۲ نفر
۹ فروردین ۱۴۰۰ - ۰۸:۱۸
امام زمان منجی یا امام زمان رخنه‌پوش

در باور شیعی،‌ امام زمان نجات بخش آدمیان از ستم،‌ نابرابری و فساد، ‌وعامل پیروزی خیر بر شر است.

پیشرفت علمی و انباشت تجارب تاریخی بشر، گر چه آسایش های زیادی را برای او به ارمغان آورد، اما واقعیت آن است که در حوزه آرامش بخشی چندان توفیقی به دست نیاورده است،‌به همین هر روز خود را به بازنگری در یافته ها و داشته های خود نیازمندتردیده و در جستجوی راهگریز شایسته می کوشد و داده های دینی، ‌یکی از آنهاست، هرچند آنچه ادیان فراروی او می نهند، به حکم غلبه رویکردهای انتفاعی سردمداران/ متولیان آنها، هنوز نتوانسته پاسخگوی رضایت بخشی برای وی باشد.

هراری در اولین درس از بیست و یک درس برای قرن بیست ویک،‌ از سرخوردگی سخن به میان آورده که بشر پس از پشت سر گذاشتن دو تجربه یا داستان دست ساخته نیویورک، ‌برلین، لندن و مسکو با عناوین  فاشیست که در سال ۱۹۳۸(با جنگ جهانی دوم)از بین رفت و کمونیست که در سال ۱۹۸۰با فروپاشی شوروی محقق گردید،‌هم اکنون در مجادله با داستان سوم، یعنی لیبرال است که به زعم وی، با همه هیمنه و جهان گیری اش، ‌با دو پدیده خروج بریتانیا از پیمان اروپا در سال ۲۰۱۶(برکسیت) و ظهور دونالد ترامپ وارد مرحله جدیدی شده و اساسا در مرحله ناکارآمدی و نااستواری جدی قرارگرفته است و شعارهای چشم پرکن آن که در ارجمندی آزادی و نظام دموکراتیک جلوه گری داشت، به شدت دچار بحران هایی گردید و امروزه دیگر تاریخ با پشت سرگذاشتن پایان تاریخ، (1) از مسیر خود خارج شده و آن داستان آرمانی پاسخگوی نیازها یا دغدغه های زمانه نیست. به نظر هراری،‌ آشفتگی در هدف یابی، ‌لیبرال ها را واداشته تا در قالب مفاهیم آخرالزمانی بیندیشند، گویی که انحراف تاریخ از مسیر خوش فرجام خود تنها به این معنا می تواند باشد که ما اکنون با شتاب به سمت آرماگه دون (نبرد نهایی میان خیر و شر،‌ قبل از قیامت)، در حرکتیم. وی سپس ادامه می دهد: وقتی توان خود را در رویارویی با واقعیت از دست بدهیم، ذهن ما بر روی سناریوهای فاجعه بار میخکوب می شود.(2)

هراری که از نظر برخی،‌ در تبیین تاریخی جهان انسانی،‌ مداقه های خردمندانه و بی نظیر دارد،(3) در این گفتار،‌ به نکته ظریفی اشاره کرده که قابل تأمل است،‌هر چند با همه مدعای ایشان همسویی نباشد. تجربه های بشری در ارائه الگویی برای زیست انسانی و برتر،‌ با موانع/کوه یخ های بزرگی برخورد کرده که تنها بخشی از آنها برای آدمی آشکار شده است. هیچ یک از داستان های ساخته شده توان برطرف سازی نیازهای بنیادین بشری را ندارند،‌ چنان که در گذشته که هنوز تمدن غربی با چنین بحران هایی مواجه نشده بود،‌ توین بی در کتاب تمدن در بوته آزمایش، از چالش های فراروی آن که البته در دو مقوله خلأ معنویت و رشد ناسیونالیست،‌ سخن به میان آورده بود. بنا بر این چنین پرسشی شایان پردازش است که چه امیدی می تواند تداوم زندگی را امکان پذیر سازد؟

چنان که آمد، هراری بر پایه نگره مادیگرایانه خویش، آرماگه دون/نبرد نهایی خیر و شر را سناریویی فاجعه بار می خواند و طبعا راهکاری دیگر را برای گریز از بحران های پدید آمده پیشنهاد می دهد که در مجال این نوشتار قرار نمی گیرد و این همان نقطه افتراق با ایشان است،‌چون دانسته است که باور به تعارض خیر و شر و آمدن منجی یا مصلح آخرالزمان که در همه ادیان توحیدی؛ زرتشت، یهودی،‌مسیحی و اسلام آمده، ‌ پشتوانه ای به درازای چند هزار ساله و مستندی به بزرگی داده های آسمانی دارد و به چالش کشیدن و زیر سوال بردن آن چندان آسان نمی نماید.

آن چه در این جا بایسته توجه و مداقه دانسته شده،‌ نقش امام زمان/ منجی و مصلح جهانی در حیات انسانی بر مبنای تفکر شیعی است که به کوتاهی می توان چنین ترسیم کرد: او خواهد آمد و پس از ستیز با بدان و ستمگران، جهان را پر از خیر و عدل خواهد کرد، تعارض خیر و شر با او به پایان می رسد، خیر بر کرسی می نشیند، شکوفایی عالمگیر می شود، ظلم و ظالم از میان می رود،‌ بی عدالتی محو می شود و زندگی آرمانی محقق شده و صلاح و اصلاح در جهان انسانی حاکم می گردد، آدمیان در آرامش و اطمینان کامل در کنار یک دیگر قرار می گیرند و در نگاهی کلان،‌ تمدن عیار و مطلوب تحقق می یابد و آن چه آدمیان در همیشه تاریخ آرزوی دست یابی به آن را داشتند، ظهور می یابد. ‌بی تردید چنین نگره ای برای همگان امید زا و شعف انگیز است، اما چنین نگاه یا باوری نمی تواند و نباید توجیه کننده ضعف ها و کاستی ها یا مجوزی برای بی عدالتی ها و ناروایی ها در جامعه انسانی بشود. 

تقلیل امام زمان به شخصیتی رخنه پوش که کوتاهی های مدیریتی افراد را توجیه می کند یا مسئولیت گریزی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آدمیان را مجاز می سازد- آنگونه که دسته ای از مدعیان/ حجتیه ای ها ابراز می کنند- بیش از هرچیزی سرپوش نهادن بر ناکارآمدی های و سستی های خویشتن است و موجب بدنمایی حقیقت منجی که انگیزه آفرینی، مسئول سازی، متعهد پروری، ‌تلاشگری و شایسته گرایی را در درون خود دارد و اگر جز این باشد بی گمان موجب تخدیر اذهان و مخِلّ تکالیف انسان و در نهایت مایه یأس و ناآرمانی خواهد گردید که با فلسفه انتظار و ظهور مصلح سازگاری ندارد.    

* عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

منبع و پیوست ها:
بیست و یک درس برای قرن بیست و یک،‌ یووان نوح هراری؛ تمدن در بوته آزمایش، آرنولد توین بی؛‌ پایان تاریخ، فرانسیس فوکویاما.
1 .نظریه پایان یا فرجام تاریخ که از سوی فرانسیس فوکویاما عرضه شد، بر آرمانی بودن لیبرال دموکراسی به عنوان برترین رهاورد تاریخ بشری پافشاری دارد.
2 .هراری، ‌بیست و یک درس برای قرن بیست و یک،‌ ص۱۳ به بعد.
3 .سخنی از ملکیان در نقد کتاب های هراری.

کد خبر 1499525

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 2 =