به گزارش خبرآنلاین، تئاتر ایران در سال ۱۴۰۴، همان شرایطی را از سر گذراند که دیگر پدیدههای اجتماعی از سر گذراندند؛ شرایطی متاثر از وقوع جنگ ۱۲ روزه، اعتراضات دیماه، جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و قطعی اینترنت. جز اینها، از دیگر اتفاقاتی که در سال گذشته برای تئاتر ایران رخ داد میتوان به تلاطم مدیریت دولتی اشاره کرد. سال ۱۴۰۴، در «ادارهکل هنرهای نمایشی»، در شرایطی آغاز شد که اتابک نادری به پایان مدتزمان قانونی سرپرستی، رسیده بود و نظر نادره رضایی، معاون هنریِ وقت، نسبت به ادامه حضور او تحت عنوان «مدیرکل» مشخص نبود.... این آغاز تلاطم بود و اگرچه قطعا به عواملی چون شدت گرفتن گزینشها در مورد افراد برای سپردن عناوینی چون مدیرکلی، ربط داشت اما به نظر میرسید، تصمیمات نادره رضایی، به عنوان معاون امور هنری وقت نیز در تشدیدش بیتاثیر نیست.
دیگر اتفاقی که سال گذشته در تئاتر ایران رخ داد برگزاری دوره چهلوچهارم جشنواره فجر، در اندکترین فرصت ممکن بود. فرصتی که در مواجهه با اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، اندکتر هم شد و برگزاری جشنواره را با سختیهای مضاعف مواجه ساخت. خبرهایی که در مورد تغییر عنوان «ادارهکل هنرهای نمایشی» به «دفتر هنرهای نمایشی» به رسانهها داده شد، اتفاق دیگری بود که رخ داد. بر این اساس، خبر اولیهٔ مرکز نوآوری و هوشمندسازی وزارت ارشاد از تغییر عنوان «ادارهکل هنرهای نمایشی» به «دفتر هنرهای نمایشی»، اندکی بعد -۲۶ دی- اینطور تکمیل شد: «پس از اطلاع از دغدغه هنرمندان هنرهای نمایشی، معاونت توسعه ماموریت یافت که «دفتر هنرهای نمایشی» به عنوان پیشین؛ «ادارهکل هنرهای نمایشی»، بازگردد.»
از دست دادن بهرام بیضایی در سال گذشته، همزمان با سالروز تولدش در ۸۷ سالگی (پنجم دی ۱۴۰۴- پنجم دی ۱۳۱۷)، هرقدر برای سینما و اهالیاش موجب تاثر بود، تئاتر و اهالیاش را دوچندان متاثر کرد. هادی مرزبان، کارگردان مولف (چهارم فروردین ۱۳۲۳- دوم آذر ۱۴۰۴) دیگر چهرهای بود که تئاتر ایران در سال گذشته از دست داد. ضمن این که، صحبت از تاثیر مستقیم وضعیت اقتصادی بر عرصه فرهنگ، تبدیلِ داشتنِ «گروه تئاتر» به رویا و اثر تعطیلیهای مکرر سالنهای تئاتر بر معیشت اهالی آن، همچون سالهای گذشته، حرف مشترک بود. در پایان؛ مجموعه تئاتر شهر، هفتم بهمنماه ۱۴۰۴، ۵۳ ساله شد و اگرچه بخشی از سازههای کارگاهی عملیات عمرانی بهسازی حریمش همزمان با جشنواره چهلوچهارم فجر برداشته شد اما پرونده بهسازی در سال ۱۴۰۴ نیز بسته نشد تا، پروژهای که کلنگش دوم دیماه ۱۴۰۲ بر زمین خورد، همچنان در حال تکمیل باقی بماند.
گذراندن ۷ ماه بدون مدیر؛ از رفتن نیلی تا آمدن مردانی/ یک نمایشنامهنویس و کارگردان، مدیر تئاتر شهر شد
بعد از تعطیلات نوروز ۱۴۰۴ و با اتمام دوره قانونی سرپرستی اتابک نادری، میشد اینطور برداشت کرد که تئاتریها در انتظار تمدید حکم او یا معرفیاش بهعنوان مدیر کل بودند. او که ۲۴ آذر ۱۴۰۳ با حکم نادره رضایی، سرپرست ادارهکل هنرهای نمایشی شده بود، چه بهعنوان هنرمند و چه بهعنوان مدیر فرهنگی و اجرایی، برای اهالی تئاتر چهرهای آشنا به حساب میآمد. اگر از زمان و شیوه غیرمعمول برکناری حمید نیلی، مدیرکل وقت هنرهای نمایشی توسط نادره رضایی بگذریم و تغییر مدیران را با تغییر دولت به عنوان امری قابل پیشبینی بپذیریم، تا این جای کار اتفاق خاصی رخ نداده بود.
