ریحانه اسکندری - دوازدهم نوامبر ۲۰۱۸، خبر درگذشت مردی منتشر شد که برای چند نسل از مخاطبان سینما و ادبیات مصور، نامش با جهان ابرقهرمانان پیوند خورده بود. استن لی در ۹۵سالگی در لس‌آنجلس درگذشت؛ نویسنده‌ای که در طول زندگی حرفه‌ای خود نه‌تنها در شکل‌گیری بسیاری از مشهورترین شخصیت‌های مارول نقش داشت، بلکه با شیوه روایت داستان‌های مصور، رابطه میان مخاطب و شخصیت‌های خیالی را نیز تغییر داد.
لی در زمانی وارد صنعت کمیک شد که کتاب‌های مصور در نگاه بخش بزرگی از جامعه آمریکا سرگرمی‌هایی ساده و عمدتا مخصوص کودکان تلقی می‌شدند. ابرقهرمانان معمولا شخصیت‌هایی آرمانی بودند که وظیفه داشتند جهان را از شر نیروهای شیطانی نجات دهند. اما در جهانی که لی و همکارانش ساختند، قهرمانان نیز اشتباه می‌کردند، شکست می‌خوردند، با مشکلات مالی دست‌وپنجه نرم می‌کردند، در روابط عاطفی ناکام می‌ماندند و گاهی حتی از قدرت‌های خود متنفر بودند.
این تغییر نگاه، یکی از مهم‌ترین دلایل ماندگاری مارول در تاریخ فرهنگ عامه است. استن لی در مقام نویسنده، ویراستار، ناشر و چهره تبلیغاتی این مجموعه، به شکل‌گیری هویتی کمک کرد که در آن ابرقهرمان دیگر موجودی دست‌نیافتنی و بی‌نقص نبود؛ او انسانی بود که اتفاقا قدرتی غیرعادی داشت و باید یاد می‌گرفت با پیامدهای آن زندگی کند.
از خانواده‌ای مهاجر در نیویورک تا ورود به دنیای کمیک
استن لی با نام اصلی استنلی مارتین لیبر، ۲۸ دسامبر ۱۹۲۲ در نیویورک متولد شد. پدر و مادرش، جک و سلیا لیبر، مهاجرانی یهودی از رومانی بودند که برای ساختن زندگی تازه به آمریکا آمده بودند. پدرش در صنعت پوشاک نیویورک به‌عنوان خیاط و برش‌کار فعالیت می‌کرد و مادرش نیز در یک فروشگاه بزرگ حسابدار بود. او برادر بزرگ‌تر لری لیبر بود که بعدها خود به نویسنده و هنرمند کمیک تبدیل شد.
دوران کودکی لی در سال‌های رکود بزرگ اقتصادی آمریکا گذشت؛ دوره‌ای که بیکاری و مشکلات مالی بسیاری از خانواده‌ها را تحت فشار قرار داده بود. خانواده لیبر نیز از این وضعیت بی‌تأثیر نبودند و ناچار شدند در محله‌های مختلف نیویورک، از آپر وست ساید و واشینگتن هایتس تا برانکس، زندگی کنند.
استن از کودکی به مطالعه علاقه داشت و آثار نویسندگان ماجراجویی و داستان‌های کلاسیک را دنبال می‌کرد. او بعدها از نویسندگانی مانند آرتور کانن دویل، ژول ورن و مارک تواین به‌عنوان چهره‌هایی یاد کرد که بر شکل‌گیری علاقه‌اش به داستان‌گویی تأثیر گذاشته بودند. سینما نیز از سرگرمی‌های محبوب او بود و تماشای فیلم‌ها به او در پرورش تخیل و شناخت شیوه‌های روایت کمک می‌کرد.
لی در دبیرستان دولتی دویت کلینتون تحصیل کرد و در سال ۱۹۳۹ فارغ‌التحصیل شد. او تحصیلات دانشگاهی خود را به‌صورت جدی ادامه نداد و در عوض برای کمک به خانواده وارد بازار کار شد. در نوجوانی تجربه‌های شغلی متفاوتی داشت؛ از فروش اشتراک روزنامه و رساندن ناهار به دفترهای کاری گرفته تا فعالیت به‌عنوان مسئول سالن سینما و کارهای دفتری.
یکی از نکات جالب زندگی او، علاقه‌اش به نویسندگی از همان سال‌های جوانی بود. لی حتی مدتی برای خبرگزاری آسوشیتدپرس آگهی‌های ترحیم افراد مشهور را از پیش آماده می‌کرد؛ کاری که بعدها در گفت‌وگوهایش از آن به‌عنوان تجربه‌ای خسته‌کننده یاد کرد. او می‌خواست نویسنده شود، اما در آن زمان هنوز تصور نمی‌کرد که نامش روزی با یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های داستانی جهان پیوند بخورد.
