خبرآنلاین - داود غرایاق زندی، استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی و کارشناس مسائل بین‌الملل با حضور در کافه خبر خبرآنلاین، تاکید کرد: «مذاکره در نظام بین‌الملل یک اصل است و برای این موضوع نیز دلایل روشن و مشخصی وجود دارد. نخستین دلیل این است که مذاکره ابزاری با هزینه بسیار پایین است. پیش از آنکه وارد اقدامات و برنامه‌های دیگر شوید، قاعدتاً باید بتوانید با یکدیگر و با کمترین هزینه، مشکلاتتان را حل کنید. آنچه شما به آن اشاره کردید، یعنی رفع تهدیدها، حل اختلافات و تأمین منافع ملی، از کارکردهای سنتی مذاکره به شمار می‌روند. البته شیوه‌های جدیدی نیز وجود دارند که در آن‌ها مذاکره برای دستیابی به اهداف دیگری دنبال می‌شود.»
در ادامه بخشی از مصاحبه داود غرایاق زندی با خبرآنلاین را می‌خوانید؛
بیشترین آسیب به مفهوم مذاکره را صداوسیما زده است / مذاکره در نظام بین‌الملل ابزاری با هزینه بسیار پایین است
در بحث نخست، وارد فضای سیاست داخلی ایران می‌شویم. مذاکره گاهی به‌مثابه تسلیم و گاهی به‌عنوان راهی برای کاهش فشار اقتصادی، حل اختلاف یا همکاری تلقی می‌شود. چگونه می‌توان میان مذاکره برای تأمین منافع ملی و سازش، مصلحت‌اندیشی عقلانی و عقب‌نشینی از مواضع اساسی تمایز قائل شد؟ آیا این برداشت‌های متفاوت بیش از آنکه ناشی از ماهیت مذاکره باشند، ریشه در تجربه‌های تاریخی و بی‌اعتمادی نسبت به آمریکا دارند؟
اجازه بدهید ابتدا مقداری درباره خود مذاکره صحبت کنم؛ زیرا برای پرداختن به این موضوع لازم است ابتدا مفهوم مذاکره را بررسی کنیم.
ببینید، مذاکره در نظام بین‌الملل یک اصل است و برای این موضوع نیز دلایل روشن و مشخصی وجود دارد. نخستین دلیل این است که مذاکره ابزاری با هزینه بسیار پایین است. پیش از آنکه وارد اقدامات و برنامه‌های دیگر شوید، قاعدتاً باید بتوانید با یکدیگر و با کمترین هزینه، مشکلاتتان را حل کنید. آنچه شما به آن اشاره کردید، یعنی رفع تهدیدها، حل اختلافات و تأمین منافع ملی، از کارکردهای سنتی مذاکره به شمار می‌روند. البته شیوه‌های جدیدی نیز وجود دارند که در آن‌ها مذاکره برای دستیابی به اهداف دیگری دنبال می‌شود.
نکته دوم و بسیار مهم درباره مذاکره این است که وقتی به نتیجه نمی‌رسید، همچنان امکان استفاده از ابزارهای دیگر را دارید؛ اما پس از آنکه از ابزارهای دیگر استفاده کردید، بازگشت به مذاکره دشوارتر می‌شود. به این معنا که وقتی وارد جنگ می‌شوید، پیامدها و عوارض جنگ به‌گونه‌ای است که بازگشت به میز مذاکره با پیچیدگی بسیار بیشتری مواجه خواهد شد.
نکته مهم دیگر این است که مذاکره نوعی رابطه و شناخت دوجانبه ایجاد می‌کند. قرار نیست در مذاکره با یکدیگر در وضعیت جنگی مواجه شویم؛ بلکه قرار است در چارچوبی عادی و با روالی مشخص، اهداف خود را دنبال کنیم. از این منظر، مذاکره ارتباط بسیار مهمی با احساسات عمومی و انگیزه‌های طرفین دارد. اینکه چگونه ارتباطات متقابل برقرار شود تا طرفین به سمت مذاکره حرکت کنند، اهمیت زیادی دارد. این ارتباطات می‌تواند زمینه حل اختلاف و فراهم‌شدن بسترهای اجتماعی لازم را نیز ایجاد کند.