اتفاق زمانی رخ داد که ۷ ماه از برکناری حمید نیلی از مدیرکلی هنرهای نمایشی گذشت و در این بین دوره قانونی سرپرستی اتابک نادری هم به پایان رسید، تا سرانجام ۱۱ تیر ۱۴۰۴ مدیریت نهاد دولتی تئاتر به رضا مردانی سپرده شود. رضا مردانی هرچند «از مدیران باسابقه و خوشنام وزارت فرهنگوارشاد اسلامی» بود اما در میان اهالی تئاتر شناختهشده نبود. تلاطم مدیریتی در ادارهکل هنرهای نمایشی مستقیما بر مدیریت مجموعه تئاتر شهر اثرگذار بود. چراکه حمید نیلی هم مدیرکلی هنرهای نمایشی را بر عهده داشت و هم پس از استعفای جواد طاهری، مدیر وقت تئاتر شهر، سرپرستی این مجموعه را.
با انتصاب اتابک نادری به عنوان سرپرست ادارهکل، سرپرستی تئاتر شهر نیز از ۲۴ آذر ۱۴۰۳ به حسن جودکی سپرده شد. مدت زمان سرپرستی طبیعتا محدود بود و حضور این دو، با وجود مقبولیتشان نزد اهالی تئاتر، غیرقانونی به حساب میآمد. تئاتر شهر مرداد را درگیر مشکل قطعی آب و از کار افتادن دستگاههای چیلر، درگیر و دار خرید تانکر آب، گذراند و سرانجام ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ مدیریت آن به کوروش سلیمانی، نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر سپرده شد. تعیین مدیر به جای سرپرست، اتفاقی بود که برای خانه تئاتر نیز رخ داد. این نهاد صنفی که از تیرماه ۱۴۰۳ به سرپرستی محمد بهرامی، مدیر باسابقه روابط عمومی اداره میشد سرانجام از ۱۷ آبان ۱۴۰۴، از سوی هیاتمدیره خانه تئاتر، علیرضا گیلوری را به عنوان مدیرعامل شناخت.
ادارهکل هنرهای نمایشی در سال ۱۴۰۴، شاهد رفتوآمدهای مدیریتی در نهاد بالادستی خود؛ معاونت امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بود. ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ «وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ضمن تقدیر از نادره رضایی به عنوان معاون امور هنری، محمدمهدی احمدی را با حفظ سمت، به عنوان سرپرست این معاونت منصوب کرد.» پس از چهارماه اداره معاونت هنری با حضور سرپرست، سرانجام ۱۷ دی ۱۴۰۴ مهدی شفیعی به عنوان معاون هنری جدید این وزارتخانه منصوب شد.
«برادران کارامازوف»؛ یک اقتباس ۷ ساعته از رمان داستایوفسکی/ صابر ابر با «امشب به صرف بورش...» و سجاد افشاریان با «بک تو بلک»
فارغ از اتفاقات مدیریتی، تعطیلی مکرر فعالیتهای فرهنگی و هنری در پی اتفاقاتی که در سال ۱۴۰۴ رخ داد، بر تئاتر ایران اثرگذار بود. با این حال، اجراهایی بودند که با وجود شرایط کجدار و مریز همچنان روی صحنه رفتند. ازجمله «برادران کارامازوف»؛ یک اقتباس ۷ ساعته از رمان فئودور داستایوفسکی ساختهای از: وحید آجرلو، مجید آقاکریمی، عرفان امین، مهرداد بابایی، فارس باقری، شکیبا بهرامیان، کیهان پرچمی، مهدی حسامالذاکرین، سجاد حمیدیان، اشکان خیلنژاد، سحر رجبی، حامد رسولی، میلاد شجره، حسین طباطبایی، مجتبی کریمی، امین مانیان، آیناز موسایی، آتنا نادرزاده، مریم نورمحمدی و طاهره هزاوه. «برادران کارامازوف» اولین بار ۸ دی ۱۴۰۳ روی صحنه سالن سمندریان تماشاخانه ایرانشهر رفت.
این اجرا از دید محمدحسن خدایی، منتقد تئاتر چنین بود: «اشکان خیلنژاد در جایگاه کارگردان، پس از پروژه موفق «پسران تاریخ» و بعد از سالها پژوهش و ممارست و پشتکار، توانسته به یاری گروه اجرایی همدل و همراهش، خوانشی جذاب و تماشایی از رمان سترگ و دورانساز «برادران کارامازوف» به انجام رسانده و آن را روزهای شنبه، در مدت زمان ۳۶۰ دقیقه، در سالن استاد سمندریان مجموعه ایرانشهر بر صحنه آورده و میزبان تماشاگران پرشمارش باشد. روایتی بازیگوشانه، مبتنی بر الهیات اعجابآور مسیحیت داستایفسکی که حول مناسبات پُرابهام خاندان کارامازوفها شکل گرفته و به نظر میآید چندان که باید تن به تفسیرهای معمول امروزی نمیدهد.» او یادداشت کوتاهش در مورد این اثر را چنین پایان داده بود: «در زمانه تفوق منطق سرمایه، نفس وجود اجراهایی چون «برادران کارامازوف» غنیمتی است گرانبها.»
