به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مولف کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن، عالم بزرگوار، علی بن حسین بن محی الدین بن ابی جامع عاملی می باشد.
انگیزه مفسر از تالیف کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
مفسر در مقدمه کوتاه خود بر تفسیر، انگیزه خویش را چنین می نویسد: «علم تفسیر از جهت موضوع، از شریف ترین علوم و برترین معارف دینی است؛ زیرا از انوار قرآن، کشف حجاب می نماید و در ضمن آن حقایق بسیاری از علوم و دقائق مهمی از فنون مختلف آشکار می گردد؛ بدین جهت همیشه تالیف تفسیری را آرزو داشتم که مختصری از معارف قرآن را بیان کند. پس از استعانت به فیض الهی و فضل او با وجود مشاغل فراوان، عزم جزم نموده، به تالیف آن اقدام کردم».
معرفی کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
عنوان تفسیر «الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز» و روش تفسیری آن، روشی مزجی است که مولف در نگارش آن گزیده گویی را پیشه ساخته و به بسیاری از وجوه تفسیر و نکات بلاغی و ادبی اشاره نموده است؛ درعین حال از وجوه اعراب و قرائات صرف نظر نکرده است.
بنابر روایت الشیعه، مفسر در مقدمه کوتاه خود می نویسد: «در این تالیف بنا را بر ایجاز در تعبیر نهاده، درعین حال به اکثر اقوال و وجوه تفسیری اشاره داشته و برخی نکات را که فهم معنا بر آن متوقف بوده، متعرض گشته، در قرائت به ذکر قرائات سبعه اکتفا، نموده (در برخی موارد جزیی به دیگر قرائت ها اشاره کرده ام). در عدد آیات بنا را بر مشهور (که از «بسم الله الرحمن الرحیم» غفلت می نمایند)، نهادم؛ گرچه در اعتقاد بنا بر روایات متواتر صحیحه، آن را جزء هر سوره ( جز سوره توبه) می دانم».
روش کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
ایشان معمولا پس از ذکر نام سوره، تعداد آیات، مکی و مدنی بودن و اختلاف در آن را بیان می نماید. وجه تسمیه سوره و فضل قرائت آن را جز موارد اندک (در سوره حمد) متعرض نمی گردد.
مقاطع آیات را بیان کرده، ضمن تفسیر آن، نکات اعرابی و ادبی کلمه و جمله را بیان می نماید و در صورت اختلاف قرائت، با ذکر قاری آن را بازگو می کند. ذکر شان نزول آیات نیز مورد توجه ایشان بوده و در موارد ضروری به بیان آن می پردازد ( مانند ج ۱، ص ۲۲۴ ذیل آیات ۵ و ۶ آل عمران درباره وفد نجران).
استفاده وافر ایشان از روش تفسیر قرآن به قرآن، با ذکر مضمون آیات دیگر یا اشاره به مضمون آنها، به گونه ای است که حتی در مباحث ادبی از آیات دیگر بهره می برد.
مفسر به تناسب بین آیات توجه داشته و در موارد مختلف از آن در توضیح مطالب بهره برده است (مانند آیه ۶ سوره بقره، ج ۱، ص ۶۹). با توجه به سابقه ادبی و لغوی تفسیر، گاه به معنای شرعی نیز اشاره دارد( مانند معنای کفر، ج ۱، ص ۷۰). در مواجهه با آیات فقهی، فقط بنا را بر تفسیر متداول نهاده و مستقلا وارد مباحث فقهی نشده است.
در بحث نسخ آیه به آیه، متعرض مصادیق آن شده و با ذکر ناسخ و منسوخ، نظر خود را نیز بیان می کند ( مانند آیه ۲۴۰ سوره بقره، ج ۱، ص ۱۹۶). مفسر ضمن رعایت تفسیر قرآن به قرآن، برای تبیین معانی آیات، از روایات نیز بهره وافر برده، ضمن نقل مضمون روایات، گاه اصل روایت را که جایگاه تفسیری دارد، بیان می کند.
امتیازات و ویژگی های کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
برخی از ویژگی های این تفسیر را مرحوم دکتر عبد الرزاق محی الدین در مقدمه خود، چنین بیان کرده است:
برداشت مفسر از آیات قرآن، برداشتی است ادیبانه که باعث گردیده، اثر او از بسیاری تفسیرهای دیگر متمایز باشد؛ چراکه بیشتر مفسران، آیات را چنان با فرهنگ خویش درآمیخته اند که نوعی تکلف و ساختگی در آن به چشم می خورد؛ در نتیجه، شگفتی هایی را که نشانه اعجاز قرآنند، از بین برده اند.
