز خاصیت مویینگی دارد و می‌تواند از مسیرهای مختلف حرکت کند تا در نقطه‌ای دیگر خود را نشان دهد. به همین دلیل ممکن است منشا نشت با محلی که آب‌گرفتگی در آن مشاهده می‌شود، فاصله داشته باشد.
این فعال میراث فرهنگی با تاکید بر اینکه نمی‌توان بدون بررسی‌های فنی درباره منشا آب‌گرفتگی‌ها قضاوت قطعی کرد، افزود: نمی‌خواهم بدون سند و مدرک، مسوولیت این وضعیت را متوجه دستگاه مشخصی کنم. مساله این است که وزارت نیرو و مجموعه‌های مسوول در حوزه آب باید برای شناسایی منشا آب‌گرفتگی‌ها وارد عمل شوند. حتی می‌توان با بررسی ورودی و خروجی آب در شبکه شهری مسیرهای احتمالی نشت را شناسایی کرد.
او با اشاره به اقداماتی که در برخی نقاط شهر برای تعمیر شبکه انجام شده، گفت: نمی‌توان نادیده گرفت که در چند نقطه تعمیراتی انجام شده و اتفاقا در همان محدوده‌ها میزان ورود آب به شوادان‌ها به‌شدت کاهش یافته یا متوقف شده است. این موضوع نشان می‌دهد که تعمیر شبکه می‌تواند در کنترل مشکل موثر باشد هرچند هنوز اقدامات انجام‌شده به حل کامل مساله منجر نشده است.
اعتبارات مرمت صرف جبران خسارت می‌شود
چهارمحالی با هشدار درباره پیامدهای مالی تداوم این وضعیت برای حفاظت از میراث تاریخی شوشتر گفت: میراث فرهنگی در ابتدای هر سال بودجه مشخصی برای حفاظت و مرمت بناها در نظر می‌گیرد، اما گاهی یک حادثه ناشی از آب‌گرفتگی بخش عمده این اعتبارات را می‌بلعد. در چنین شرایطی امکان رسیدگی به سایر بناهایی که به حفاظت اضطراری نیاز دارند کاهش می‌یابد.
او ادامه داد: وقتی دیوار یک خانه تاریخی در معرض ریزش قرار می‌گیرد و ممکن است روی مردم یا رهگذران سقوط کند، میراث فرهنگی چاره‌ای جز هزینه‌کرد فوری برای ایمن‌سازی ندارد. برای مثال در خانه مبارک در بافت تاریخی شوشتر و در مجاورت خانه گازِر دیوار بنا حدود ۲۰سانتیمتر انحراف پیدا کرده و دچار رانش شده است. اقدامی که میراث فرهنگی در این مرحله انجام داده احداث سازه نگهبان برای جلوگیری از سقوط دیوار روی مردم بوده است.
این فعال میراث فرهنگی با اشاره به اینکه اعتبارات محدود مرمت می‌توانند صرف اقدامات پیشگیرانه و کم‌هزینه‌تری شوند، اظهار کرد: همین اعتبارات را می‌توان برای اقداماتی مانند اجرای اندود کاهگل روی بناهایی که امکان حفاظت از آنها با چنین روش‌هایی وجود دارد هزینه کرد و حتی حدود ۱۰سال به عمر آنها افزود اما وقتی آب‌گرفتگی موجب تخریب ناگهانی بناها می‌شود بخش زیادی از منابع مالی به جای حفاظت و پیشگیری، صرف جبران خسارت‌ها و ایمن‌سازی اضطراری می‌شود.
امکان شناسایی محل نشت با تجهیزات تخصصی
این مرمتگر بناهای تاریخی در بخش دیگری از صحبت‌های خود به تجربه همکاری با پیمانکاران برای شناسایی مسیرهای احتمالی نشت آب اشاره کرد و گفت: درمقطعی چند شب با پیمانکار مجموعه آبفا همراه شدیم و نقاطی را که نسبت به آنها مشکوک بودم، بررسی کردیم. در این بررسی از دستگاهی به نام ژئوفون استفاده شد که با ارسال فرکانس‌های صوتی امکان شناسایی لایه‌های آب را تا عمق حدود دومتر فراهم می‌کرد.