در سال ۱۹۴۰، به کمک یکی از بستگانش که با مارتین گودمن، مالک شرکت انتشاراتی تایملی، نسبت خانوادگی داشت، وارد دفتر این مجموعه شد. تایملی در آن زمان کتاب‌های مصور منتشر می‌کرد و بعدها به اطلس و سپس مارول تغییر نام داد.
نخستین وظایف لی چندان ارتباطی با نویسندگی نداشت. او باید جوهر قلم‌های طراحان را پر می‌کرد، صفحه‌های طراحی‌شده را تمیز می‌کرد، مدادهای اضافی را از روی طرح‌ها پاک می‌کرد، در کارهای دفتری کمک می‌کرد و گاهی برای کارکنان غذا می‌آورد. با این حال، حضور در محیطی که نویسندگان و تصویرگران در آن مشغول ساختن شخصیت‌های تازه بودند، فرصت مناسبی برای نزدیک شدن او به دنیای مورد علاقه‌اش فراهم کرد.
نخستین اثر منتشرشده لی در شماره سوم مجموعه «کاپیتان آمریکا» در مه ۱۹۴۱ ظاهر شد. این اثر داستانی دوصفحه‌ای و متنی با عنوان «کاپیتان آمریکا انتقام خائن را خنثی می‌کند» بود. او برای انتشار این نوشته از نام مستعار «استن لی» استفاده کرد؛ نامی که بعدها به نام قانونی‌اش تبدیل شد.
دلیل انتخاب این نام نیز جالب است. لی در آن زمان تصور می‌کرد کتاب‌های مصور رسانه‌ای عامه‌پسند و کم‌اعتبار هستند و نمی‌خواست نام واقعی خود را با آن‌ها پیوند بزند. او امیدوار بود روزی رمان‌هایی جدی بنویسد و نام استنلی لیبر را برای آن آثار حفظ کند. سرنوشت اما تصمیم دیگری برایش داشت؛ نام مستعاری که برای پنهان کردن هویت ادبی‌اش انتخاب کرده بود، در نهایت به یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌ها در تاریخ سرگرمی تبدیل شد.
جوانی که در هجده‌سالگی سردبیر شد
در همان سال‌های نخست حضور لی در تایملی، دو چهره مهم دنیای کمیک، جو سایمون و جک کربی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری شخصیت‌های این شرکت داشتند. آن‌ها از خالقان اصلی کاپیتان آمریکا بودند و در دوره‌ای که لی به شرکت پیوست، مسئولیت‌های مهمی در بخش تحریریه بر عهده داشتند.
پس از جدایی سایمون و کربی از تایملی در سال ۱۹۴۱، مارتین گودمن مسئولیت سردبیری را به‌طور موقت به لی سپرد. او هنوز ۱۹ ساله نشده بود که مدیریت بخش کمیک را بر عهده گرفت؛ اتفاقی کم‌سابقه برای نوجوانی که تنها چند ماه پیش از آن وظایف یک دستیار ساده را انجام می‌داد.
این موقعیت، لی را با بخش‌های مختلف تولید کتاب مصور آشنا کرد. او باید بر روند تولید نظارت می‌کرد، با نویسندگان و تصویرگران همکاری می‌کرد، داستان‌ها را بررسی می‌کرد و برای انتشار مجموعه‌های مختلف برنامه‌ریزی می‌کرد. در سال‌های بعد، این تجربه مدیریتی به یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های حرفه‌ای او تبدیل شد.
با ورود آمریکا به جنگ جهانی دوم، لی در سال ۱۹۴۲ به ارتش پیوست. او در واحد مخابرات ارتش آموزش دید، اما بخش عمده خدمتش را در واحد تولید فیلم‌های آموزشی و تبلیغاتی گذراند. وظیفه او نوشتن متن فیلم‌های آموزشی، دفترچه‌های راهنما و پوسترهای مرتبط با آموزش نظامی بود. در برخی منابع از او به‌عنوان یکی از افرادی یاد شده که در ارتش عنوان شغلی «نمایشنامه‌نویس» داشتند.
خدمت نظامی لی برخلاف بسیاری از سربازان آمریکایی، به حضور مستقیم در جبهه‌های جنگ منجر نشد. او عمدتا در داخل خاک آمریکا فعالیت می‌کرد و در همان دوران نیز ارتباط خود را با نویسندگی و داستان‌پردازی حفظ کرد.
پس از پایان جنگ، به تایملی بازگشت و فعالیتش را در صنعت کمیک ادامه داد. اما در دهه ۱۹۵۰، شرایط این صنعت به‌سرعت تغییر کرد.