مفسر، نظریه های گوناگون مفسران را با دقت و امانت و بدون تعصب و پایمال کردن اندیشه ای یا برتری دادن بر اندیشه دیگر، بیان نموده و سپس با آرامش خاطر، نظریه خویش را ابراز کرده است.
مولف، بحث را نه گسترده و وسیع مطرح کرده و نه آن را کوتاه و نارسا رها ساخته، بلکه کوشیده است مطالب را با فشردگی مناسبی بیان نماید و بر این اساس، قرائات، شان نزول، لغت، قواعد نحوی، بلاغت، احکام فقهی، مسائل کلامی، حوادث تاریخی، همه و همه را یکسان مورد توجه قرار داده است و بی گمان در هنر نگارش، همگان از این ویژگی برخوردار نیستند.
این شیوه بیان گویای این حقیقت است که مفسر به علوم عربی و مباحث اسلامی، تسلط کامل داشته است؛ تسلطی که وی را در چیرگی بر قلم خویش توانا ساخته است.
اختصار از دیدگاه مولف، اختصار در اندیشه ها و مطالب نیست، بلکه اختصار در رساندن مفاهیم و مطالب است؛ یعنی اختصار بهگونه ای است که اگر توضیح مطالب را در کتاب های مفصل جستجو کنید، به بیش از آنچه در این اثر به آن اشاره رفته، دست نخواهید یافت.
آقای مالک محمودی کار تحقیق این اثر را به عهده گرفته است. وی ماخذ روایات و اقوال و آرا نقل شده مفسران را ردیابی کرده و به دقت نشان داده است.
در نشان دادن اختلاف نسخه ها، آنچه در ارائه معنی و مفهوم متن نقشی داشته است، ثبت کرده و با پاورقی های مناسب خود اثری خواندنی و شایسته، سامان داده است.
منابع تفسیر کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
مفسر محترم، به طور مستقل منابع مورد استفاده خود را ذکر نکرده است، اما از ذکر منابع، اقوال، آرا و روایات توسط محقق و تصریح مصنف در مواردی، بخش عمده ای از منابع آن را می توان در موارد زیر بیان کرد:
متبع تفسیری کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
تفسیر مجمع البیان؛
تفسیر التبیان؛
تفسیر عیاشی؛
تفسیر البرهان؛
تفسیر نور الثقلین؛
تفسیر روح البیان؛
تفسیر قرطبی؛
تفسیر بیضاوی؛
تفسیر کشاف؛
کنز العرفان؛
تفسیر جوامع الجامع؛
تفسیر ابن کثیر.
منابع روایی کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
نهج البلاغه؛
توحید صدوق؛
وسائل الشیعه؛
کافی؛
ثواب الاعمال؛
جامع احادیث الشیعه؛
عوالی اللئالی؛
سنن ترمذی.
و…
دار القرآن الکریم در مقدمه خود بر این تفسیر، ابتدا سیری اجمالی از آغاز و تطور تفسیر را ذکر کرده، به سابقه تاریخی موجز نویسی در تاریخ اشاره ای کوتاه دارد، سپس، اهداف دار القرآن را که به امر آیت الله العظمی گلپایگانی ( ره) تاسیس گردید، بازگو نموده به انگیزه انتخاب این کتاب می پردازد. در پایان مقدمه یادآور می شود که محقق محترم شیخ مالک محمودی علاوه بر جزء دوم تفسیر در نسخه مخطوط (که از ابتدای سوره اسراء آغاز می گردد)، تمام تفسیر را نیز از ابتدا تا انتهای آن مراجعه و تحقیق نموده است.
دکتر عبدالرزاق محی الدین در مقدمه خود به چگونگی چاپ، نسخه های مختلف کتاب، خصائص آن و ترجمه مولف، پرداخته است.
منابع
مقدمات و متن کتاب.
آینه پژوهش، شماره ۱۲، سال دوم، صفحه ۶۷، دفتر تبلیغات اسلامی.
طبقات مفسران شیعه، عقیقی بخشایشی، ج ۳، ص ۴۰۱، چاپ اول، دفتر نشر نوید، قم.
دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، ج ۲، ص ۱۴۳۱.
نظر شما