به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک (INAH) تأیید کرده است که یوتزین، اسکلت انسانی کشفشده در سال ۲۰۲۱ هنگام عملیات ساخت فرودگاه فلیپه آنخلِس، بین ۱۳ هزار و ۸۷ تا ۱۱ هزار و ۷۰۰ سال قدمت دارد و یکی از قدیمیترین بقایای انسانی کشفشده در دره مکزیک به شمار میرود. انجام یک مطالعه ژنتیکی در اسپانیا میتواند به روشن شدن خاستگاه این فرد کمک کند.
وقتی استخوانهای تیرهرنگ و تنومند این اسکلت به بخش زیستباستانشناسی مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک در مکزیکوسیتی رسید، آرتورو تالاورا گونزالس، انسانشناس جسمانی، مو به تنش سیخ شد. او ۴۷ سال از عمر خود را صرف مطالعه بقایای اسکلتی کرده بود. تنها یک نگاه به دندانهای این اسکلت، که بهشدت ساییده شده بودند و حتی یک پوسیدگی هم نداشتند، برای او کافی بود تا تشخیص اولیهاش را مطرح کند: «این اسکلت متعلق به دوران پیش از سفالگری است.»
«پیش از سفالگری» به دورهای پیش از اختراع سفال اشاره دارد؛ یعنی زمانی که انسانها هنوز ساخت ظروف سفالی را نیاموخته بودند و زندگی خود را از طریق شکار و گردآوری خوراک میگذراندند.
پنج سال پس از کشف این اسکلت، حدس اولیه تالاورا سرانجام تاریخگذاری رسمی شده است. براساس نتایجی که مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک (INAH) اعلام کرده، این اسکلت که «یوتزین» (به معنای «منحصربهفرد» در زبان ناهواتل) نام گرفته، بین ۱۳ هزار و ۸۷ تا ۱۱ هزار و ۷۰۰ سال پیش از زمان حاضر قدمت دارد.
نمونه مورد بررسی از دندان آسیای سوم یا همان دندان عقل این اسکلت به دست آمده است. این نمونه از طریق ژانفیلیپ ویِل کالزادا، پژوهشگر واحد ژنومیک پیشرفته مؤسسه سینوستاو (Langebio) در شهر ایراپواتو، به آزمایشگاهها ارسال شد.
شرکت ISOTOPIQ AGING INC در بلژیک، کلاژن موجود در دندان را بررسی کرد و قدمت آن را بین ۱۳ هزار و ۸۷ تا ۱۲ هزار و ۹۸۷ سال پیش از زمان حاضر برآورد کرد. در این شیوه تاریخگذاری، سال ۱۹۵۰ به عنوان مبدأ محاسبه در نظر گرفته میشود.
در ایالات متحده، مرکز مطالعات ایزوتوپی کاربردی دانشگاه جورجیا، بخش معدنی دندان موسوم به «بیوآپاتیت» را بررسی کرد و به بازه زمانی جدیدتری رسید: بین ۱۲ هزار و ۵۰ تا ۱۱ هزار و ۷۰۰ سال پیش.
این دو بازه زمانی با یکدیگر همپوشانی ندارند و نزدیک به هزار سال اختلاف میان آنها وجود دارد. بیانیه مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک، این دو بازه را در قالب یک محدوده زمانی واحد ارائه کرده، اما توضیحی درباره علت این اختلاف نداده است.
به طور معمول، کلاژن را مبنای قابلاعتمادتری برای تاریخگذاری میدانند؛ زیرا مواد معدنی موجود در استخوانها و دندانها ممکن است طی هزاران سال با خاک اطراف تبادل کربن داشته باشند و این فرایند بر نتیجه تاریخگذاری تأثیر بگذارد. با این حال، مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک مشخص نکرده است که کدامیک از این دو تاریخگذاری را معتبرتر میداند.
در هر صورت، یوتزین در دوره گذار میان دو عصر زمینشناختی زندگی میکرده است: پلیستوسن (عصر یخبندان اخیر) و هولوسن؛ دوره معتدل آبوهوایی که انسانها همچنان در آن زندگی میکنند.
