جواد مرشدی: در حالی که بیش از یک سال از آخرین بارش در مسجد سلیمان گذشته بود (۱۷ الی ۲۰ آذر ۱۴۰۳)و درست بعد از خشکسالی شدید سال قبل که تا انتهای پاییز امسال به طول انجامید هفته گذشته این شهر شاهد یکی از سنگین ترین نزولات آسمانی طی سال های اخیر بود.در این روز بارش شدید و رواناب سنگین رود فصلی باعث شد با وجود آماده‌باش کامل تمامی دستگاه‌های امدادی  حادثه تلخ نشست جاده‌ایرخ دهد و ضمن جان باختن یک نفر پل قدیمی سی میلی در جاده قدیمی هفتگل مسجدسلیمان پس از ۱۱۰ سال تخریب گردد. روز جهارشنبه نیز استاندار خوزستان از آبگرفتگی ناشی از سیل  ۴۰۶ واحد مسکونی مسجدسلیمان ( ۳۴۰ واحد مسکونی در مناطق شهری و ۶۶ واحد در مناطق روستایی )خبر داد.در خبر آنلاین برای پیگیری دقیق تر چگونگی شکل گیری این سیلاب به سراغ یک کارشناس حوزه آب خوزستان رفتیم.

بابک شهنی دارابی در خصوص این بارش به "خبرآنلاین"می گوید:۵۵ میلیمتر بارش در مسجدسلیمان،۹۵ میلیمتر، در تخت کبود در شرق مسجدسلیمان،۶۵ میلیمتر در گل گیر،۷۵ میلیمتر در بتوند و ۲۵ میلیمتر در هفتگل، باعث شد تا سیل سنگینی در منطقه شکل بگیرد واز آنجایی که بارندگی های مسجدسلیمان و شمال هفتگل در حوضه رودخانه نیمه فصلی بتوند یا دشت بزرگ متمرکز می شود،این  شور یکی از بزرگترین سیلابهای تاریخی خود را ببیند.حجم آورد این سیلاب ۱۲۰ میلیون متر مکعب بودو پیک آن ۲۴۰۰ متر مکعب برثانیه بوده است.

این کارشناس نبود هیچگونه سازه کنترلی را دلیل اصلی سیلاب می داند و معتقد است پس از تجمیع دو شاخه اصلی آن یعنی شور تمبی در مسجدسلیمان و شور بهلول در شمال هفتگل در محلی به نام بتوند، تشکیل شور دشت بزرگ یا بتوند را داده و سپس در کارون پس از سد مخزنی گتوندعلیا تخلیه شده و پس از ۴۰ ساعت وارد ایستگاه اهواز گردیده و در نهایت به سوی مناطق پایین دست مارد ،آبادان و در خلیج فارس تخلیه گردید.

وی چگونگی شکل گیری این سیلاب را منوط به آشنایی با حوضه بتوند یا دشت بزرگ می داند و می گوید در حالت عادی  این رود دارای سیلابهای بسیار کم دوام ولی دارای پیک بالایی است. رودی با دبی پایه اندک و  دارای سیلابهای سنگین که دلیل آن پهنه و حوضه وسیع آن است .

او می افزاید:در واقع این رودخانه سیلابهای ناشی از بارش مناطق مسجدسلیمان از غرب کوه آسماری تا منطقه عمومی مسجدسلیمان تا قبل از یال جنوبی لندر،شمال هفتگل و شرق شوشتر را زهکش کرده و به کارون پس از گتوند وارد می کند.منطقه ابتدایی این حوضه از جایی میان مسجدسلیمان و ایذه شروع می شود. 

 

 خط زرد رنگ مرز میان حوضه مرغاب جلوگیر که روانابهای ایذه را جمع می کند و به سد مسجدسلیمان در گدارلندر می ریزد و حوضه شور تمبی که یکی از دو سرشاخه شور بتوند یا دشت بزرگ است

 شهنی دارابی در تشریح شور بتوند می گوید: شور بتوند یا دشت بزرگ  از به هم پیوستن شور تمبی و بهلول تشکیل می شود.  حوضه آبریز آن منطقه ای به وسعت ۲۶۱۶ کیلومترمربع را در بر می گیرد.رودخانه تمبی با حوضه آبریزی به مساحت ۸۰۰ کیلومتر مربع و آورد سالانه ۱۵۵ میلیون متر مکعب از کوههای سردلی،آسماری، موردقل و دوبلوتان در حوالی گلگیر تمبی در حومه مسجدسلیمان تشکیل می شود و از آنجا سرچشمه می گیرد و پس از پیوند با شور بهلول که آن نیز از ارتفاعات هفتگل سرچشمه می گیرد، رود دشت بزرگ (بتوند ) را تشکیل می دهد.دبی متوسط رودخانه دشت بزرگ ۴.۵ متر مکعب بر ثانیه است. اما تصور اینکه ما همیشه با این حجم یا چیزی نزدیک به این مواجه هستیم. سخت تصوری اشتباه است .دبی پایه و دائمی این رودخانه زیر ۰.۵ متر مکعب بر ثانیه است . ولی سیلابهای سنگین که ناشی از بارشهای سنگین شهر و حومه مسجدسلیمان تا یال جنوبی دره لندر  می باشد تا شمال هفتگل باعث می شود، تا این رودخانه جان بگیرد و رواناب قابل توجهی را در شمال شهر شوشتر به کارون تحویل دهد.

