ریحانه اسکندری - هفتاد و نه سال پیش، در چنین روزی، یکی از پرحاشیه‌ترین آثار تاریخ استودیوی دیزنی برای نخستین بار روی پرده رفت. «آواز جنوب» (Song of the South) به کارگردانی هاروی فاستر و با نظارت هنری والت دیزنی، اثری متفاوت در کارنامه این استودیو بود؛ فیلمی که تلاش می‌کرد داستان‌های عامیانه جنوب آمریکا را با ترکیبی از بازیگران واقعی و شخصیت‌های انیمیشنی روایت کند. اما آنچه قرار بود ادای احترامی به فرهنگ و قصه‌های عامیانه آمریکایی باشد، به‌تدریج به نمونه‌ای از بازنمایی کلیشه‌ای و مسئله‌دار سیاه‌پوستان در سینمای هالیوود تبدیل شد؛ اثری که سرنوشتش نشان داد حتی محبوب‌ترین برندهای سرگرمی نیز نمی‌توانند از مواجهه با تاریخ و مناسبات نژادی جامعه خود فرار کنند.
۱۲ نوامبر ۱۹۴۶، آتلانتا میزبان مراسم افتتاحیه باشکوه این فیلم در سالن تئاتر فاکس بود. والت دیزنی شخصا در مراسم حضور داشت و گروهی از بازیگران و صداپیشگان فیلم نیز به این شهر آمده بودند. افتتاحیه با تشریفات گسترده، حضور چهره‌های سرشناس و پوشش رسانه‌ای وسیع برگزار شد؛ مراسمی که قرار بود جایگاهی هم‌سنگ افتتاحیه باشکوه «بر باد رفته» در سال ۱۹۳۹ برای آتلانتا ایجاد کند. با این حال، در میان حاضران، غیبت چند نفر بیش از هر چیز به چشم می‌آمد: جیمز بسکت، هتی مک‌دنیل و دیگر بازیگران سیاه‌پوست فیلم.
آن‌ها در فیلم نقش‌هایی محوری داشتند، اما در مراسمی که برای تجلیل از همان اثر ترتیب داده شده بود، جایی نداشتند. دلیل این غیبت نه اختلاف با استودیو بود و نه مشکلات برنامه‌ریزی؛ قوانین جداسازی نژادی در آتلانتا اجازه نمی‌داد بازیگران سیاه‌پوست فیلم همچون همکاران سفیدپوست خود در برنامه‌های افتتاحیه شرکت کنند. این تناقض، از همان نخستین نمایش عمومی، به یکی از مهم‌ترین حاشیه‌های «آواز جنوب» تبدیل شد: فیلمی درباره روابط میان سفیدپوستان و سیاه‌پوستان که در مراسم رونمایی‌اش، خود بازیگران سیاه‌پوست از حضور برابر محروم بودند.
قصه‌ای شیرین در پس‌زمینه‌ای تلخ
«آواز جنوب» بر اساس داستان‌های عمو رموس نوشته جوئل چندلر هریس ساخته شد؛ نویسنده‌ای آمریکایی که در اواخر قرن نوزدهم، مجموعه‌ای از روایت‌های عامیانه سیاه‌پوستان جنوب ایالات متحده را گردآوری و منتشر کرده بود. شخصیت عمو رموس، پیرمرد سیاه‌پوستی که قصه‌های حیوانات را برای کودکان تعریف می‌کند، در مرکز این روایت‌ها قرار داشت. قصه‌های او درباره خرگوش برر، روباه برر و خرس برر، ریشه در سنت شفاهی و فرهنگ قصه‌گویی آفریقایی‌تباران آمریکا داشتند.
والت دیزنی در سال ۱۹۳۹ حقوق اقتباس از این داستان‌ها را از خانواده هریس خریداری کرد. ایده ساخت فیلمی بلند بر اساس آن‌ها، از همان ابتدا برای استودیو جذاب بود؛ با این حال، پروژه تا سال‌ها در مرحله توسعه باقی ماند. دیزنی در ابتدا به ساخت اثری تمام‌انیمیشن فکر می‌کرد، اما در نهایت تصمیم گرفت روایت زنده و بخش‌های کارتونی را در یک داستان واحد ترکیب کند.
نتیجه، فیلمی بود که حدود ۷۰ درصد آن را تصاویر زنده و ۳۰ درصدش را بخش‌های انیمیشنی تشکیل می‌داد. این ترکیب در آن زمان تجربه‌ای قابل توجه محسوب می‌شد و از نظر فنی نیز برای استودیو اهمیت داشت. گروهی از انیماتورها نزدیک به دو سال روی بخش‌های کارتونی کار کردند و سازندگان کوشیدند شخصیت‌های متحرک را به شکلی در جهان بازیگران واقعی قرار دهند که مرز میان دو شیوه روایت کمتر به چشم بیاید.