اعتبار تصویر: آرتورو تالاورا
در همان سدهها، غار آلتامیرا در منطقه کانتابریا در آستانه آن بود که بر اثر ریزش سنگها مسدود شود؛ غاری که حدود ۲۲ هزار سال محل حضور انسانها بود. کلودیا کوریل دِ ایکاسا، وزیر فرهنگ مکزیک، میگوید این تاریخگذاری پژوهشگران را به دورهای از تاریخ بشر نزدیکتر میکند که شواهد بسیار اندکی از آن در دست است.
دریاچهای ناپدیدشده، ماموتها و استخوانی که به شتر شباهت داشت
اسرائیل پنیا، باستانشناس، در سال ۲۰۲۱ یوتزین را در بخش شمالغربی فرودگاه بینالمللی فلیپه آنخلِس (AIFA)، در منطقه سانتا لوسیا در ایالت مکزیک، کشف کرد. این محوطه که «سانتا لوسیا ام۳» نام دارد، در مجاورت تپه و شهر خولاک و در ارتفاع حدود دو هزار و ۲۴۰ متری از سطح دریا (نزدیک به هفت هزار و ۳۵۰ پا) قرار گرفته است؛ ارتفاعی که چندان از قله پنیالارا پایینتر نیست.
مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک از آوریل ۲۰۱۹ در این منطقه مشغول کاوش بود؛ زیرا فرودگاه در محل دریاچه قدیمی خالتوکان ساخته میشد؛ یکی از دریاچههایی که پیش از خشک شدن، کف دره را پوشانده بودند. پژوهشگران میدانستند که در جریان کاوشها با بقایای جانوران عصر یخبندان روبهرو خواهند شد.
این بقایای جانوری بهوفور در منطقه یافت شد. مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک در ماه مه ۲۰۲۰ از کشف بقایای دستکم ۶۰ ماموت خبر داد؛ رقمی که از آن زمان تاکنون افزایش یافته است. تالاورا اکنون، به گزارش روزنامه کرونیکا، از کشف بقایای حدود ۷۰۰ ماموت، ۲۰۰ شتر و ۱۰۰ اسب سخن میگوید.
در نخستین بقایای ماموتها نشانهای از شکار به دست انسان دیده نمیشد و مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک این احتمال را رد نکرد که شکارچیان از حیواناتی که هنگام عقبنشینی آب دریاچه در گلولای گرفتار شده بودند، استفاده کرده باشند. در فاصله حدود ۱۰ کیلومتری این منطقه، در شهر تولتپک، پژوهشگران این مؤسسه گودالهایی را در لایههای رسی بستر دریاچه شناسایی کردهاند که ممکن است حدود ۱۵ هزار سال پیش برای به دام انداختن ماموتها حفر شده باشند.
در میان گورستان این جانوران غولپیکر، اسکلت انسانی یوتزین تقریبا با یک فسیل جانوری اشتباه گرفته شد. پنیا میگوید هنگامی که گروه کاوش به لایهای موسوم به «واحد چینهشناختی چهارم» رسید، استخوانهایی نمایان شد که او در ابتدا آنها را به شتر نسبت داد؛ زیرا اندازه این جانور به انسان شباهت داشت. گروه برای بیرون آوردن استخوانها محدوده کاوش را گسترش داد، اما کمی بعد دریافت که با بقایای انسانی روبهروست.
این لایه که «سولونچاک» نام دارد، از گلولای ریزی تشکیل شده که معمولا در محیطهای باتلاقی یافت میشود. یوتزین در همین لایه و در کنار فسیلهای ماموت و شتر قرار داشت؛ فسیلهایی که مانند استخوانهای او به رنگ سیاه یا قهوهای تیره بودند.
یوتزین تنها اسکلت انسانی در محدودهای به وسعت ۲۵ در ۳۰ متر (حدود ۸۲ در ۹۸ پا) بود. هیچ شیء یا پیشکشی نیز در کنار بقایای او پیدا نشد. روبن مانزانییا، باستانشناس و مدیر پروژه، دستور داد تمام جزئیات محل کشف با دقت ثبت شود؛ ازجمله نقشههای محوطه، مقاطع و نیمرخهای لایههای خاک، شکل قرارگیری اسکلت و عکسبرداری از محل. همچنین نمونههایی از رسوبات و استخوانها برای مطالعات آینده برداشت شد.
این گروه باستانشناسی از مشاوره خوان کارلوس اکوئیگوا، باستانشناس، نیز بهره برد. پنیا تأکید میکند که کاوش کنترلشده و ثبت دقیق جزئیات آن، «اطمینان بیشتری درباره داستان زندگی او» فراهم خواهد کرد.