خیلنژاد از ابتدای دهه ۹۰ به همراه یوسف باپیری، نوید محمدزاده، هوتن شکیبا و آرمان کوچکی گروه تئاتر «تازه» را شکل داد. فعالیتهای او پس از ورود به دانشگاه تهران و شرکت در جشنواره تئاتر دانشگاهی ادامه پیدا کرد و اجراهای اولیهاش در تئاتر مولوی و عضویت در حلقه تئاتر دانشگاهی، سکوی پرتابی بود که او را بهعنوان کارگردان به تئاتر حرفهای ایران معرفی کند.
در غیاب آمار فروش قابل مقایسه، ازجمله اجراهای پرمخاطب این سال میتوان به «امشب به صرف بورش بدون خون به روایت نازنین» اشاره کرد؛ دومین قسمت از «سهگانه امشب به صرف بورش و خون» نوشته مهدی یزدانیخرم براساس رمان «نازنین» فئودور داستایوفسکی ترجمه یلدا بیدختی. اثری به کارگردانی صابر ابر با بازی خودش و الهام کُردا که در پردیس تئاتر و موسیقی دکُر (باغ کتاب) روی صحنه رفت. سجاد افشاریان نیز با «بک تو بلک» همچنان در این سال مورد استقبال بود. اثری به طراحی، نویسندگی، کارگردانی و بازیگری خودش که در آن از صدای نیکو بستانی و مهدی زندیه نیز استفاده کرده است. افشاریان در این سال با اجرای «جانِ بیقرار» به همراه احسان عبدیپور در سالن اصلی تئاتر شهر پس از جنگ ۱۲ روزه، تلاش کرد به شروع به کار این مجموعه، کمک کند.
«رامسس دوم» اجرای رضا گوران از نمایشنامهٔ سباستین تیری، نویسنده فرانسوی با بازی سحر دولتشاهی، علی شادمان، سعید چنگیزیان و حدیث میرامینی که در سالن اصلی تئاتر شهر روی صحنه رفت، دیگر نمایشی بود که در این سال مورد توجه قرار گرفت. سالن اصلی، هنگام اجرای علی شمس از نمایشنامه خودش؛ «بر زمین میزَنَدَش» با بازی دانیال خیریخواه، نیز با استقبال مواجه بود. جز نمایشهایی که با مجوز ادارهکل هنرهای نمایشی روی صحنه رفتند، همچون سینما، آثاری هم بودند که بدون مجوز ساخته شدند و باید در نظر داشت که نمیتوان از تئاتر ایران صحبت کرد و این آثار را نادیده گرفت و به سراغشان نرفت.
سالنهایی که آسیب دیدند
تئاتر ایران سال ۱۴۰۴ را در حالی که قرار بر برگزاری «روز ملی هنرهای نمایشی» در هفتم فروردینماه سال نو، نبود به پایان برد. آخرین خبرهای تئاتر، آسیبهایی بود که تالار محراب، تالار هامون، تالار هنر و دانشکده سینماتئاتر از حملات هوایی جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، خوردند. در تالار محراب، آنطور که مدیرش، غلامحسین شاهعلی گفت بخشی از دیوارهای جدا کننده وسط ساختمان و ورودی سالن استاد جمیله شیخی در حالی از بین رفت که پیش از جنگ، بازسازی و تعمیر شده بود. در تالار هامون نیز طبق گفته امیرموسی کاظمی، مدیر تالار موج انفجار و پرتاب ترکشها، موجب آسیب دیدن بخشهایی از سقف، شکستن درها و پنجرهها و آسیبدیدگی پروژکتورها و تجهیزات فنی سالن شد. امیر مشهدیعباس، مدیر تالار هنر نیز آسیب وارده به این سالن اختصاصی تئاتر کودکونوجوان را، شکستهشدن شیشهها ناشی از موج انفجار یکی از ساختمانهای مجاور، اعلام کرد. در دانشکده سینماتئاتر هم، طبق گفته اسماعیل شفیعی، عضو هیات علمی دانشگاه هنر موج انفجار، شیشهها را شکاند و درها نیز آسیب دیدند.
۲۴۲۲۴۲
نظر شما