بر این اساس، میزان مزیتی که از طریق مذاکره به دست می‌آوریم و دستاوردهایی که می‌توانیم از این مسیر حاصل کنیم، این پرسش را پیش روی ما قرار می‌دهد که آیا بهتر نیست مذاکره را در دستور کار خود قرار دهیم؟ متأسفانه در کشور ما این برداشت تخصصی از مذاکره معمولاً چندان ملموس نیست. به نظر من، بخش قابل توجهی از آسیبی که در این زمینه دیده‌ایم، ناشی از عملکرد صداوسیما و برخی افراد شناخته‌شده‌ای است که در آن حضور دارند. آن‌ها معمولاً بحث مذاکره را به شکلی مطرح می‌کنند که فضای عمومی را به‌طرز عجیبی ناخوشایند می‌سازد.
در ماجرای ترکمانچای، ادامه جنگ باعث شد ایروان و نخجوان را دوباره از دست بدهیم
روابط خارجی ایران، به‌ویژه از دوره قاجار و از زمان میرزاحسین‌خان مشیرالدوله، معمولاً با مشکلاتی همراه بوده و درک ما از سیاست خارجی و نظام بین‌الملل نیز با اشکالاتی مواجه بوده است.اگر قرار باشد مذاکره را به معنای تسلیم بدانیم، با یک برداشت نادرست مواجه هستیم. برای مثال، در تاریخ ایران و در ماجرای قراردادهای ترکمانچای و گلستان، بحث مذاکره مطرح بود. اگر به خاطر داشته باشید، به‌ویژه در ماجرای ترکمانچای که پس از قرارداد گلستان منعقد شد، عباس‌میرزا و دیگران بر این نکته تأکید داشتند که جنگ نباید ادامه پیدا کند. آن‌ها معتقد بودند پس از حدود ۱۰ سال جنگیدن در جنگ‌های نخست ایران و روسیه، نباید دوباره وارد جنگ شویم؛ زیرا امکان تغییر موازنه از دست می‌رود.
با این حال، بار دیگر ناچار شدیم زمینه جهاد را فراهم کنیم، علما رساله جهادیه صادر کردند و مردم به جنگ رفتند. اما در نهایت چه اتفاقی افتاد؟ ایروان و نخجوان را دوباره از دست دادیم و افزون بر آن، قرارداد گلستان نیز بر وضعیت سرزمینی ایران تأثیر گذاشت.
بنابراین، اگر مذاکره به معنای تسلیم باشد، طبیعتاً امر مطلوبی نیست. ممکن است یک طرف بخواهد شرایط نامناسبی را تحمیل کند یا شرایط موجود را به نفع خود تغییر دهد؛ به‌ویژه اگر طرف مقابل در موقعیت ضعیف‌تری قرار داشته باشد و در جنگ نیز به نتیجه‌ای نرسیده باشد. اما این نباید به معنای آن باشد که مذاکره را ذاتاً معادل تسلیم بدانیم. همچنین نباید اجازه دهیم چنین برداشتی به بستری برای عملیات روانی تبدیل شود.
دومین نکته، مذاکره برای کاهش فشار است. زمانی که تحت فشار قرار دارید، ممکن است از مذاکره برای حل مسئله و کاهش فشار استفاده کنید. موضوع دیگر، مذاکره برای حل اختلاف است؛ یعنی هنگامی که اختلافی وجود دارد، طرفین می‌خواهند روابط خود را عادی‌سازی کنند. شکل دیگری از مذاکره نیز برای همکاری است.
همان‌طور که در پرسش شما مطرح شد، ما در مذاکره به دنبال دستیابی به سه مزیت مهم هستیم: ممکن است بخواهیم منافعمان را تأمین کنیم، جایگاه و منزلتمان را تغییر دهیم یا هویتمان را حفظ و تقویت کنیم. هر یک از این اهداف را می‌توان بر اساس تعریفی که از مذاکره داریم و راهبردی که دنبال می‌کنیم، پیش برد.
اگر این مسئله را در نظر بگیریم، باید به زمینه تاریخی روابط ایران و ایالات متحده آمریکا نیز توجه کنیم؛ روابطی که در این دوره با بحران‌ها و فراز و نشیب‌های بسیار جدی مواجه بوده است.
۲۱۹
نظر شما