سال‌های بحران و روزهایی که لی از کمیک خسته شد
پس از موفقیت اولیه ابرقهرمانان در دهه ۱۹۴۰، محبوبیت این ژانر در سال‌های بعد کاهش یافت. ناشران برای حفظ مخاطبان به سراغ گونه‌های مختلف داستانی رفتند؛ از داستان‌های عاشقانه و وسترن تا علمی‌تخیلی، وحشت، جنایی و ماجراجویی.
تایملی نیز در این دوره تغییر مسیر داد و با نام اطلس کامیکس فعالیت کرد. استن لی در مقام نویسنده و ویراستار، طیف گسترده‌ای از داستان‌ها را نوشت و در تولید مجموعه‌های مختلف مشارکت داشت. او در این سال‌ها تنها به ابرقهرمانان نمی‌پرداخت و برای ژانرهای متفاوت داستان می‌نوشت.
اما صنعت کمیک با بحران دیگری نیز مواجه شد. در دهه ۱۹۵۰، نگرانی‌های گسترده‌ای درباره تأثیر کتاب‌های مصور بر رفتار کودکان و نوجوانان شکل گرفت. فردریک ورتام، روان‌پزشک آمریکایی، در کتاب «اغوای بی‌گناهان» در سال ۱۹۵۴، کمیک‌ها را به ترویج خشونت، بزهکاری و رفتارهای غیراخلاقی متهم کرد. این انتقادها به برگزاری جلسات استماع سنای آمریکا درباره تأثیر کتاب‌های مصور بر نوجوانان انجامید.
در پی این فشارها، صنعت کمیک در سال ۱۹۵۴ نظام خودسانسوری موسوم به «مرجع کد کمیک» را ایجاد کرد. این نهاد برای انتشار آثار، محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای در نظر گرفت و نمایش برخی موضوعات، از جمله خشونت، مواد مخدر و وحشت، را محدود کرد.
شرکت‌ها برای جلوگیری از مشکلات توزیع و فروش، ناچار بودند آثار خود را با این مقررات تطبیق دهند. در چنین شرایطی، تولید داستان‌های تازه دشوارتر شد و بسیاری از ناشران به سراغ روایت‌های محافظه‌کارانه‌تر رفتند.
لی نیز از این وضعیت خسته شده بود. او سال‌ها در صنعت کمیک فعالیت کرده بود، اما احساس می‌کرد توانایی‌های نویسندگی‌اش در چارچوب محدودیت‌های این رسانه هدر می‌رود. حتی در مقطعی تصمیم داشت این حرفه را ترک کند و به دنبال فرصت‌های تازه‌ای برای نویسندگی برود.
در همین زمان، اتفاقی مسیر زندگی حرفه‌ای او را تغییر داد.
گفت‌وگویی با همسرش و تولد چهار شگفت‌انگیز
در اواخر دهه ۱۹۵۰ و اوایل دهه ۱۹۶۰، شرکت رقیب یعنی دی‌سی کامیکس با بازآفرینی شخصیت‌های قدیمی و تشکیل گروه «لیگ عدالت آمریکا» موفقیت چشمگیری به دست آورد. این مجموعه شامل ابرقهرمانانی مانند سوپرمن، بتمن و واندر وومن بود و توجه مخاطبان را دوباره به داستان‌های ابرقهرمانی جلب کرد.
مارتین گودمن، مالک شرکت، از استن لی خواست مجموعه‌ای تازه از ابرقهرمانان خلق کند تا بتواند با موفقیت دی‌سی رقابت کند. لی در آن زمان همچنان به ترک حرفه فکر می‌کرد، اما همسرش، جوآن، او را تشویق کرد این فرصت را به شیوه خودش امتحان کند.
لی بعدها بارها از این گفت‌وگو به‌عنوان نقطه عطف زندگی حرفه‌ای‌اش یاد کرد. جوآن به او پیشنهاد داده بود اگر قرار است از صنعت کمیک خارج شود، دست‌کم پیش از رفتن داستانی بنویسد که خودش دوست دارد؛ بدون آنکه بیش از حد نگران قواعد مرسوم بازار باشد.
نتیجه این تصمیم، خلق «چهار شگفت‌انگیز» بود؛ مجموعه‌ای که نخستین شماره آن در نوامبر ۱۹۶۱ منتشر شد. این گروه از چهار شخصیت تشکیل می‌شد: رید ریچاردز، سو استورم، جانی استورم و بن گریم.
آن‌ها در جریان یک سفر فضایی و مواجهه با پرتوهای کیهانی قدرت‌های غیرعادی به دست می‌آوردند، اما برخلاف گروه‌های قهرمانی متعارف، روابط میان اعضا همیشه دوستانه و بدون تنش نبود. آن‌ها با یکدیگر بحث می‌کردند، از تصمیم‌های هم ناراحت می‌شدند و گاهی حتی نمی‌توانستند اختلاف‌های شخصی خود را کنار بگذارند.
