ترجمه‌های عربی انجیل و روایت قرن‌ها جدال میان ایمان و زبان

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تلاش برای ترجمه‌ انجیل به زبان عربی در دوره‌های تاریخی بسیار زیاد و قدیمی‌ترین آن، ترجمه اسقف سویل در اسپانیا (۷۱۷ – ۷۵۰م) بوده است. ترجمه کتاب مقدس از درخواست عمرو بن سعد از یوحنا، اسقف سریانی ارتدوکس برای ترجمه این کتاب به زبان عربی در سال ۶۳۹م آغاز شد و به دنبال آن ترجمه‌های بسیاری اما ناقص و غیردقیق انجام شد. مانند ترجمه یسوعی توسط پدران یسوعیان در لبنان که در سال ۱۸۸۰ انجام شد و تنها به مدت یک قرن در کلیسای کاتولیک مورد استفاده قرار گرفت.

بنابر روایت ایکنا به نقل از رصیف، در سال ۱۸۶۵ میلادی در بیروت، پطرس البستانی و کرنیلیوس واندایک، کتاب مقدس را ترجمه کردند که به ترجمه بیروتی مشهور شد.

این ترجمه رنگ و بوی صرفاً مسیحی دارد زیرا نام افرادی که از دو زبان عبری و یونانی گرفته شده، در آن حفظ شده است. همچنین در آن از روش داستانی که مهمترین چیز در ماهیت کتاب مقدس است استفاده شده است. لذا وقتی یک آیه از قرآن و یک بخش از انجیل را بخوانیم، حتی اگر آن را به یاد نیاوریم به آسانی فرق بین آنها را تشخیص خواهیم داد.

بسیاری از پژوهشگران معتقدند که تعصب و جدایی انداختن میان دو دین مسیحیت و اسلام پس از قرن یازدهم میلادی منجر به ظهور زبان عربی مسیحی شد که با نمونه آن در اسلام متفاوت است و قطعاً منعکس‌کننده کتاب مقدس و حتی سرودهای مذهبی است.

در سال ۱۹۷۳ میلادی انتشارات جهانی کتاب مقدس نسخه جدیدی تحت عنوان «کتاب زندگی» را منتشر کرد که از زبان عربی ساده‌تر و دقیق‌تر استفاده کرده و به ترجمه تحت‌اللفظی نسخه‌ ترجمه واندایک تکیه نکرده اما همچنان ویژگی‌های مسیحی را در خود داشت.

به دنبال آن یک ترجمه جدید (عربی مشترک) در بیروت تحت نظارت جمعیت‌های کتاب مقدس توسط روحانیون فرقه‌های سه‌گانه مسیحیت انجام شد که در مقدمه آن آمده است:
«این ترجمه، نخستین ترجمه عربی است که توسط کمیته متشکل از محققان و علمای وابسته به کلیساهای کاتولیک، ارتدوکس و انجیلی انجام شده است ... در این ترجمه به بهترین متون چاپ شده کتاب مقدس به دو زبان عبری و یونانی استناد شده است.»

با این حال، روشن است که برخی از گروه‌ها، شکل این ترجمه را با هویت و ماهیت زبان عربی ناسازگار می‌دانستند که این مسئله مانعی بین تفکر مسیحی و هویت عربی ایجاد می‌کرد. این برداشت با استناد به این مسئله بود که هویت دینی گاهی اوقات با شباهت به خاستگاه و زبان تقویت می‌شود، برخلاف هویت مسیحی عربی کهن که شبیه و همسو با هویت عربی بود.
 
آغاز ترجمه کتاب مقدس با «بسم الله الرحمن الرحیم»

ترجمه‌های اولیه کتاب مقدس در قرن یازدهم با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز شده است، همانطور که بسیاری از نسخه‌های خطی مسیحی عربی نیز چنین بودند. این موضوع از سوی کشیش اکرم لمعی، مسئول رسانه‌ای فرقه انجیلی مصر، مورد تأکید قرار گرفته است. وی توضیح داد که این صرفاً یک سلام عربی است که هویت مسیحی یا الوهیت مسیح را نفی نمی‌کند. همچنین ذکر شده که پاتریاک‌های قبطی نامه‌های خود را با «بشم الوهه رحمانو رحیمو» (بسم الله الرحمن الرحیم) به ویژه برای همتایان سریانی خود آغاز می‌کردند.
برخی از محققان ادعا می‌کنند که این سلام ششصد سال پیش از اسلام بوده و اساس بسمله معروف (بسم الله الرحمن الرحیم) است.

