به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا - طاهره مهری: کتاب «ایرانیترین غیرایرانیها» با عنوان فرعی خلقیات ایرانیان از منظر بیگانههای آشنا تالیف محمدرضا جوادی یگانه از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شد.
یکی از موضوعهای مهم در بررسی وضعیت اخلاق اجتماعی در ایران، علل و زمینههای تاریخی آن است. اجمالا میتوان گفت دورههای طولانی ناامنی و استبداد، یکی از مهمترین علل شکلدهنده به صورتهای خاصی از اخلاق اجتماعی در ایران است و این وضعیتها را نسبتاً پایدار کرده است؛ بنابراین میتوان «خلقیات» را به معنای رفتارهای نهادینهشده در جامعه بازیابی کرد.
دهخدا در تعریف خُلق، آن را خوی، طبع، نهاد، سرشت، خصلت، سیرت، طبیعت، مشرب و مزاج معنی میکند و میگوید: «خُلق عبارت است از هیئتی که برای نفس پیدا میشود و در آن راسخ میگردد؛ به وجهی که افعال از نفس به سهولت و بیاندازه فکری سرمیزند.»
خلقیات در ادبیات علوم اجتماعی با مفاهیمی همچون منش یا «عادتواره» «بوردیو»، «شخصیت ملی»، «شخصیت اساسی»، «شخصیت شایع» یا «نمایی» و طبع و مشرب و «مزاج» نزدیک است.
نویسنده در مقدمه کتاب «ایرانیترین غیرایرانیها» به این نکته اشاره دارد که ویژگی مهم خلقیات، عمومیت تاریخی آن است؛ اما درباره وضعیت خلقیات ایرانیان و به صورت عام، درباره وضعیت اجتماعی در تاریخ ایران، دادههای مناسبی در دسترس نیست. تاریخنویسی کلاسیک به وقایع سیاسی اهمیت داده و از این رو، رفتارهای اجتماعی، خارج از محدوده بررسی آن بوده است؛ بنابراین در این شرایط، رجوع به منابع جایگزین اهمیت مییابد و یکی از مهمترین و در دسترسترین منابع جایگزین سفرنامههاست.
فرنگیانی که از ایران بازدید کرده و گزارش سفر خود را منتشر کردهاند، با نگاهی بیرونی جامعه ایران را کاویدهاند و این نگاه از ۵۵۰ سال پیش از میلاد (فیثاغورث، ۱۳۶۳) تا وقایع سال ۱۳۸۸ (میشل و وودز، ۲۰۱۱/۱۳۹۰) و بعد از آن را دربرمیگیرد. تعداد این سفرنامهها و گزارشها بیش از هزار نمونه است. گزارشهای اندکی درباره ایران پیش از اسلام وجود دارد. در سدههای میانی تقریباً هیچ نمونهای نیست و ناگهان بعد از حمله مغول، رشد شتابان به خود میگیرد.
سفرنامهها که افزایش یافت و سفرنامهها که منتشر شد، «تصویر از ایران و ایرانیان» نیز ساخته شد و این تصویر تا سدههای بعدی، معرف ایران شد.
کتاب «ایرانیترین غیرایرانیها» با یک مقدمه و هفت فصل به موضوعهایی همچون «استقبال ایرانی از حاجی بابای ایرانیشده»، «نقاب ایرانی، زشت و زیبای خلقیات ایرانیان از نگاه وامبری»، «اندیشه ایرانی و گوبینو»، «فرهنگ ایرانی و ادوارد براون، زائر شیدای ایران»، «شخصیت ایرانی: اودانل، رند ایرانی شده»، «مدیریت ایرانی دوره قاجار و مصائب شوستر» و «فساد ایرانی: حکومت ایران در دوره پهلوی در نگاه میلسپو» پرداخته شده است.
نویسنده شرح خلقیات ایرانیان با نگاه به سفرنامهها را با اثر جیمز موریه آغاز میکند: «از سال ۱۸۲۴ که جیمز موریه، منشی سفیر و کاردار موقت انگلیس در ایران، کتاب سرگذشت حاجی بابای اصفهانی را به رشته تحریر درآورد، حاجی بابا به نوعی نماینده شخصیت ایرانی شناخته شد. سیاحانی که پس از آن به ایران آمدند، در همهجا در جستوجوی نشانی از حاجی بابا بودند یا کوشیدند تا داستانی شبیه آن خلق کنند (ازجمله گوبینو در داستانهای آسیایی).