بن گریم، که به موجودی سنگی و قدرتمند تبدیل شده بود، از ظاهر جدیدش رنج می‌برد. سو استورم با محدودیت‌ها و مشکلات جایگاهش در گروه روبه‌رو بود و جانی استورم نوجوانی پرشور و گاه خودخواه بود. رید ریچاردز نیز با وجود نبوغ علمی‌اش همیشه نمی‌توانست در روابط انسانی موفق عمل کند.
این گروه، برخلاف بسیاری از ابرقهرمانان پیشین، در برابر مخاطب به‌عنوان خانواده‌ای ناقص و پرتنش ظاهر می‌شد. همین ویژگی باعث شد خوانندگان بتوانند با آن‌ها ارتباطی متفاوت برقرار کنند.
چهار شگفت‌انگیز را نمی‌توان محصول کار یک نفر دانست. استن لی در شکل‌گیری ایده و روایت، و جک کربی در طراحی بصری، شخصیت‌پردازی تصویری و گسترش جهان داستانی نقش داشتند. همکاری این دو، آغاز دوره‌ای تازه در تاریخ مارول بود؛ دوره‌ای که بعدها به عصر نقره‌ای کمیک‌های ابرقهرمانی شهرت یافت.
مرد عنکبوتی؛ قهرمانی که مشکلاتش از قدرت‌هایش بزرگ‌تر بود
در سال ۱۹۶۲، یکی دیگر از مهم‌ترین شخصیت‌های تاریخ مارول متولد شد: مرد عنکبوتی.
استن لی به دنبال خلق قهرمانی نوجوان بود که برخلاف الگوی رایج، صرفا دستیار یک شخصیت بزرگسال نباشد. در بسیاری از داستان‌های آن زمان، نوجوانان در کنار قهرمانان بزرگسال حضور داشتند، اما کمتر پیش می‌آمد که خودشان در مرکز روایت قرار بگیرند.
لی ایده نوجوانی را مطرح کرد که قدرت‌های عنکبوتی به دست می‌آورد، اما در زندگی روزمره همچنان با مشکلات معمول یک دانش‌آموز روبه‌رو است. او می‌خواست قهرمانش نه یک شخصیت بی‌نقص، بلکه انسانی باشد که اشتباه می‌کند، نگران آینده است و گاهی از پس مشکلاتش برنمی‌آید.
این ایده در همکاری با استیو دیتکو به شخصیت پیتر پارکر تبدیل شد. مرد عنکبوتی نخستین بار در شماره پانزدهم مجموعه «فانتزی شگفت‌انگیز» در اوت ۱۹۶۲ ظاهر شد.
پیتر پارکر نوجوانی خجالتی و باهوش بود که پس از گزیده شدن توسط عنکبوتی رادیواکتیو، توانایی‌های غیرعادی به دست می‌آورد. اما برخلاف بسیاری از قهرمانان، قدرت‌هایش زندگی او را آسان نمی‌کردند. او باید با مشکلات مالی خانواده، تحصیل، روابط عاطفی و مسئولیت‌های تازه‌اش کنار می‌آمد.
مرگ عمو بن نیز به یکی از مهم‌ترین عناصر شکل‌گیری شخصیت او تبدیل شد. پیتر در ابتدا از قدرت خود برای منافع شخصی استفاده کرده بود و از متوقف کردن فردی که بعداً در مرگ عمو بن نقش داشت، خودداری کرده بود. این اتفاق به او آموخت که قدرت بدون مسئولیت می‌تواند به فاجعه منجر شود.
از دل همین داستان، جمله مشهور «قدرت زیاد، مسئولیت زیادی به همراه دارد» شکل گرفت؛ عبارتی که به یکی از شناخته‌شده‌ترین شعارهای تاریخ فرهنگ عامه تبدیل شد.
مرد عنکبوتی به‌سرعت محبوب شد و در سال ۱۹۶۳ مجموعه مستقل خود را به دست آورد. همکاری لی و دیتکو در این شخصیت، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های مشارکت نویسنده و تصویرگر در تاریخ کمیک است؛ همکاری‌ای که بعدها با اختلاف‌های جدی بر سر اعتبار خلاقانه همراه شد.
تولد هالک، ثور، مردان ایکس و انتقام‌جویان
موفقیت چهار شگفت‌انگیز و مرد عنکبوتی، راه را برای معرفی شخصیت‌های تازه هموار کرد. در سال ۱۹۶۲، «هالک» و «ثور» به جهان مارول اضافه شدند؛ اولی دانشمندی به نام بروس بنر بود که در اثر پرتوهای گاما به موجودی عظیم تبدیل می‌شد و دومی قهرمانی برگرفته از اساطیر نورس. هالک با همکاری استن لی و جک کربی شکل گرفت و در طراحی ثور نیز کربی و لری لیبر مشارکت داشتند.