داستان فیلم درباره پسربچه‌ای سفیدپوست به نام جانی است که همراه مادرش به مزرعه مادربزرگش در جنوب آمریکا می‌رود. اختلاف میان پدر و مادرش او را آشفته کرده و در پی فرار از خانه، با عمو رموس آشنا می‌شود؛ پیرمردی سیاه‌پوست که با قصه‌هایش تلاش می‌کند به او آرامش بدهد و راه مواجهه با مشکلات زندگی را نشان دهد.
جیمز بسکت نقش عمو رموس را بازی می‌کرد و هتی مک‌دنیل، بازیگر شناخته‌شده فیلم «بر باد رفته»، در نقش تمپی ظاهر شد. در سوی دیگر، بابی دریسکول و لوآنا پتن نقش کودکان سفیدپوست داستان را بر عهده داشتند. بخش‌های انیمیشنی نیز روایت‌های عمو رموس را به تصویر می‌کشیدند؛ قصه‌هایی که در آن خرگوش کوچک با هوش و زیرکی خود از دام حیوانات بزرگ‌تر فرار می‌کرد.
فیلم در ظاهر، داستانی درباره دوستی، خانواده، امید و اهمیت قصه‌گویی بود؛ اما مسئله اصلی نه در نیت اعلام‌شده سازندگان، بلکه در تصویری قرار داشت که از تاریخ و روابط اجتماعی جنوب آمریکا ارائه می‌کرد.
وقتی تاریخ از قاب تصویر حذف می‌شود
یکی از مهم‌ترین انتقادها به «آواز جنوب»، نحوه بازنمایی زندگی سیاه‌پوستان در دوره پس از جنگ داخلی آمریکا بود. فیلم به‌روشنی مشخص نمی‌کرد که وقایع آن در چه دوره‌ای اتفاق می‌افتند و همین ابهام باعث می‌شد بسیاری از مخاطبان تصور کنند داستان در دوران برده‌داری جریان دارد.
حتی اگر روایت را در سال‌های پس از لغو برده‌داری در نظر بگیریم، مسئله همچنان باقی بود: فیلم هیچ تصویر جدی و روشنی از تبعیض نژادی، نابرابری اجتماعی و شرایط دشوار زندگی سیاه‌پوستان ارائه نمی‌داد. در عوض، شخصیت‌های سیاه‌پوست اغلب در نقش خدمتکاران مهربان، وفادار و راضی از جایگاه اجتماعی خود ظاهر می‌شدند؛ افرادی که گویی هیچ اعتراضی به ساختار نابرابر جامعه ندارند.
این تصویر، در شرایطی به نمایش درآمد که ایالات متحده هنوز با نظام گسترده جداسازی نژادی روبه‌رو بود و سیاه‌پوستان در بخش‌های مختلف زندگی اجتماعی از حقوق برابر برخوردار نبودند. در چنین فضایی، نمایش روابطی صمیمانه و بی‌تنش میان سفیدپوستان و سیاه‌پوستان، بدون پرداختن به واقعیت تبعیض، از نگاه منتقدان چیزی جز بازتولید تصویری آرمانی و تحریف‌شده از گذشته نبود.
حتی در جریان تولید فیلم نیز درباره نحوه نمایش شخصیت‌های سیاه‌پوست اختلاف‌نظر وجود داشت. کلارنس میوز، بازیگر و نویسنده سیاه‌پوست که در مراحل نگارش فیلمنامه مشارکت داشت، تلاش کرد شخصیت‌های آفریقایی‌تبار در فیلم با تصویری محترمانه‌تر و انسانی‌تر به نمایش درآیند. با این حال، او از نتیجه کار رضایت نداشت و پیش از تکمیل فیلمنامه پروژه را ترک کرد.
در خود فیلم نیز تضادی آشکار میان بازی جیمز بسکت و دیگر بازنمایی‌های کلیشه‌ای وجود داشت. بسکت کوشیده بود عمو رموس را به شخصیتی مهربان، باهوش و دارای جهان عاطفی مستقل تبدیل کند، اما شخصیت تمپی با بازی هتی مک‌دنیل و گروهی از کارگران سیاه‌پوست مزرعه، همچنان در چارچوب الگوهای آشنای خدمتکاری و فرمان‌برداری تصویر می‌شدند.