نگاهی به محتویات کتاب موریه نشان میدهد که این شخصیت محوری و آنچه در اطراف او رخ میدهد، بازنمای جهالت و شرارت شخصیتی به نام حاجی بابای اصفهانی و نگاه موریه به ایران و ایرانی است؛ نگاهی که میتوان آن را جزو منفیترین نگاهها به ایرانیان تلقی کرد.»
جوادی یگانه در ادامه به این نکته اشاره میکند که «در بررسی خلقیات منفی ایرانیان در سفرنامههای فرنگیان، یکی از بیشترین انتقادها بر رفتارهای ایرانیان را آرمینوس وامبری در سفرنامه خود داشته است. او ایرانیان را ترسو، متقلب، پولپرست، دروغگو، متعصب، زودباور، کثیف و تحملنکردنی، احمق، ظاهربین، اهل اغراق، خشن و تندمزاج، تنبل، بینظم، پرحرف، چاپلوس، ریاکار و خرافاتی میداند. البته او در مقایسه ایرانیان با ترکهای عثمانی و با اهالی آسیای میانه، برتریهای ایرانیان را هم ذکر میکند و در معدود نمونههایی برتری آنها را بر اروپاییان هم نشان میدهد؛ اما در مجموع، بیشتر نگاهی انتقادی به جامعه ایران دارد.»
نویسنده کتاب «ایرانیترین غیرایرانیها» پیش از ذکر نظر هر سیاح شرحی از زندگی آن فرد میآورد تا مشخص شود که خود فرد در چه شرایطی نشو و نما کرده و با چه دیدی به ویژگیهای اجتماعی ایرانیان پرداخته است. با این دیدگاه در «اندیشه ایرانی و گوبینو» میخوانیم: «بیشتر کسانی که از بیرون به ایران نگاه کردهاند، سیاحان، تاجران، باستانشناسان و ماموران سیاسی بودهاند و کمتر کسی در میان آنان بوده که براساس رویکردی نظری به ایران توجه داشته باشد. گوبینو در این میان استثناست و از این رو، توجه به آرا و نظریههای وی درباره ایران، به ما در فهم گذشته ایران کمک میکند. نکته دیگر که موجب خوشایندی گوبینو برای ایرانیان نیز شده، نگاه مثبت او به ایران و مردم و فرهنگ آن است. همچنین، در دورهای که مختصر منافع ایران در مقایسه با هند، تماماً به جیب روس و انگلیس سرازیر میشد، فرانسه منفعتی در ایران نداشت یا امکان نفع بردن نداشت و از این رو، به ارزیابیهای فرانسویان از ایران بیشتر میتوان اطمینان کرد تا روسها و انگلیسیها.»
در ادامه آثار گوبینو را به پنج دسته اساسی (تاریخ ایران، ادیان و فلسفههای آسیای مرکزی، سفرنامهها، داستانها و نامهها) تقسیم میکند و تلاش دارد تا کتابشناسی نسبتاً جامعی از آثار فارسی او ارائه دهد.
محمدرضا جوادی یگانه با اشاره به نقد گوبینو بر تربیت اخلاقی ایرانیان نوشت: «گوبینو که آن همه از ایران و ایرانی تعریف کرده (البته با تکبر غربی) و ایران را دوست دارد، وقتی به خلقیات ایرانیان میرسد، در پاراگرافی کوتاه چنین میگوید: معمولا ضعف ایرانیان بیشتر در تربیت اخلاقی آنهاست. تقریباً دروغ و فریب و حقهبازی تا سرحد امکان و خیانت در عشق با وجود قوانین مذهبی، و سرتاپا غرق در قساوت بودن و جز علاقه به فامیل که باید گفت از صمیمیتر و ملایمتر ممکن نمیشود، تمام عواطف را تباه ساختن آن چنانکه از وطنپرستی نیز شبحی باقی نماند.»