در سال ۱۹۶۳، «مردان ایکس» با داستان گروهی از جهش‌یافتگان که به‌دلیل تفاوت‌هایشان از سوی جامعه طرد می‌شدند، معرفی شدند. همان سال، گروه «انتقام‌جویان» نیز با حضور شخصیت‌هایی چون مرد آهنی، ثور، هالک، مرد مورچه‌ای و زنبورک شکل گرفت. در سال‌های بعد، دکتر استرنج، دردویل، موج‌سوار نقره‌ای و بلک پنتر نیز به این جهان پیوستند. بلک پنتر، نخستین ابرقهرمان سیاه‌پوست جریان اصلی کمیک آمریکا، در سال ۱۹۶۶ معرفی شد و پادشاه واکاندا، کشوری خیالی و پیشرفته در آفریقا، بود.
به این ترتیب، مارول به‌تدریج جهانی پیوسته ساخت که شخصیت‌هایش در داستان‌های یکدیگر حضور پیدا می‌کردند، با هم درگیر می‌شدند و برای مقابله با تهدیدهای بزرگ‌تر متحد می‌شدند؛ رویکردی که بعدها به یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه تبدیل شد.
مارول چگونه قهرمانانش را انسانی کرد؟
یکی از ویژگی‌های اصلی کار استن لی، زبان و لحن شخصیت‌ها بود. او به گفت‌وگوهای طولانی، شوخی‌های میان شخصیت‌ها، خطاب مستقیم به خواننده و روایت‌های پرتحرک علاقه داشت. در بسیاری از آثار پیشین، متن داستان بیشتر وظیفه توضیح اتفاقات را بر عهده داشت، اما لی تلاش می‌کرد صدای شخصیت‌ها را از یکدیگر متمایز کند.
او همچنین به مشکلاتی توجه داشت که در زندگی روزمره مخاطبان وجود داشتند. مرد عنکبوتی باید برای اجاره خانه پول پیدا می‌کرد، با مشکلات تحصیلی روبه‌رو می‌شد و در رابطه با دوستان و خانواده‌اش شکست می‌خورد. مرد آهنی با بیماری و وابستگی به فناوری دست‌وپنجه نرم می‌کرد. هالک با خشم و ناتوانی در کنترل خود درگیر بود و مردان ایکس با ترس جامعه از تفاوت‌ها مواجه می‌شدند.
این رویکرد، مرز میان داستان ابرقهرمانی و مسائل اجتماعی را کم‌رنگ کرد. لی در بسیاری از داستان‌هایش به موضوعاتی مانند تبعیض، تعصب، مواد مخدر و مسئولیت اجتماعی پرداخت. او باور داشت کمیک می‌تواند رسانه‌ای برای بیان مسائل جدی باشد و نباید تنها به سرگرم کردن کودکان محدود شود.
یکی از نمونه‌های مهم این نگاه، داستان سه‌قسمتی مواد مخدر در مجموعه «مرد عنکبوتی شگفت‌انگیز» در سال ۱۹۷۱ بود. وزارت بهداشت، آموزش و رفاه آمریکا از لی درخواست کرده بود داستانی درباره خطرات مصرف مواد مخدر بنویسد. او تصمیم گرفت این موضوع را در جریان اصلی داستان مرد عنکبوتی قرار دهد.
اما مقررات مرجع کد کمیک در آن زمان نمایش مواد مخدر را ممنوع کرده بود. لی با وجود مخالفت این نهاد، داستان را منتشر کرد. سه شماره ۹۶ تا ۹۸ مجموعه «مرد عنکبوتی شگفت‌انگیز» بدون مهر تأیید کد کمیک منتشر شدند. این اقدام توجه گسترده رسانه‌ها را جلب کرد و به بازنگری مقررات انجامید. در اصلاحات بعدی، محدودیت‌های مربوط به نمایش مواد مخدر تغییر کرد.
این اتفاق یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تأثیر لی بر صنعت کمیک بود؛ او فقط در خلق شخصیت‌ها نقش نداشت، بلکه در تغییر قواعد انتشار آثار نیز اثرگذار شد.
لی همچنین از صفحه‌ای به نام «صابون‌خانه استن» در انتهای برخی مجموعه‌های مارول استفاده می‌کرد. در این بخش، مستقیما با خوانندگان صحبت می‌کرد و درباره موضوعاتی مانند تبعیض، تعصب، نژادپرستی و اهمیت احترام به تفاوت‌ها می‌نوشت. این صفحه به بخشی از هویت ارتباطی مارول تبدیل شد و رابطه میان ناشر و مخاطب را از یک رابطه صرفاً تجاری فراتر برد.