این کارشناس ادامه می دهد:همانطور که می دانیم مسجدسلیمان، بارانگرد، تمبی و نواحی همسایه در فصلهای خاصی دارای بارش موثر هستند که از اواسط آبان تا اوسط اردیبهشت است لذا ما باید در این ایام و صرفا در زمان بارش و کوتاهی پس از فروکش بارش شاهد فعال شدن این رودخانه باشیم .قابل ذکر است بر این رود، سدی وجود ندارد و رواناب آن مستقیم وارد کارون و سپس پایین دست اهواز و در نهایت اروند رود و خلیج فارس می شود. 

 

دارابی اضافه می کند شور تمبی از جنوب مسجدسلیمان عبور می کند و در زمان بارشهای سنگین آن منطقه در فصل پاییز زمستان و حتی بهار، اوج می گیرد.در واقع تمام بارشهای حوضه مسجدسلیمان نرسیده به دره لندر طی آبراهه ها و نهرها و آبشارهای مختلف از تمبی،چهار بیشه و مالکریم به این نهر واریز می شوند و سپس راه خود را به سوی بتوند می گشاید .این رود در بتوند جایی در جاده مسجدسلیمان به اهواز و شوشتر رخ می نماید.در مقابل بارندگی های اندیکا در شمال سد مسجدسلیمان و یال شمالی این دره و همچنین رواناب خروجی از سد شهید عباسپور وارد سد جریانی مسجدسلیمان می شود و از انجا به دریاچه سد گتوندعلیا واریز می شود.اما روانابهای یال جنوبی که از سمت روستای تلبزان مسجدسلیمان به سوی مخالف  یعنی جنوب رفته راهی حوضه دشت بزرگ می شود و تمام روانابهای مسجدسلیمان از تمبی تا مالکریم را جمع می کند. اینجا مرزی بین حوضه دشت بزرگ و حوضه اصلی کارون می باشد.

او با ذکر این مثال که  خیلی وقتها در زندگی انسانها  فقط یک اتفاق کوچک موجب می شود، تا سرنوشت انسان به کلی عوض شود،یک نفر از سویی برود و فردی دیگر کنار او به سویی دیگر برود و دیگر هرگز او را نبینند می گوید رودخانه ها و روانابها نیز در این مورد با ما انسانها اشتراک دارند. گاهی هنگام بارش  یک قطره باران از یک سو می رود و قطره کناریش از سوی دیگر و هر دو مسیری کاملا متفاوت را در پیش می گیرند و یال جنوب لندر جایی است که چنین سرنوشتی برای قطرات آب رقم می زند.

 

بارانگرد را همه به بازار فروش گوشت گوسفند در جاده اهواز باغملک و ایذه می شناسند ..

 به گفته این کارشناس آب خوزستان مرز دیگر این حوضه در بخش شمالی، روستای بارانگرد است .اما بارانگرد دلایل دیگری برای معروفیت دارد، همانطور که نامش پیداست آنجا مکانی باران خیز است .و به نوعی مرز چند حوضه است.در بارش رور ۷ دی ۱۴۰۴ در این مکان بسیار باران خیز ۱۵۵ میلیمتر باران بارید.شمال آنجا روانابها به حوضه مرغاب جلوگیر تعلق دارد، که رواناب آن بین سدهای شهید عباسپور و گدارلندر(مسجدسلیمان) به کارون می پیوندد.روانابهای جنوبی آن راه خود را به سوی رودخانه مال آقا و حوضه جراحی می گشایند . اما آبهایی که در سمت غرب آن شکل می گیرند، نخستین جرقه تشکیل شور تمبی را می زنند.. ۱۰ کیلومتر در غرب بارانگرد اغلب بارانی،  استارت حوضه دشت بزرگ شروع می شود.روانابهای یک بارش در این منطقه به صورت میلیمتری سرنوشتهای متفاوتی پیدا می کنند . زیرا این سرزمین  مرز میان حوضه ها است .همچنین شهر هفتگل ضلع جنوب شرقی بالادست آن است ،که بارش های کوههای شمال هفتگل از آنجا به شور بهلول راهی می شوند.

 

 

ایستگاه تبخیرسنجی بارانگرد ۳ آبان ۱۴۰۰ اواخر عصر کرونا

وی در پاسخ به این سوال که اکنون با موقعیت و نقشه این حوضه آشنا شدیم به اتفاقات روز ۷ دی بپردازید به خبرآنلاین می گوید:در اثر بارش های شدید در شمال هفتگل رواناب سنگینی در شاخه جنوبی رود بتوند به نام شور بهلول تشکیل شد و شتابان به سوی پایین دست خود یعنی شمال شرق حرکت کرد و به شمال نفت سفید به محلی به نام پل سی میلی رسید . این پل بر جاده قدیمی مسجدسلیمان به هفتگل قرار دارد و از زمان اکتشاف نفت توسط انگلیسیها ساخته شده بود.

