کتابی که مدعی است فروپاشی دولت‌ها را می‌توان با مدل‌های ریاضی پیش‌بینی کرد

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، پیتر تورچین بوم‌شناس آمریکایی است که در روسیه متولد شد و در جوانی به آمریکا مهاجرت کرد. او ابتدا با مدل‌سازی رایانه‌ای در قالب علوم پیچیده، چرخه‌های رونق و رکود در طبیعت و جمعیت گونه‌های غیرانسانی را بررسی می‌کرد. تورچین از اواخر دهۀ ۱۹۹۰ به فکر افتاد که شاید همان مدل‌ها و روش‌ها را بشود برای بررسی و پیش‌بینی فرازوفرودهای جوامع انسانی نیز استفاده کرد. از آن ‌پس او و همکارانش در قالب نگرش تازۀ کلایوداینامیکز (علم پویایی‌های تاریخ) به‌مدت ربع‌ قرن برای ساختن و تکمیل مدل‌های پیچیدۀ رایانه‌ای وقت صرف کرده‌اند و اکنون مدل‌های آن‌ها به حدی رسیده که فصل تازه‌ای را رقم زده و با معناداری بسیار مطلوب، از محک پیش‌بینی‌های قریب‌به‌واقع سربلند بیرون آمده‌اند.

تمرکز اصلی تورچین بر چرخه‌های پیوستگی و گسیختگیِ سیاسی ـ به‌عبارتی بحران‌ها و آشوب‌های سیاسی و اجتماعی ـ بوده است. او از میان مهم‌ترین عوامل گسست سیاسی، دو تا را که تأثیرگذارتر از بقیه بوده‌اند، برمی‌گزیند و بحث کانونی خود در کتاب را بر شرح اثرگذاری آن‌ها متمرکز می‌کند: ‌۱. تولید افراطی نخبه (و درنتیجه رقابت و نزاع ویرانگر بین آن‌ها برای تصاحب منابع محدود)؛ ۲. مفلوک‌سازی عموم (که بر احتمال خیزش توده‌ها می‌افزاید).

تورچین بحث را با تعریف و توضیح مفهوم نخبه می‌آغازد و از جوامع مختلف (ایالات متحده، چین و...) در دوره‌های مختلف، مصادیقی از برکشیدن افراد به جرگۀ نخبگان برمی‌شمارد. او سپس چرخه‌های بی‌ثباتی و زوال دولت در مقاطع مختلف تاریخی را در چند کشور بررسی می‌کند (فرانسه در قرون وسطای متأخر، انگلستان در قرون وسطی، بهار عربی به‌مثابۀ مصداقی از اشاعۀ بحران به جوامع دیگر، و قحطی بزرگ در اروپای غربی در قرن چهاردهم).

 تورچین در بررسی مفلوک‌سازی عموم به ذکر شاخص‌هایی مانند میزان تحصیلات در طبقات کهتر، درآمد سرانه، طول قد نسل‌های مختلف، امیدبه‌زندگی، مرگ‌های ناامیدی، و بهروزی اجتماعی و روان‌شناختی اشاره می‌کند. او سپس دوباره به‌سراغ اصلی‌ترین مجرای تولید نخبه در اکثر کشورها می‌رود که همان «تولید مدرک» و «تولید فارغ‌التحصیلان دانشگاهی» (شیفتگان نخبگی) است. او در بررسی شکاف بین نخبگان حاکم به نمونه‌هایی از مصر، ایالات متحده و چین متوسل می‌شود، فرق بین نظریۀ علمی و نظریۀ توطئه را شرح می‌دهد، و زوال مردم‌سالاری در ایالات‌متحده را بررسی می‌کند.

 تورچین در سومین بخش از کتاب، «بحران و پیامدهای بحران» را تعریف می‌کند و شرح می‌دهد. او دربارۀ انواع مرگ حکومت‌ها، از روم باستان تا کوبا، افغانستان، شوروی، اوکراین و بلاروس حرف می‌زند (جالب‌ آنکه طبق پیش‌بینی‌های مدل‌های او و همکارانش، میانگین فاصلۀ بین بحران و آشوبِ زوال دولت‌ها، پنجاه سال است که ما را دربارۀ اوضاع ایران به فکر و نگرانی‌ می‌اندازد).

 تورچین که همۀ یافته‌های کتاب را براساس پیش‌بینی‌های کلایوداینامیکز و بانک‌ داده‌های CrisisDB ارائه کرده است، در پیوست‌های کتابش سابقۀ برپایی و تکامل آن پایگاه داده‌ها و مدل‌های کلایوداینامیکز را به‌اختصار شرح می‌دهد. او اندکی به ریاضیاتِ جنگ و نقش اعداد در پیش‌بینی جنگ‌ها وارد می‌شود، و شرح می‌دهد که با این پایگاه داده‌های بسیار بزرگ و شاخص‌سازی عددی برای متغیرهای مختلف، چگونه تاریخ و پیش‌بینی تاریخی در کار او و همکارانش به «تاریخ علمی» نزدیک شده است.

   کتاب «آخرالزمان‌ها: نخبگان و ضدنخبگان و مسیر گسست سیاسی» در سال ۲۰۲۳ منتشر شده و انتشارات آموخته نخستین چاپ آن را در سال ۱۴۰۳ به فارسی منتشر کرده است.

5959