یک نام بزرگ و اختلافی که هرگز به‌طور کامل پایان نیافت
با وجود نقش محوری استن لی در موفقیت مارول، مسئله سهم هنرمندان در خلق شخصیت‌ها همواره محل اختلاف بوده است. بسیاری از شخصیت‌های مهم این شرکت حاصل همکاری لی با هنرمندانی چون جک کربی و استیو دیتکو بودند؛ هنرمندانی که معتقد بودند سهمشان در داستان‌پردازی و شکل‌گیری شخصیت‌ها کمتر از آنچه باید به رسمیت شناخته شده است.
یکی از دلایل این اختلاف، شیوه‌ای بود که بعدها «روش مارول» نام گرفت. در این روش، نویسنده طرح کلی را به تصویرگر می‌داد و او بخش مهمی از روایت را در جریان طراحی صفحات شکل می‌داد؛ سپس لی دیالوگ‌ها و توضیحات را اضافه می‌کرد. همین مسئله تشخیص سهم دقیق هر یک در خلق آثار را دشوار می‌کرد.
کربی در سال ۱۹۷۰ مارول را ترک کرد و به دی‌سی پیوست. دیتکو، از همکاران لی در خلق مرد عنکبوتی و دکتر استرنج، نیز در سال ۱۹۶۶ از مارول جدا شد. هر دو بعدها از نحوه تقسیم اعتبار خلاقانه انتقاد کردند. اختلاف‌های حقوقی خانواده کربی با مارول نیز سرانجام در سال ۲۰۱۴ با توافق دو طرف پایان یافت.
لی همواره بر همکاری گروهی در تولید آثار مارول تأکید داشت، اما جایگاه پررنگ او در معرفی این جهان باعث شد سهم برخی هنرمندان کمتر دیده شود. تاریخ مارول، در کنار نقش انکارناپذیر لی، روایت همکاری خلاقانه گروهی از نویسندگان و تصویرگرانی است که هر یک در شکل‌گیری آن سهم داشتند.
از سردبیری مارول تا ورود به هالیوود
در سال ۱۹۷۲، لی از سمت سردبیری مارول کنار رفت و به ناشر این شرکت تبدیل شد. او در سال‌های بعد نقش مهمی در معرفی مارول به مخاطبان تازه، حضور در دانشگاه‌ها، همایش‌های کمیک و گسترش فعالیت‌های رسانه‌ای شرکت داشت.
در سال ۱۹۸۰ به کالیفرنیا نقل مکان کرد تا بر توسعه آثار مارول در تلویزیون و سینما نظارت کند. این تصمیم در زمانی گرفته شد که صنعت سرگرمی به‌تدریج متوجه ظرفیت اقتصادی شخصیت‌های کمیک شده بود. با این حال، تبدیل داستان‌های مصور به آثار سینمایی موفق، مسیری ساده نبود.
لی در توسعه مجموعه‌های تلویزیونی و انیمیشن‌های مبتنی بر شخصیت‌های مارول مشارکت داشت. از جمله این آثار می‌توان به مجموعه تلویزیونی «هالک شگفت‌انگیز» با بازی لو فریگنو و مجموعه‌های انیمیشنی مرد عنکبوتی اشاره کرد.
او همچنین تلاش کرد در پروژه‌های سینمایی و تلویزیونی تازه حضور داشته باشد و شخصیت‌های مارول را به رسانه‌های مختلف منتقل کند. در سال ۱۹۸۹، در فیلم تلویزیونی «محاکمه هالک شگفت‌انگیز» در نقش رئیس هیئت منصفه ظاهر شد؛ حضوری که از نخستین نقش‌آفرینی‌های او در اقتباس‌های زنده آثار مارول بود.
در سال ۲۰۰۰، فیلم «مردان ایکس» به کارگردانی برایان سینگر در سینماها اکران شد و موفقیت آن راه را برای موج تازه اقتباس‌های سینمایی از شخصیت‌های مارول هموار کرد. لی نیز در این فیلم حضوری کوتاه در نقش فروشنده هات‌داگ داشت.
پس از آن، حضورهای کوتاه او در آثار سینمایی و تلویزیونی مبتنی بر شخصیت‌های مارول به یک سنت محبوب تبدیل شد. مخاطبان به دنبال پیدا کردن چهره او در گوشه‌ای از قاب بودند؛ گاهی در نقش راننده، گاهی در نقش رهگذر و گاهی در قالب شخصیتی کاملا متفاوت.
با آغاز جهان سینمایی مارول در سال ۲۰۰۸ و اکران «مرد آهنی»، این حضورها به بخشی از هویت آثار تبدیل شدند. لی در بسیاری از فیلم‌های این مجموعه ظاهر شد و حضورهای کوتاهش برای مخاطبان نوعی ادای احترام به مردی بود که در شکل‌گیری جهان داستانی آن‌ها نقش داشت.
اختلاف‌های تجاری و تلاش برای ساختن امپراتوری شخصی
موفقیت تجاری اقتباس‌های سینمایی مارول، لی را به یکی از چهره‌های شناخته‌شده صنعت سرگرمی تبدیل کرد، اما رابطه مالی او با شرکت و آثارش همیشه بدون اختلاف نبود.