یکی از مشهورترین ترجمه‌ها، ترجمه «کتاب شریف» است که در سال ۱۹۹۰ میلادی به صورت جزئی، تنها از کتاب عهد جدید انجام شده و در سال ۲۰۰۰ کل کتاب مقدس ترجمه شده است. مترجم این کتاب، در مقدمه آن آورده است:‌ «لا اله الا الله، له الحمد، و منه الانعام و الجود و الهدایه» (خدایی جز الله نیست، ستایش از آن اوست و همه نعمت‌ها، بخشش‌ها و هدایت‌ها از جانب اوست.)

سپس تلاش کرده منشأ معنای «لا اله الا الله، الله واحد، و لاشریک له» را در کتاب مقدس اثبات کند تا یک مقدمه خوب برای این ترجمه باشد.

تلاش برای ارتباط دادن بین اصطلاحات ریشه‌دار دین اسلام در این ترجمه کتاب مقدس بسیار زیاد بوده است که از نام این کتاب یعنی «الکتاب الشریف» بر وزن «المصحف الشریف» آغاز شده است و چاپ جلد این ترجمه با همان نقوش و رنگ سبز خاص مصحف شریف انجام شده است. همچنین اسامی افراد عرب مثلاً یوحنا المعمدان، که شخصیت برجسته‌ای در مسیحیت است و در داستان حضرت مسیح آمده، ادعا می‌شود که همان «یحیی» است که نامی اسلامی و نام حضرت یحیی پیامبر است. اسم حضرت مسیح نیز که به او عیسی گفته می‌شود، به همین شکل آمده است.

بسیاری از ترجمه‌های عربی از نام «یسوع» به نقل از ترجمه سریانی آن(یشوع) استفاده کرده‌اند که از زبان عبری گرفته شده است. اما نام «عیسی» برای هرکس که زبان عربی را می‌شناسد آشنا و مأنوس بوده و معلوم است که نزدیک به زبان یونانی است. از این رو این ترجمه از آن استفاده کرده است. اما در ترجمه لغوی، این کتاب شبیه «کتاب زندگی» است.

متولی انجام این ترجمه، جمعیت بین‌المللی کتاب مقدس(ISBS) است که ـ با وجود مخالفت‌های گروه‌های بزرگ مسیحی در مصر ـ در فرانسه آغاز به کار کرد. مقر این جمعیت در کالیفرنیای آمریکا است و یک دفتر کاری نیز در مصر دارد.

دو فرقه ارتدوکس و کاتولیک مخالفت خود را با این ترجمه اعلام کردند و از پاپ شنوده، که پاپ آن دوران در مصر بود خواستند تا از انتشار «کتاب شریف» در مصر جلوگیری کند؛ که منجر به بازگرداندن محموله بزرگی متشکل از ۵۰ هزار کتاب شد که دانمارک پیش‌تر آن را به مصر ارسال کرده بود.

متهم اصلی این پرونده، فرقه انجیلی(پروتستان) بود، علی‌رغم اینکه این فرقه از ورود ترجمه خودداری می‌کرد و وابستگی انجمن مذکور به این فرقه را ذکر نمی‌کرد، بلکه خود را یک انجمن فرافرقه‌ای می‌دانست.

دلیل این اتهام آن است که هدف اصلی این ترجمه، مسیحی کردن مسلمانان با استفاده از ترجمه‌ای نزدیک به زبان آنها و شکل دادن کتاب مقدس در مخیله و اصطلاحات آنهاست، زیرا این نسخه به طور گسترده از سوی خادمان و داوطلبان جوامع عرب در خارج از کشور توزیع شده است.