به این ترتیب، حتی نقاط قوت بازیگری و بخش‌های انیمیشنی فیلم نیز نتوانستند مسئله اصلی آن را پنهان کنند: «آواز جنوب» گذشته‌ای را به تصویر می‌کشید که در آن روابط نابرابر نژادی، به شکلی آرام و بی‌دردسر جلوه داده می‌شدند.
اعتراض‌هایی که از همان سال ۱۹۴۶ آغاز شدند
واکنش‌ها به فیلم از همان زمان اکران یکدست نبود. برخی منتقدان از کیفیت بخش‌های انیمیشنی و بازی جیمز بسکت تمجید کردند، اما گروهی دیگر معتقد بودند اثر تصویری توهین‌آمیز و عقب‌مانده از جامعه سیاه‌پوستان ارائه می‌دهد.
انجمن ملی پیشرفت رنگین‌پوستان آمریکا (NAACP) نیز به فیلم اعتراض کرد. والتر وایت، دبیر اجرایی این انجمن، در نوامبر ۱۹۴۶ با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که فیلم، با وجود برخورداری از دستاوردهای فنی، تصویری خطرناک و بیش از اندازه آرمانی از برده‌داری و رابطه میان ارباب و برده ارائه می‌کند.
این اعتراض‌ها تنها به بیانیه‌های رسمی محدود نماند. گروه‌هایی از فعالان مدنی و سازمان‌های اجتماعی در شهرهایی چون نیویورک، لس‌آنجلس، سان‌فرانسیسکو و بوستون مقابل سالن‌های نمایش فیلم تجمع کردند. معترضان معتقد بودند چنین آثاری به تقویت کلیشه‌های نژادی کمک می‌کنند و تصویری نادرست از جایگاه اجتماعی سیاه‌پوستان در ذهن مخاطبان سفیدپوست به وجود می‌آورند.
البته واکنش جامعه سیاه‌پوستان نیز کاملا یکسان نبود. برخی روزنامه‌ها و منتقدان آفریقایی‌تبار از فیلم انتقاد کردند، در حالی که گروهی دیگر آن را اثری سرگرم‌کننده با شخصیت‌پردازی مثبت دانستند. حتی هتی مک‌دنیل و جیمز بسکت نیز در گفت‌وگوهای آن زمان از حضور خود در فیلم دفاع کردند. بسکت معتقد بود برخی اعتراض‌ها بیش از آنکه به بهبود شرایط جامعه سیاه‌پوستان کمک کنند، به اختلاف و تنش دامن می‌زنند.
این اختلاف‌نظر نشان می‌دهد که بحث درباره «آواز جنوب» از همان ابتدا صرفاً تقابل دو گروه موافق و مخالف نبود؛ بلکه به پرسشی گسترده‌تر درباره حق بازنمایی، مسئولیت هنرمند و چگونگی روایت تاریخ در سینما مربوط می‌شد.
اسکاری که برای بازیگری در فیلمی جنجالی رسید
یکی از عجیب‌ترین بخش‌های تاریخ «آواز جنوب» به سرنوشت جیمز بسکت مربوط می‌شود. بازیگر نقش عمو رموس با وجود آنکه در زمان اکران فیلم با تحسین بسیاری از منتقدان روبه‌رو شد، نامزد جایزه اسکار بهترین بازیگر مرد نشد. با این حال، آکادمی علوم و هنرهای سینمایی در سال ۱۹۴۸ یک جایزه افتخاری به او اهدا کرد؛ جایزه‌ای برای بازی گرم و تأثیرگذارش در نقش عمو رموس.
این جایزه از نظر تاریخی اهمیت ویژه‌ای داشت؛ بسکت نخستین بازیگر مرد آفریقایی‌تبار بود که جایزه‌ای از آکادمی دریافت می‌کرد. با این حال، او نتوانست شخصا در مراسم حضور پیدا کند و جایزه‌اش را دریافت کند. بسکت در ژوئیه همان سال، در ۴۴سالگی درگذشت.
«آواز جنوب» در بخش موسیقی نیز موفق بود. ترانه مشهور «زیپ‌ـ‌ـ‌دی‌ـ‌ـ‌دوـ‌ـ‌داه» ساخته آلی وربل و ری گیلبرت، جایزه اسکار بهترین ترانه را به دست آورد و فیلم در بخش موسیقی نیز نامزد دریافت جایزه شد. به این ترتیب، اثری که به‌سرعت به یکی از جنجالی‌ترین تولیدات دیزنی تبدیل شده بود، در همان سال‌های نخست با موفقیت‌های مهمی در صنعت سینما همراه شد.