در سال ۲۰۰۲، پس از موفقیت فیلم «مرد عنکبوتی» به کارگردانی سم ریمی، لی از مارول شکایت کرد. او بر اساس بندی در قرارداد خود مدعی بود که باید سهمی از سود آثار سینمایی و تلویزیونی مبتنی بر شخصیت‌های خلق‌شده توسط او دریافت کند. این اختلاف در سال ۲۰۰۵ با توافقی میان دو طرف پایان یافت.
لی در سال ۲۰۰۱ شرکت سرگرمی «پی‌اودبلیو! اینترتینمنت» را تأسیس کرد. هدف این مجموعه، تولید و توسعه آثار سینمایی، تلویزیونی، بازی‌های ویدئویی و پروژه‌های رسانه‌ای تازه بود. او می‌خواست علاوه بر فعالیت در مارول، شخصیت‌ها و جهان‌های داستانی جدیدی را نیز خلق کند و در تولید آن‌ها نقش مستقیم‌تری داشته باشد.
یکی دیگر از تجربه‌های تجاری او، شرکت «استن لی مدیا» بود که در اواخر دهه ۱۹۹۰ شکل گرفت. این شرکت با هدف تولید و توسعه آثار سرگرمی و شخصیت‌های تازه تأسیس شد، اما در نهایت با مشکلات مالی و پرونده‌های مربوط به تخلف و تقلب برخی از شرکای تجاری‌اش مواجه شد و در سال ۲۰۰۱ ورشکستگی آن اعلام شد.
لی در سال‌های بعد همچنان در پروژه‌های مختلف حضور داشت. او مجموعه تلویزیونی «چه کسی می‌خواهد ابرقهرمان شود؟» را اجرا کرد و در تولید مجموعه «ابرانسان‌های استن لی» نیز مشارکت داشت؛ برنامه‌ای که به معرفی افرادی با توانایی‌های غیرمعمول می‌پرداخت.
او همچنین به‌عنوان یکی از چهره‌های محبوب همایش‌های کمیک در سراسر جهان شناخته می‌شد. حضورش در این رویدادها، دیدار با مخاطبان و گفت‌وگو درباره شخصیت‌ها و داستان‌هایش، به بخشی از فعالیت عمومی او تبدیل شده بود.
جوآن؛ همراهی که در مهم‌ترین تصمیم زندگی‌اش نقش داشت
زندگی شخصی استن لی نیز با همسرش، جوآن بوکاک لی، پیوندی عمیق داشت. آن‌ها در سال ۱۹۴۷ ازدواج کردند و زندگی مشترکشان بیش از شش دهه ادامه یافت.
جوآن پیش از ازدواج با استن، در بریتانیا متولد شده بود و به‌عنوان مدل کلاه فعالیت می‌کرد. او بعدها در برخی آثار تلویزیونی و انیمیشنی نیز به‌عنوان صداپیشه حضور یافت.
نقش جوآن در زندگی حرفه‌ای استن تنها به حمایت عاطفی محدود نمی‌شد. همان‌طور که گفته شد، او در دوره‌ای که لی به ترک حرفه کمیک فکر می‌کرد، تشویقش کرد داستانی بنویسد که خودش واقعا دوست دارد. تصمیمی که در نهایت به تولد چهار شگفت‌انگیز و آغاز دوره‌ای تازه در تاریخ مارول انجامید.
این زوج صاحب دو دختر شدند. دختر نخست آن‌ها، جوآن سلیا لی که با نام جی.سی. نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۹۵۰ متولد شد. دختر دیگرشان، جَن، چند روز پس از تولد در سال ۱۹۵۳ درگذشت.
جوآن در سال ۲۰۱۷ و در ۹۵سالگی درگذشت. مرگ او ضربه بزرگی به استن لی وارد کرد؛ کسی که در بسیاری از گفت‌وگوهایش از نقش همسرش در زندگی و کار خود یاد کرده بود.
سال‌های پایانی؛ اختلاف‌های خانوادگی و پرونده‌های حقوقی
پس از مرگ جوآن، شرایط زندگی شخصی استن لی پیچیده‌تر شد. او در سال‌های پایانی عمر با مشکلات جسمی، از جمله ضعف بینایی و شنوایی، روبه‌رو بود و اختلاف‌هایی نیز میان اطرافیانش بر سر مدیریت دارایی‌ها و دسترسی به او شکل گرفت.
در سال ۲۰۱۸، گزارش‌هایی درباره اتهام‌های سوءاستفاده از سالمند در ارتباط با برخی از اطرافیان و مدیران پیشین او منتشر شد. پلیس لس‌آنجلس موضوع را بررسی کرد و اختلاف‌هایی حقوقی میان دختر لی و برخی از افراد نزدیک به او شکل گرفت. این پرونده‌ها در زمان حیات لی به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز رسانه‌ها تبدیل شدند.