گوبینو این خصایص را در تمام آسیا مشترک میداند؛ اما آنها را در ایران شدیدتر میداند. او در ادامه میگوید: «همه مردم در ایران دزدی میکنند؛ حاکم شهر اهالی را میچاپد، کارمند زیردست او در حول و حوش خود دزدی میکند، حاکم قسمت اعظم پولی را که باید برای حکومت مرکزی بفرستد، نزد خود نگاه میدارد و برای آنکه طعم دستاویزهایی را که برای اقدام خود ابداع کرده است، بچشاند، نوعی مقرری به نخستوزیر تقدیم میکند. نخستوزیر هم به نوبه خود برای آنکه مبادا کاسه حوصله شاه لبریز شود، سهمی به او میدهد که دهان او را ببندد.»
اما این سهمبَریِ همگانی با دزدی تفاوت دارد. ایرانیان رشوه میگیرند؛ اما بهندرت دزدی میکنند: «خیلی بهندرت اتفاق میافتد که یک حاکم یا کارمند حکومتی برای تلکه کردن ابواب جمعی خود به اعمال زور و خشونت مبادرت نماید. به همین جهت است که دزدی و راهزنی در اینجا سابقه ندارد.» و شاهد دیگر اینکه «در خانهای که ۳۰ مستخدم دارد و همه در قیمت خرید اشیا حقهبازی و سوءاستفاده میکنند، اگر جواهری هم روی میز باشد، هیچیک به آن دست نمیزنند.» و دیگر اینکه «برای ما تاکنون ۲۰ مرتبه اتفاق افتاده است که در خارج شهر و در چادر، اشیا و وسایل قیمتی بسیاری را به حال خود گذاردیم و از این وسایل شبها سربازانی محافظت میکردند که یک سال حقوق دریافت نکرده بودند و کارشان به جایی رسیده بود که برای رفع گرسنگی پوست خربزه و هندوانه میخوردند و با این حال، هرگز سوزنی از وسایل ما مفقود نشد.»
از همین تمایز است که میتوان وارد تحلیل گوبینو از پیچیدگی خصایص ایرانیان شد. از نظر گوبینو، «نادرستی ایرانیان به موارد خاصی محدود است.» و همین، نکته اساسی تحلیل گوبینو است. او بزرگترین هنر ایرانیان را «ادب» آنها میداند؛ یعنی «همه ایرانیان از رعیت گرفته تا شاهزاده میدانند که طرز برخورد با هرکس چیست.» فضیلت اساسی حاکم بر همه، «حفظ ظاهر» است که تخطی از آن «قابل گذشت نیست» و «درحقیقت، بسیار نادر است که کسی از این هنر عاری باشد.»
نویسنده در مقدمه به این نکته تاکید میکند که این اثر، مجموعهای از نوشتههای نگارنده است که درباره سفرنامهها و سیاحانی که به نظرش جامعه ایرانی را دقیقتر دیدهاند و با ایرانیان ارتباط بیشتری داشتهاند، به رشته تحریر درآمده است. این متون لزوماً معروفترین نیست؛ بلکه گزینشهای شخصی نویسنده است که از خوانش حدود پانصد سفرنامه، نامه، گزارش و سندی که غیرایرانیان درباره ایران و ایرانی نوشتهاند و به فارسی منتشر شده است. نگارنده معتقد است، کسانی که در ایران بر ایرانیها مدیریت کردهاند، بخشهایی از جامعه ایران را دیدهاند که دیگران موفق به رویت آنها نشدهاند.
کتاب خواندنی «ایرانیترین غیرایرانیها» از منابع بسیاری بهره گرفته که این منابع در پایان کتاب آمده است. نمایه پایان کتاب نیز راهنمای خوبی برای خوانندگان علاقهمند به منظور دستیابی به اطلاعات ریز به شمار میرود.
کتاب «ایرانیترین غیرایرانیها» با عنوان فرعی خلقیات ایرانیان از منظر بیگانههای آشنا تالیف محمدرضا جوادی یگانه با ۲۹۸ صفحه، شمارگان ۵۰۰ نسخه و بهای ۲۹۴ هزار تومان از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شد.
259
نظر شما