رواج اندوه و استرس، خودکشی را افزایش می‌دهد

حسین صرافی: آمار خودکشی در کشور به مرحله هشدار رسیده است. سازمان بهزیستی اعلام کرده میزان خودکشی 7 عدد در 1000 نفر در زیر 30 سال در کشور است. سعید مدنی، پژوهشگر مسائل اجتماعی، فقر، رواج اندوه و استرس را از عوامل رشد معضل خودکشی می داند.

فکر خودکشی چگونه به وجود می اید و چه مراحلی را طی می کند؟

در بررسی فرآیند علل و عوامل خودکشی جنبه های روان شناختی را توضیح می دهند. افرادی که تصمیم به خودکشی می گیرند تا اقدام می کنند. روندی را طی می کنند. البته در همین جا باید تاکیید کنم خودکشی را اصولا از این ناحیه روانی می توان به چهار دسته تقسیم کرد.

• 1- افرادی که مصصم هستند
• 2- افرادی که تردید دارند
• 3- افرادی که قصد خودکشی ندارند اما ناگهان این کار را انجام می دهند
• 4- افرادی که تظاهر به خودکشی می کنند و مطمئنند که نجات پیدا می کنند.

بررسی ها نشان داده میزان خودکشی در زنان 2 برابر مردان است. اما خودکشی موفق بیشتر در مردان است. بنابراین می توان گفت از زاویه روان شناختی از ایجاد فکر خودکشی تا تصمیم برای خودکشی و نهایتا اجرای خودکشی مراحلی طی می شود که تفاوت هایی بین زنان و مردان وجود دارد.

چه عوامل و فاکتور هایی در زنان و مردان موجب ایجاد فکر خودکشی و اقدام به آن می شود؟ عوامل پیش بینی شده خود کشی کدامنند؟

تا مدتها تصور می شد خودکشی به دلیل بیماری روانی است. افراد پس از آن که دچار تغییرات فیزیولوژیک می شوند و احساس افسردگی می کنند برای رهایی از رنج افسردگی می توانند خودکشی کنند. اما به تدریج مشخص شد در واقع اگر چه آخرین فرآیند خودکشی نوعی متقاعد شدن روانی است اما علل این گرایش ابعاد اقتصادی و اجتماعی دارد. مطالعات نشان داده میزان خودکشی در مردان با افزایش سن بالا می رود. در این موارد نشان داده شده بحران هایی که با افزایش سن ایجاد می شود آنها را متمایل به خودکشی می کند. در زنان از میان سالی به بعد احتمال بروز خودکشی کاهش چشم گیری پیدا می کند. در تحلیل این تمایل گفته می شود در مردان به نوعی این شرایط محصول شرایط اقتصادی است. علاوه بر اقتصاد عوامل فرهنگی هم وجود دارد. مطالعه " دورکایم " نشان می دهد ارزش های فردی و اجتماعی می توانند در کاهش میزان خودکشی نقش داشته باشند. کاتولیک ها به دلیل آموزه های دینی شان کم تر از پروتستان ها اقدام به خودکشی می کنند. او دین را از عوامل بازدارنده می داند. نکته دیگری که " دورکایم " در مطالعات خود به آن اشاره کرده پدیده " آنومی " یا نوعی تعلیق ارزشی است. در برخی جوامع که در دوره گذار قرار دارند، ارزش های پیشین چندان مورد عنایت نیست. ارزش های جدید هم جایگزین نشده و افراد در تعلیق قرار دارند. در این شرایط هر روز در معرض استرس برای انتخاب هستند. البته در این میان نقش خود ارزش ها هم اهمیت دارد. ارزش های سنتی از عوامل یازدارنه خودکشی هستند. اگر آنها از بین بروند زمینه خودکشی فراهم می شود. در مناطق غربی کشود در مطالعه که به دلیل شیوع بالای خودکشی اتفاق افتاد یکی از عوامل تمایل به خودکشی تغییر شرایط بود که تعلیق را به وجود آورده بود. جامعه استان های غربی کشور دچار دگرگیسی فرهنگی شده بود. در میان عوامل فرهنگی باید به تقلید هم اشاره کنم. در مواردی دیده شده خودکشی به عنوان راه حل مورد استفاده قرار می گیرد. عمدتا متکی بر تقلیدی است که در جامعه شکل می گیرد.