در این روز بارش شدید و رواناب سنگین رود فصلی باعث شد تا پل قدیمی سی میلی در جاده قدیمی هفتگل مسجدسلیمان پس از ۱۱۰ سال خدمت تخریب شود.

همچنین در سمت مقابل روانابی که از تخت کبود در ابتدای حوضه شور تمبی شروع شده بود از گلگیر گذشت و واردمسجدسلیمان گردید.این رواناب شاخه شمالی این رود به نام شور تمبی می باشد

رواناب سیلابی پس از ورود به مسجدسلیمان به مالکریم وارد شد.پل در حال ساخت مالکریم از جا کنده شد . وسازه نیمه ساخته به سمت پل قدیمی حرکت کرد .

اما پل قدیمی در یک اقدام تاریخی مانع از حرکت آن به پایین دست شد.

 رواناب  از کنار محلات آن مانند هشت بنگله نیز  گذشت.

همچنین در مسیر حرکت به سوی شمال شرقی  از پل باشگاه مرکزی مسجدسلیمان نیز با شدت گذشت.

و البته در هر منطقه رواناب ناشی از بارش  مناطق مختلف به آن اضافه شد .شور تمبی به این ترتیب بسیار پرقدرت گردید.

به این ترتیب رواناب شور تمبی جنوب مسجدسلیمان و شور بهلول شمال هفتگل و نفت سفید به یکدیگر پیوستند و شور بتوند یا دشت بزرگ تشکیل شد.

این رود به سوی جاده مسجدسلیمان به شوشتر و اهواز می رسد تا به پل بتوند برسد. این پل بر جاده یادشده قرار دارد.

 

پل بتوند جاده اهواز مسجدسلیمان ۱۳ آذر ۱۳۸۶ درزمانی که رواناب چندانی جریان نداشته است.

سپس رواناب دشت بزرگ وارد این منطقه وایستگاه اندازه گیری به همین نام می شود.

 

پس از منطقه دشت بزرگ رواناب به رود کارون رسید و با خروجی سد مخزنی گتوندعلیا یکی شد . در حالت عادی این رودخانه در برابر خروجی سد گتوندعلیا حرفی برای گفتن ندارد اما در نیمه شب هفت دی و بامداد هشت دی در حالیکه خروجی سد گتوندعلیا در حداقل خود قرار داشت، رواناب سیلابی شور دشت بزرگ ناشی از بارش منطقه مسجدسلیمان غرب ایذه و شمال هفتگل با حجمی زیاد باعث شد تا به ناگهان کارون پرآب شود.

رواناب  شور تمبی پس از پیوستن به شور بهلول، شوردشت بزرگ را تشکیل داد و به کارون پس از گتوند پیوست و سپس سبب آبگرفتگی در شوشتر و بندمیزان گردید

همچنین در روز ۷ دی و در حالیکه در مناطق مسجدسلیمان و هفتگل بارش سنگینی برقرار بود آبشارهای جاده مسجدسلیمان به اهواز نیز فعال شد.

وقوع ۴۵ میلیمتر بارش در ملاثانی و شمال آن  نیز باعث شدتا رواناب در همان روز ۷ دی ۱۴۰۴ به طور موقت جاده اهواز به مسجدسلیمان را ببندد. عدم کار و تکمیل میانبر اهواز / مسجدسلیمان از سوی اداره راه باعث شد تا ارتباط مرکز و جنوب استان با شمال و شرق استان قطع شود. مسئولان اداره راه خوزستان به تازگی با پیش کشیدن موضوع مهندسی ارزش می خواهند مانع از ساخت میانبر اهواز / مسجدسلیمان شوند.

 اما به هرصورت رواناب بتوند که در نیمه شب به کارون پیوست به سوی جنوب تغییر مسیر داد.

در صبح روز ۸ دی رواناب یادشده  وارد بستر اصلی کارون شد و آن را بسیار پرآب ولی گل آلود کرد . این رواناب پس از شروع شدن هوابه بندمیزان شوشتر رسید و آن مکان را دچار آبگرفتگی کرد.

این حجم آب در ساعت ۲ بامداد روز ۹ دی به ملاثانی رسید و با رواناب دز یکی گردید .

ورواناب سیلاب یادشده سپس به سوی اهواز حرکت کرد و در ساعت ۷ صبح روز ۹ دی ۱۴۰۴ اهواز با دبی ۱۰۹۹ متر مکعب برثانیه پیک خود را تجربه کرد و کارون پس از مدتها پرآب شد.

کارون

کارون در مقطع اهواز تا پیش از این رویداد رواناب چندانی نداشت ولی پس از رسیدن رواناب ناشی از شور بتوند برای مدت کوتاهی پرآب گردید.

۲۱۲