دکتر عباس ملکی *

ریچارد فرای، ایرانشناس برجسته آمریکایی در بیمارستانی در شهر بوستون درگذشت. او زاده 1920 در خانواده ای سوئدی تبار بود. از دانشگاه هاروارد در رشته خاور شناسی درجه دکترا گرفت و تا دیروز استاد دائمی این دانشگاه بود. او رساله خود را در مورد بخارا در قرون وسطی نوشت. با توجه به تسلط اتحاد شوروی بر آسیای مرکزی، فرای نیاز به دانستن به زبان فارسی برای استفاده از منابع متقن در مورد بخارا داشت. او علاوه بر زبان های فارسی به عربی، روسی، آلمانی، فرانسوی، پشتو، ازبکی، ارمنی، و ترکی مسلط بود. از زبان های گذشته با زبان سغدی، اوستایی و پهلوی آشنایی کامل داشت.

اما بقول خودش از زمانی که ایران را شناخت یک ایران دوست شد. در سال‌های ۱۹۴۳ و ۱۹۴۴ به ایران و افغانستان و هند سفر کرد و در این سفرها به آثار باستانی علاقه وافری یافت. همسر او، خانم دکتر عدن نبی متولد 1942 نیز که دارای دکترای تاریخ از دانشگاه هاروارد است، متولد شهر اورمیه، کارشناس زبان آشوری و تاریخ آسیای مرکزی است. از این دو نفر یک پسر به نام نلسون باقی مانده که متخصص زبان چینی است.

وی در ۹۱ سالگی و در مرداد ۱۳۸۹ از سوی رئیس جمهور ایران خانه‌ای تاریخی در اصفهان برای زندگی در ایران تا پایان عمرش دریافت کرد. او در وصیتش خواسته بود تا پس از مرگش در اصفهان و در کنار رودخانه زاینده رود نزدیک آرامگاه پروفسور آرتور پوپ شرق‌شناس معروف به خاک سپرده شود.

تلاش‌های او منجر به ایجاد کرسی تدریس مطالعات ایرانی در دانشگاه کلمبیا شد و او به عنوان اولین استاد کرسی مطالعات ایرانی منصوب شد. بعدها آن‌جا را به قصد هاروارد ترک کرد.

یکی از برجسته‌ترین کارهای فرای در هاروارد تأسیس مرکز مطالعات خاورمیانه بود. وی سال‌ها در ایران در سازمان‌دهی کنگره‌های ایران‌شناسی سهیم بود و در خارج از ایران نیز با دانشگاه‌هایی که علاقمند به مطالعات ایران و آموزش زبان فارسی بودند همکاری داشت..

از میان کتاب‌های بسیاری که فرای درباره تمدن ایران و ایرانیان نوشته‌است می‌توان به کتاب‌های زیر به عنوان برجسته‌ترین آثار وی اشاره کرد.

1. ترجمه تاریخ بخارا

2. میراث باستانی ایران

3. عصر زرین فرهنگ ایران

4. تاریخ باستانی ایران

در تحولات فروپاشی اتحاد شوروی در آسیای مرکزی، من سفرهای متعددی به این منطقه داشتم. هدف من بیشتر آن بود که با کم شدن نفوذ مسکو در این منطقه، با توجه به سابقه آشنایی مردمان این مناطق با فرهنگ و تمدن ایرانی و زبان فارسی، باعث نفوذ بیشتر کشورمان در این مناطق شوم. از 1370 این فعالیت ها در چارچوب چاپ کتاب های بزبان فارسی برای مدارس تاجیکستان،

ارسال کتب ادبیات فارسی برای فارسی زبانان تاجیکستان و ازبکستان و همچنین پشتیبانی از دولت های نوظهور مستقل مشترک المنافع برای نهاد سازی، فعالیت های بی شماری را شامل می شد که توسط مردم و دولت آقای هاشمی رفسنجانی انجام می گرفت.

البته ایران در این تلاش بی رقیب نبود. غرب بدنبال ارائه پیشنهاداتی جذاب برای کشاندن مردم از فرهنگ روسی به غربی بود. ترکیه بدنبال استفاده از نیروهای پان ترکیست، و روسیه همچنان در آسیای مرکزی یک بازیگر عمده بود.

چین از شرق وعده رشد اقتصادی به این کشورها می داد و هند و پاکستان نیز رقیبانی بودند که در صحنه بازی آسیای مرکزی سعی در اضافه نمودن به منافع ملی خود بودند. پاکستان اولین کاروان کمک های خود را به سمت آسیای مرکزی از طریق افغانستان در 1994 روانه نمود و برای حفظ امنیت این کاروان از گروهی از دانشجویان افغانی شاغل به تحصیل در پاکستان کمک گرفت که بعدها این گروه با نام طالبان بر افغانستان چیره شدند.