لی همچنین در همان سال علیه یکی از شرکای تجاری سابق خود شکایتی با درخواست غرامت یک میلیارد دلاری مطرح کرد؛ شکایتی که در ادامه پس گرفته شد. این اختلاف‌ها در کنار مشکلات مالی و تغییر روابط شخصی، تصویری متفاوت از سال‌های پایانی زندگی مردی ارائه می‌کرد که در جهان عمومی به‌عنوان چهره‌ای پرانرژی، شوخ‌طبع و همیشه حاضر در کنار طرفدارانش شناخته می‌شد.
استن لی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۸ در مرکز پزشکی سیدرز-ساینای در لس‌آنجلس درگذشت. او ۹۵ سال داشت. بر اساس اطلاعات منتشرشده از گواهی فوت، ایست قلبی و نارسایی تنفسی و قلبی از عوامل مستقیم و زمینه‌ای مرگ او بودند و ذات‌الریه ناشی از ورود مواد به ریه نیز در این پرونده به‌عنوان یکی از شرایط مؤثر ذکر شده بود.
میراث مردی که قهرمانانش را از آسمان به زمین آورد
استن لی در طول زندگی خود افتخارات متعددی دریافت کرد. او در سال ۱۹۹۴ وارد تالار مشاهیر جایزه آیزنر شد و در سال ۱۹۹۵ به تالار مشاهیر جک کربی راه یافت. در سال ۲۰۰۸ نیز مدال ملی هنر آمریکا را از رئیس‌جمهور وقت، جورج دبلیو بوش، دریافت کرد؛ یکی از مهم‌ترین نشان‌های رسمی این کشور برای دستاوردهای هنری.
او در سال ۲۰۱۷ به‌عنوان اسطوره دیزنی نیز معرفی شد. در سال ۲۰۱۱، ستاره‌ای در پیاده‌روی مشاهیر هالیوود به نامش ثبت شد و در سال ۲۰۱۷ نیز برای مجموعه انیمیشنی «راکت و گروت» نامزد جایزه امی شد.
اما شاید مهم‌ترین میراث او نه در این افتخارات، بلکه در تغییری باشد که در شیوه روایت ابرقهرمانان ایجاد کرد. لی به مخاطبان نشان داد که قهرمانان می‌توانند هم‌زمان قدرتمند و آسیب‌پذیر باشند؛ می‌توانند جهان را نجات دهند، اما در پرداخت اجاره خانه درمانده شوند؛ می‌توانند با هیولاها بجنگند، اما از خشم خود بترسند؛ می‌توانند قدرتی خارق‌العاده داشته باشند، اما در برقراری یک رابطه عاطفی ساده شکست بخورند.
این نگاه به شخصیت‌ها، زمینه را برای شکل‌گیری نسل تازه‌ای از داستان‌های مصور فراهم کرد. مارول در سال‌های بعد، با گسترش شخصیت‌ها و جهان داستانی خود، به یکی از بزرگ‌ترین برندهای سرگرمی جهان تبدیل شد. خرید مارول انترتینمنت توسط شرکت والت دیزنی در سال ۲۰۰۹، در معامله‌ای به ارزش حدود چهار میلیارد دلار، نشان داد که داستان‌هایی که زمانی سرگرمی‌هایی حاشیه‌ای تلقی می‌شدند، اکنون به دارایی‌هایی عظیم در صنعت جهانی سرگرمی تبدیل شده‌اند.
استن لی در ۹۵سالگی از دنیا رفت، اما شخصیت‌هایی که در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشت، همچنان در کتاب‌ها، فیلم‌ها، سریال‌ها و بازی‌های ویدئویی زندگی می‌کنند. مرد عنکبوتی هنوز میان مسئولیت و زندگی شخصی گرفتار است، هالک همچنان با خشم خود می‌جنگد و مردان ایکس همچنان در جهانی به دنبال پذیرفته شدن هستند که از تفاوت می‌ترسد.
شاید راز ماندگاری جهان مارول همین باشد: ابرقهرمانانش برخلاف ظاهر خارق‌العاده‌شان، بیش از آنکه به خدایان شبیه باشند، به انسان‌ها شباهت دارند. استن لی و همکارانش قهرمانانی ساختند که قدرت نجات جهان را داشتند، اما برای حل مشکلات خودشان هم گاهی به کمک نیاز پیدا می‌کردند. همین تناقض، آن‌ها را از شخصیت‌هایی صرفاً سرگرم‌کننده به بخشی از حافظه فرهنگی چند نسل تبدیل کرد.
منابع: مارول - واشنگتن پست - صندوق دفاع حقوقی کتاب‌های مصور
۵۹۲۴۴
نظر شما