بدنی مناسب برای پیادهرویهای طولانی و جویدن غذاهای سخت
مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که یوتزین هنگام مرگ بین ۲۵ تا ۳۰ سال داشته است. قد او یک متر و ۷۵ سانتیمتر (حدود پنج پا و ۹ اینچ) بوده؛ قدی قابلتوجه با توجه به اینکه بقایای انسانی پیش از ورود اسپانیاییها به قاره آمریکا معمولا قدی بین یک متر و ۶۰ تا یک متر و ۶۵ سانتیمتر (حدود پنج پا و ۳ تا پنج پا و ۵ اینچ) دارند.
تالاورا اسکلت او را «بسیار تنومند» توصیف میکند و براساس همین ویژگیهای بدنی، او را شکارچیای میداند که به پیادهروی در مسافتهای طولانی و حضور در درگیریها عادت داشته است.
البته این برداشت، تفسیر تخصصی تالاورا از ویژگیهای استخوانی اسکلت است؛ زیرا هیچ سلاح یا ابزاری در کنار بقایای یوتزین پیدا نشده که بتواند این فرضیه را تأیید کند.
و اکنون در بخش زیستباستانشناسی مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک (INAH) مورد مطالعه قرار دارد.
اعتبار تصویر: ملیتون تاپیا، مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک (INAH)
دندانها بخش دیگری از داستان زندگی یوتزین را روایت میکنند. ساندرا لوپس فلورس، دندانپزشک، ساییدگی شدید دندانها و نبود کامل پوسیدگی را تأیید کرده است. تالاورا این ویژگیها را به رژیم غذایی و استفاده از دهان به عنوان ابزاری برای انجام کارهای روزمره نسبت میدهد.
به گفته او، شکارچیان و گردآورندگان خوراک در دوران پیش از سفالگری، قند و کربوهیدرات مصرف نمیکردند. آنها ریشهها و پوست گیاهان سخت را به مقدار زیاد میجویدند و از دندانهای خود مانند دست سوم استفاده میکردند؛ برای بریدن و خرد کردن مواد، نرم کردن پوست حیوانات و آمادهسازی الیاف گیاهی.
یوتزین آخرین مورد از چهار مجموعه بقایای استخوانی بود که بین سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ از محوطه فرودگاه فلیپه آنخلِس به اداره نجات آثار باستانی مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک منتقل شد و تالاورا بررسی آنها را برعهده گرفت. سه مجموعه دیگر «تلاتل ۷»، «خالتوکان» و «سین کوادریکولا ۵» نام دارند.
به گفته این انسانشناس، هیچیک از این چهار مجموعه شباهتی به دیگری ندارد، اما ویژگیهای یوتزین کاملا منحصربهفرد است؛ به همین دلیل نیز این نام را برای او انتخاب کردهاند.
قدیمیترین ساکنان دره مکزیک
مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک، یوتزین را در شمار ۲۳ اسکلت انسانی باستانی متعلق به قدیمیترین دورههای سکونت بشر در حوضه مکزیک قرار داده است؛ درهای وسیع که میان رشتهکوهها محصور شده و امروزه شهر مکزیکوسیتی در آن گسترش یافته است.
در این فهرست، نام چند اسکلت شناختهشده دیگر نیز دیده میشود. مرد تپکسپان که در سال ۱۹۴۷ کشف شد، توجه رسانهها را برانگیخت و بحثهای طولانی درباره قدمت واقعی او شکل گرفت. زن پنیون سوم که در سال ۱۹۵۹ پیدا شد، بنا بر اعلام این مؤسسه بیش از ۱۲ هزار سال قدمت دارد. مرد چیمالهوآکان نیز که در سال ۱۹۸۴ به طور اتفاقی کشف شد، حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ سال قدمت دارد.
موزه ملی مردمشناسی مکزیک مجموعهای از بقایای انسانی دوران پیش از سفالگری در حوضه مکزیک را نگهداری میکند که شامل ۲۲ نمونه است. پس از تکمیل مطالعات، یوتزین نیز به این مجموعه خواهد پیوست.