هندوستان در پروژه های بزرگ آسیای مرکزی مانند سد سازی و نیروگاه سرمایه گذاری کرد. در چنین وضعیت بحرانی، نیاز به کسانی که کارشناس منطقه باشند و گذشته ماوراءالنهر را بصورت بی طرفانه و علمی تحلیل کنند، بیش از پیش حس می شد. ریچارد فرای و عدن نبی در چنین فضایی بر بنیان های فرهنگی و تمدنی ایرانی در آسیای مرکزی تاکید می نمودند و ریشه های زبان های منطقه را با زبان فارسی روشن می ساختند.

فرای در هویت سازی تاجیکان و استفاده از خط نیاکان و زبان فارسی نقشی بزرگ داشت. در آن زمان من فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز به زبان فارسی منتشر می نمودم که ترجمه روسی و انگلیسی آن به نام آمودریا منتشر می شد. از فرای و نبی مقالات متعددی در این مجله منتشر شده است.

فرای شایدآخرین نفر از نسل ایرانشناسان آمریکایی باشد که در ایران و در ارتباط با بزرگان علم و فرهنگ ایران، به افتخار ایرانشناس بودن نائل شدند. پس از فرای دیگرانی که اکنون داعیه ایرانشناسی در دانشگاه ها و موسسات پژوهشی غربی دارند، اکثرا از راه دور و از طریق فضای مجازی و گزارشهای اینترنتی مسائل ایران را دنبال می کنند.

بودن فرای در ساحل شرقی آمریکا باعث رونق تتبعات فرهنگ ایرانی بود. او تا دو سال پیش همچنان متولی برگزاری سمینارها و نشست ها راجع به ایران بود. در دانشگاه های هاروارد، ام آی تی، بوستون، نورث ایسترن و تافتز، کنسرسیومی برای مطالعات ایرانی تشکیل شده بود که نام جلسات این جمع، نشست های فرای بود.

من این افتخار را داشتم که در دو باری که برای فرصت مطالعاتی در هاروارد و ام آی تی بودم، در خانه ریچارد در خیابان میلتون شهر کمبریج ساکن باشم. همنشینی با این استاد فرهیخته برای من همراه با آموزش بود. در این سالها من شاهد زحمات بی نظیر خانم نبی برای حفظ سلامت ریچارد بودم. او با صبر و پشتکاری تا آخرین لحظه از همسر ایراندوست خویش پذیرایی نمود. جا دارد که ضمن عرض تسلیت به این بانوی بزرگوار، یاد ریچارد فرای را گرامی داریم.

* معاون بین الملل مرکز تحقیقات استراتژیک و استاد دانشگاه شریف

۴۷۴۷

کد خبر 346712

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
2 + 0 =

نظرات

  • نظرات منتشر شده: 6
  • نظرات در صف انتشار: 0
  • نظرات غیرقابل انتشار: 0
  • بی نام EU ۱۶:۲۵ - ۱۳۹۳/۰۱/۰۹
    64 2
    يادش گرامي باد
  • بی نام IR ۱۴:۳۱ - ۱۳۹۳/۰۱/۱۳
    44 2
    مرد بود مرد
  • بی نام A1 ۱۱:۴۷ - ۱۳۹۳/۰۱/۲۴
    15 0
    اقاي دكتر من سال ٨٧با شما درس تاريخ و فرهنگ داشتم،
  • بی نام A1 ۱۴:۳۰ - ۱۳۹۳/۰۱/۲۴
    9 3
    از اینکه نظرات رو گزینشی چاپ می کنی مشخصه که جهت دار عمل می کنی خبر فقط نظراتی رو که باهات همسو هستن می ذاری.
  • بی نام IR ۱۷:۱۵ - ۱۳۹۳/۰۱/۲۴
    1 0
    احترام و بزرگداشت ایشان احترام به فرهنگ و زبان فارسی است خدمات ایشان به زبان و فرهنگ را باید پاس داشت باشد که همگان بدانند که ایرانی قدر خدمات را میداند وبه احترام میگذارد
  • بی نام A1 ۱۰:۱۹ - ۱۳۹۳/۰۱/۲۵
    0 0
    مگه نظر دادن د ر این مورد فرقی در انجام کار هم داره؟خدا انسان رو آزاد آفرید اما چرا ما انسانها با مرز بندی تو کارها و مرزکشی جغرافیایی با اوامرش مخالفت میکنیم سوال بی جوابیه.