چهارمحالی افزود: در چند نقطه با استفاده از این دستگاه محل‌های مشکوک را شناسایی کردیم و روز بعد که سطح زمین را برداشتیم مشخص شد در همان نقاط لوله‌های آب وجود دارد. این تجربه نشان می‌دهد که اگر اراده و برنامه‌ریزی لازم وجود داشته باشد، امکان شناسایی نقاط نشت و پیگیری برای رفع مشکل فراهم است.
او در پایان تاکید کرد: مساله آب‌گرفتگی بناهای تاریخی شوشتر نیازمند بررسی جدی و علمی است. فارغ از اینکه در نهایت مسوولیت این وضعیت متوجه کدام دستگاه باشد باید منشا آب شناسایی و برای رفع آن اقدام شود. ادامه این وضعیت نه‌تنها بناهای تاریخی را در معرض نابودی قرار می‌دهد بلکه هزینه‌های حفاظت و مرمت را نیز به‌شدت افزایش می‌دهد.
نجات میراث شوشتر در گرو اقدام مشترک
آب‌گرفتگی شوادان‌ها و آسیب‌های ناشی از آن را نمی‌توان با مرمت موردی خانه‌هایی که هربار بخشی از آنها فرو می‌ریزد، مهار کرد. نخستین گام برای نجات بافت تاریخی شوشتر، شناسایی دقیق و علمی منشا آب‌گرفتگی‌هاست؛ ماموریتی که باید با محوریت وزارت میراث فرهنگی و مشارکت شرکت آب‌وفاضلاب، وزارت نیرو، شهرداری و دیگر نهادهای مسوول دنبال شود. انجام مطالعات دانشگاهی و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه‌های زمین‌شناسی، هیدرولوژی، ژئوفیزیک، سازه و مهندسی آب، پایش سطح آب‌های زیرزمینی بررسی وضعیت شبکه‌های انتقال آب و فاضلاب و تهیه نقشه جامع نقاط آبگرفته می‌تواند به روشن‌شدن ابعاد مساله کمک کند. پس از مشخص‌شدن منشا و مسیرهای نفوذ آب نیز باید بدون اتلاف وقت، راهکارهای فنی تدوین و عملیات رفع نشت و ایمن‌سازی بناها آغاز شود.
اهمیت این اقدام فراتر از حفاظت چند خانه قدیمی است. شوشتر با سامانه آبی تاریخی ثبت جهانی‌شده و کاروانسرای افضل، یکی از ۵۴کاروانسرای ایرانی ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی بخشی از سرمایه تاریخی و معماری ایران را در خود جای داده است. یونسکو در توصیف ارزش جهانی سامانه آبی شوشتر، بر پیوند تاریخی انسان، آب، محیط طبیعی و توسعه پایدار تاکید کرده است. در توصیه‌نامه منظر شهری تاریخی، حفاظت از میراث را مستلزم توجه همزمان به زیرساخت‌های روی زمین و زیرزمین، ویژگی‌های طبیعی و هیدرولوژیک، برنامه‌ریزی شهری و مشارکت ذی‌نفعان می‌داند.
بر همین اساس حفاظت از شوشتر به همکاری مستمر دستگاه‌ها، تدوین برنامه مدیریت یکپارچه، مستندسازی و پایش دوره‌ای، پیش‌بینی خطرهای احتمالی و مشارکت ساکنان نیاز دارد. مرمت بناهای آسیب‌دیده نیز باید درکنار رفع عامل اصلی تخریب انجام شود، نه جایگزین آن. تعلل در این مسیر نه‌فقط اصالت بافت تاریخی شوشتر بلکه ظرفیت آن برای توسعه گردشگری فرهنگی و رونق اقتصادی منطقه را تهدید می‌کند.
نادر نینوایی - روزنامه نگار
نظر شما