اگر تاریخگذاری براساس کلاژن را مبنا قرار دهیم، یوتزین در قدیمیترین بخش این مجموعه و در نزدیکی زن پنیون سوم قرار میگیرد. با این حال، بیانیه مؤسسه او را قدیمیترین اسکلت این مجموعه معرفی نمیکند و تالاورا نیز تأکید کرده است که بدون برخورداری از دادههای مستحکم، نباید از عنوان «قدیمیترین» استفاده کرد.
در خارج از حوضه مکزیک و در شبهجزیره یوکاتان، بقایای دختری نوجوان که با نام نایا شناخته میشود، در غار زیرآبی هویو نگرو کشف شده است. قدمت این اسکلت بین ۱۲ تا ۱۳ هزار سال برآورد میشود و یکی از کاملترین اسکلتهای انسانی متعلق به آن دوره در قاره آمریکاست. پژوهش جیمز چترز و گروهش درباره نایا که نتایج آن در سال ۲۰۱۴ در مجله علمی Science منتشر شد، بهزودی میتواند برای پاسخ به پرسشهای مطرحشده درباره خاستگاه یوتزین نیز اهمیت پیدا کند.
جمجمه کشیده و پرسشی که همچنان بیپاسخ مانده است
تالاورا میگوید شکل جمجمه یوتزین با جمجمه سایر بقایای انسانی کشفشده در حوضه مکزیک تفاوت دارد. به گفته او، جمجمه یوتزین کشیده است؛ شبیه جمجمه جمعیتهای ساکن شمال مکزیک، ازجمله پریکوها.
پریکوها در جنوبیترین بخش شبهجزیره باجا کالیفرنیا، در منطقهای که امروزه ایالت باخا کالیفرنیا سور نام دارد، زندگی میکردند و پس از ورود اروپاییها از میان رفتند.
در سال ۲۰۰۳، گروهی از پژوهشگران به سرپرستی رولاندو گونزالس خوزه در مقالهای که در مجله علمی Nature منتشر شد، اعلام کردند که جمجمه پریکوها بیش از آنکه به جمجمه بومیان امروزی آمریکا شباهت داشته باشد، به بقایای انسانی باستانی کشفشده در برزیل شباهت دارد.
به باور نویسندگان این پژوهش، این شباهت میتواند نشانه بقای جمعیتی بسیار کهن باشد که در آن بخش از شبهجزیره منزوی مانده بود.
نتایج پژوهشهای ژنتیکی، این برداشت را پیچیدهتر کرده است. در مطالعه مربوط به نایا که نتایج آن در مجله Science منتشر شد، مشخص شد که او صورتی باریک داشته که با ویژگیهای ظاهری بومیان امروزی آمریکا تفاوت داشته است؛ اما DNA میتوکندریایی او ــ که از طریق مادر به ارث میرسد ــ به یکی از تبارهای ژنتیکی تعلق داشته که امروزه در میان بومیان آمریکا نیز وجود دارد. بنابراین، شکل جمجمه و پیشینه ژنتیکی افراد همیشه روایت یکسانی از خاستگاه آنها ارائه نمیکنند.
به همین دلیل، تالاورا بر اهمیت بررسی ژنوم یوتزین تأکید میکند. به گفته او، آنچه اهمیت دارد «شناخت خاستگاه یوتزین» و تعیین تبار اوست؛ موضوعی که میتواند سرنخهای تازهای درباره مهاجرت انسانها در قاره آمریکا به دست دهد.
براساس اعلام مؤسسه ملی مردمشناسی و تاریخ مکزیک، دانشگاه بورگوس اسپانیا ممکن است نتایج مطالعه ژنومی یوتزین را در سهماهه نخست سال ۲۰۲۷ منتشر کند. آزمایشگاه تکامل انسانی این دانشگاه که با گروه پژوهشی آتافوئرکا همکاری دارد، پیشتر نیز در زمینه مطالعات DNA باستانی با مؤسسه مکزیکی همکاری کرده است.
تا آن زمان، همچنان مشخص نیست که آیا این جمجمه کشیده نشاندهنده تباری متفاوت از تبار ساکنان بعدی دره مکزیک است یا اینکه، همانند مورد نایا، ویژگیهای ظاهری استخوانها و پیشینه ژنتیکی فرد به دو مسیر متفاوت اشاره میکنند.
منبع: www.labrujulaverde.com «وبسایت اسپانیایی (La Brújula Verde)» - تاریخ انتشار: ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ برابر با ۳۰ آبان ۱۴۰۵
۲۵۹






نظر شما