اگرچه بیشتر کسانی که این کتاب را توزیع کردند، وابستگی خود را به هیچ فرقه یا سازمان خاصی اعلام نکردند، اما از نظر تاریخی مشخص است که فرقه پروتستان بزرگترین جنبش‌ها و سازمان‌های تبلیغی در جهان را دارد. به گونه‌ای که تبشیر(تبلیغ مسیحیت)، اساس تفکر جامعه انجیلی در کلیساهای پروتستان محسوب می‌شود و این فرقه به دلیل روش‌های نوآورانه خود در تبلیغ مسیحیت در طول سال‌ها مشهور بوده است. با این حال، این امر سایر فرقه‌ها را بر آن داشته است که اثبات کنند در تلاش برای تبلیغ دین در منطقه عرب نیستند، چه از طریق این ترجمه و چه از طریق دیگر، زیرا چنین فعالیتی در اکثر کشورهای منطقه ممنوع است.

اما جامعه مصر محتوای کتاب را رد نکرد بلکه آن را ترجمه‌ای قابل فهم برای شهروندان عرب معمولی یا توضیحی ساده با هدف آگاه‌سازی مسلمانانی که زبان کتاب مقدس را نمی‌فهمند، دانست، نه تبلیغ دین.

«معنای درست کتاب مسیح»؛ دومین ترجمه 

دومین ترجمه که کمتر موفق بود، ترجمه‌ای با عنوان «معنای درست کتاب مسیح» با همان جلد سبک اسلامی برگرفته از کتب حدیث است. این ترجمه که گویی تألیف یک اندیشمند مسلمان یا یک جلد از کتب تفسیر قرآن است، بر روی جلد آن نام مترجم آن یعنی «الهادی جطلاوی» رئیس دانشکده ادبیات تونس نقش بسته است.

این ترجمه نیز همان روش کتاب شریف را در ذکر اسامی عربی و آغاز فصل‌ها با «بسم الله تبارک و تعالی» به کار برده است و پس از ذکر نام هر یک از پیامبران عبارت «علیه السلام» آورده و از ترجمه تحت اللفظی دوری کرده است بلکه به ساده‌گویی تکیه کرده است. در مقدمه کتاب پیدایش، حتی ادعا می‌شود که این کتاب توضیحی از آغاز جهان ارائه می‌دهد که برای مردم دوران‌های قدیم مناسب است، اما برای مردم عصر حاضر و تفاسیر علوم جدید نامناسب است.

این ترجمه نخستین‌بار در سال ۲۰۱۷ مورد توجه قرار گرفت و دانشکده الهیات معمدانی عربی یک جلسه بحث و گفت‌وگو درباره آن برگزار کرد. در این جلسه نگرانی‌هایی در مورد عدم دقت ترجمه، عدم روشن شدن الهیات مسیح در آن، حذف اصطلاحات «پدر» و «پسر» و عدم اثبات برابری مسیح پدر با خدا ـ که اساس ایمان مسیحیت است ـ مطرح شد. این ترجمه حتی گاهی اوقات مسیح را به عنوان یک پیامبر به تصویر می‌کشد.

تا اینکه در سال ۲۰۲۰ بار دیگر در زمانی که نسخه این ترجمه توسط یک گروه در میان خانواده‌های مسیحی مصر توزیع شد، این ترجمه جنجال برانگیز شد. تا جایی که روزنامه الدستور این اقدام را تلاشی برای تخریب اصول کلیسای مصری و تلاش برای ایجاد تفرقه و تنش میان مسیحیان عنوان کرد.

در همین حال، ارمیا، اسقف کل و رئیس مرکز فرهنگی قبطی ارتدوکس، کتاب «معنای درست انجیل مسیح» را بدعت و تحریف عقاید مسیحیت دانست. سه فرقه مسیحیت نیز بار دیگر این ترجمه را به طور قاطع رد کردند و فرقه انجیلی و انتشارات کتاب مقدس نیز اعلام کردند که در قبال این ترجمه هیچ مسئولیتی ندارند و با نهادها و افراد دست‌اندرکار این ترجمه مشارکت نداشته‌اند.

در نهایت، ترجمه‌های جدید، خواه تلاشی برای تبلیغ و نشر اندیشه مسیحیت در میان مسلمانان عرب باشند، و خواه تلاشی برای عربی‌سازی مسیحیت، و یا صرفاً دیدگاهی متفاوت از کتاب مقدس، به هرحال همچنان از انحصار ترجمه توسط فرقه‌های بزرگ مسیحیت رنج می‌برند، که حتی جز با تأیید آنها، از انتشار این کتاب جلوگیری می‌شود. این درحالی است که هیچ نهادی مالک حقوق کتاب مقدس یک دین که در صدها سال پیش نوشته شده نیست.