از موفقیت تجاری تا حذف تدریجی از تاریخ دیزنی
با وجود اعتراض‌ها، «آواز جنوب» در گیشه شکست نخورد. فیلم در نمایش نخست خود با استقبال مخاطبان روبه‌رو شد و در سال‌های ۱۹۵۶، ۱۹۷۲، ۱۹۸۰ و ۱۹۸۶ نیز دوباره اکران شد. این بازاکران‌ها نشان می‌دادند که اثر همچنان مخاطبان خود را دارد، اما هر بار بحث درباره محتوای نژادی آن نیز دوباره مطرح می‌شد.
در دهه‌های بعد، حساسیت عمومی نسبت به بازنمایی نژادی در رسانه‌ها افزایش یافت و جایگاه فیلم در مجموعه آثار دیزنی تغییر کرد. این استودیو از اواخر دهه ۱۹۸۰ دیگر فیلم را در آمریکا به شکل رسمی برای عرضه خانگی منتشر نکرد. به این ترتیب، «آواز جنوب» به یکی از معدود آثار مهم تاریخ دیزنی تبدیل شد که با وجود شهرت و موفقیت تجاری، از چرخه معمول انتشار و بازعرضه آثار این شرکت کنار گذاشته شد.
با این حال، میراث فیلم به‌طور کامل از جهان دیزنی حذف نشد. ترانه «زیپ‌ـ‌ـ‌دی‌ـ‌ـ‌دوـ‌ـ‌داه» همچنان در حافظه موسیقایی این مجموعه باقی ماند و شخصیت‌ها و داستان‌های آن در طراحی یکی از معروف‌ترین جاذبه‌های پارک‌های تفریحی دیزنی نیز مورد استفاده قرار گرفتند. ترن هوایی «اسپلش مانتین» که در سال ۱۹۸۹ در دیزنی‌لند افتتاح شد، از همین فیلم الهام گرفته بود.
اما در سال ۲۰۲۰، دیزنی اعلام کرد که این جاذبه را با روایتی تازه و بر اساس شخصیت تیانا از انیمیشن «شاهزاده و قورباغه» جایگزین خواهد کرد؛ تصمیمی که بار دیگر بحث درباره میراث «آواز جنوب» و مسئولیت فرهنگی این شرکت را به مرکز توجه آورد. این جاذبه تازه با عنوان «ماجراجویی تیانا در خلیج» در سال ۲۰۲۴ افتتاح شد.
فیلمی که از پرده سینما فراتر رفت
امروز «آواز جنوب» بیش از آنکه به‌خاطر نوآوری‌های فنی یا ترانه‌هایش شناخته شود، به‌عنوان نمونه‌ای از دشواری مواجهه سینما با تاریخ و بازنمایی گروه‌های اجتماعی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این فیلم نشان می‌دهد که چگونه یک اثر سرگرم‌کننده می‌تواند، حتی بدون آنکه مستقیما قصد دفاع از یک نظام سیاسی یا اجتماعی را داشته باشد، با حذف واقعیت‌های تاریخی و بازتولید کلیشه‌ها به تصویری تحریف‌شده از گذشته دامن بزند.
اهمیت تاریخی فیلم تنها در این نیست که دیزنی بعدها تصمیم گرفت آن را از چرخه عرضه عمومی در آمریکا خارج کند؛ بلکه در مجموعه تناقض‌هایی است که از روز نخست پیرامون آن شکل گرفتند. فیلمی که از دوستی و همزیستی سخن می‌گفت، در شهری به نمایش درآمد که بازیگران سیاه‌پوستش را از حضور برابر در مراسم افتتاحیه محروم می‌کرد. اثری که قرار بود داستان‌های شفاهی آفریقایی‌تباران آمریکا را به مخاطبان گسترده‌تری معرفی کند، در بازآفرینی همان داستان‌ها با انتقادهای جدی درباره حذف زمینه تاریخی و اجتماعی‌شان روبه‌رو شد.
«آواز جنوب» در ۱۲ نوامبر ۱۹۴۶ با شکوه و تشریفات فراوان به نمایش درآمد؛ اما آنچه در نهایت از آن در تاریخ سینما باقی ماند، نه فقط خاطره یک تجربه فنی متفاوت، بلکه پرسشی است که همچنان درباره مسئولیت سینما در برابر تاریخ مطرح می‌شود: آیا می‌توان از گذشته‌ای پر از تبعیض، روایتی شیرین و بی‌دردسر ساخت، بی‌آنکه واقعیت زندگی کسانی را که آن تاریخ را تجربه کرده‌اند، نادیده گرفت؟
منابع: دانشنامه جوریجا - آرشیو موسسه فیلم آمریکا
۵۹۲۴۴
نظر شما