الگویی در استان های جنوبی و غربی ملاحظه شد. دختران جوان تصور کردند در مقابل هر گونه اهانت تنها راه خودکشی و خودسوزی است. به همین دلیل خودکشی در آن مناطق افزایش پیدا کرد. تغییرات اجتماعی هم به طور کلی یکی از عوامل افزایش خودکشی هستند. تغییراتی که به افزایش نابرابری منجر شود امکان خودکشی را افزایش می دهد. جوامع در فرآیند تغییر نابرابری جنسیتی را کاهش می دهند. این کاهش زنان ار وادار می کند با حقوق خود برسند. به همین دلیل تعارضات اجتماعی و خانوادگی شکل می گیرند و جوامعی که مهارت کنترل و بهبود این تعارضات را نداشته باشند گرفتار پدیده خودکشی می شوند.

در این جا باید به نقش خانواده هم بپردازم و بگویم که این نهاد تاثیر بسیار زیادی بر افزایش و کاهش میزان خودکشی دارد. زمانی که تعلیق ارزشی ایجاد شود و توافقی بین ارزش های  خانواده و اجتماعی وجود داشته باشد خودکشی اتفاق می افتد.

از عوامل موثر دیگر بر افزایش خودکشی باید به شرایط بحران اقتصادی و رکود هم اشاره کرد. در شرایطی که نرخ اشتغال کاهش پیدا می کند و خانواده ها در تامین معیشت خود مشکل دارند، آنها به سرعت در معرض خودکشی قرار می گیرند.

عوامل خودکشی در ایران چیست؟

معضل خودکشی با عوامل متعددی ارتباط دارد. اما اگر شاهد افزایش ناگهانی میزان خودکشی باشیم بلافاصله باید به دنبال عامل جدیدی بگردیم که وارد روابط اجتماعی شده و توانسته شرایط جدیدی ایجاد کند.

اما در ایران چند عامل دست به دست هم داده تا نرخ شیوع مشکلات اجتماعی را بالا ببرند.

اولین عامل شرایط اجتماعی اقتصادی است. با افزایش نابرابری و فقر وضعیت و تفاوت های اجتماعی به گونه ای شده که افراد را در معرض خطر قرار داده است. زمانی که فاصله درآمدی یک خانوار با خانوارهای دیگر افزایش پیدا می کند دو مشکل ایجاد می شود. در ابتدا نان آور علی رغم صلاحیت و تلاش دچار ناکامی می شود. ایجاد ناکامی سبب ساز پرخاش گری می شود. پرخاش گری یه دو صورت ظاهر می شود. برخی از افراد با محیط پیرامون خود دچار نزاع و مشکل می شود. اما برخی دیگر که توانایی پرخاش گری ندارند در درون خود خود را محاکمه می کنند و خود به شدت مجازات و خودکشی می کنند.

عامل دوم عوامل اقتصادی است که به شدت بر خانواده تاثیر می گذارد. در وهله اول، احساس نابرابری سبب ساز اعتراض اعضاء خانواده به نان آور خانه می شود. اگر پس از مدتی اعضاء خانواده پاسخ مناسبی دریافت نکنند واکنش نشان داده و خودکشی می کنند. با توجه به نرخ 9/2 درصدی سرملیه گذاری در ایران که شرایط بحرانی را کاملا نمایان می کند جامعه ایران کاملا مستعد گرایش به رفتارهای بزهکارانه است.

چگونه می توان با خودکشی در جامعه ایران مقابله کرد؟     

سه عامل در به وجود آمدن مشکلات اجتماعی موثر است.

• 1- عوامل کلان: اگر اقتصاد رو به رشد نباشد و در رکود طولانی قرار بگیرد، نرخ بیکاری افزایش و نرخ اشتغال کاهش یابد یا جامعه به لحاظ سیاسی و اجتماعی احساس موثر بودن نکند این جامعه قطعا بیمار خواهد شد.
• 2- عوامل میانه: در این جا نقش نهاد های مرتبط با سلامت جامعه موثر است. اگر وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی وظایفشان را به خوبی انجام ندهند بخشی از جامعه که نیاز به خدمات انها دارد در معرض خودکشی قرار خواهد گرفت.
• 3- عوامل خرد: برخی از افراد به دلیل ویژگی های اجتماعی و روانی مانند شکست در کنکور، ازدواج و ... در معرض خودکشی قرار دارند.

طبیعی است که در مورد این گروه ها باید اقداماتی صورت بگیرد. اما اگر سیاست اجتماعی دولت و نهاد های مرتبط با سلامت و بهداشت جامعه رواج غم، اندوه و استرس باشد خودکشی افزایش پیدا می کند.