به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در میان آیاتی که درباره جهاد و دفاع از جامعه اسلامی سخن میگوید، آیه ۱۹۵ سوره بقره یکی از صریحترین هشدارها را نسبت به خطر بخل و کنارهگیری از مسئولیت اجتماعی بیان میکند. این آیه، هم فرمان انفاق میدهد، هم از هلاکت برحذر میدارد و هم افق احسان را پیش روی مؤمنان میگشاید.
بنابر روایت فارس، تفسیر این آیه بر پایه دیدگاههای علامه طباطبایی در المیزان مرور میشود.
جایگاه آیه در میان آیات جهاد
آیه ۱۹۵ سوره بقره در ادامه آیاتی قرار دارد که درباره جهاد و مقابله با دشمن سخن میگوید. از نگاه المیزان، فهم دقیق آیه بدون توجه به این سیاق ممکن نیست. بنابراین فرمان «انفاق در راه خدا» در اینجا بیشتر ناظر به تأمین هزینههای جهاد و حفظ کیان جامعه اسلامی است، نه صرفاً انفاقهای فردی و شخصی.
علامه توضیح میدهد که اسلام دینی اجتماعی است و بقای آن وابسته به تعاون مالی و جانی مؤمنان است. اگر این پشتوانه مالی سست شود، جامعه در برابر دشمن آسیبپذیر میشود.
انفاق عامل قدرت یا زمینهساز سقوط؟
«وَأَنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ» در این آیه، یک فرمان حیاتی است. برخی ممکن است تصور کنند نگهداشتن مال، مایه امنیت است، اما آیه منطق دیگری ارائه میدهد. خودداری از انفاق در چنین شرایطی، در واقع کمک به تضعیف جبهه حق است. وقتی جامعه اسلامی از درون دچار بخل و دنیاگرایی شود، توان دفاعی و انسجام خود را از دست میدهد. در نتیجه، دشمن بر آن مسلط میشود. بنابراین انفاق نکردن، نوعی زمینهسازی برای نابودی است.
معنای دقیق «تهلکه»
عبارت «وَلَا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ» به تعبیر علامه، کنایهای لطیف دارد. «با دست خود» یعنی عاملی بیرونی شما را نابود نمیکند، بلکه این رفتار و تصمیم خودتان است که زمینه سقوط را فراهم میسازد.
تهلکه در این آیه بیش از آنکه به معنای مرگ فردی باشد، به معنای نابودی اجتماعی و از بین رفتن عزت و استقلال است. ترک انفاق، سستی در جهاد و دلبستگی افراطی به مال، جامعه را به نقطهای میرساند که خود، اسباب هلاکت خویش را فراهم میکند.
اطلاق آیه شامل هر رفتار نابخردانهای میشود که انسان را به زیان و سقوط بکشاند، چه در عرصه اقتصادی، چه اخلاقی و چه سیاسی. بنابراین آیه یک قاعده کلی نیز به دست میدهد و آن اینکه مؤمن حق ندارد با تصمیمهای نادرست، خود یا جامعهاش را در معرض نابودی قرار دهد.
احسان در جهاد یعنی مدیریت صحیح منابع
پس از نهی از هلاکت، آیه میفرماید: «وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ». در تفسیر المیزان، احسان مرحلهای بالاتر از انجام تکلیف دانسته شده است. یعنی مؤمن تنها به حداقل وظیفه بسنده نکند، بلکه کار را به بهترین وجه، با نیت خالص و تدبیر درست انجام دهد.در فضای جهاد و انفاق، احسان میتواند به معنای مدیریت صحیح منابع، اخلاص در نیت، رعایت عدالت در توزیع و پرهیز از اسراف باشد. پس آیه تنها به کمیت انفاق توجه ندارد، بلکه کیفیت آن را نیز مهم میداند.
جمله پایانی «خدا نیکوکاران را دوست دارد» نیز نشان میدهد که هدف نهایی، رسیدن به مقام محبوبیت الهی است، محبتی که نتیجه رفتار مسئولانه و نیکو در عرصه فردی و اجتماعی است.
آیه ۱۹۵ بقره یک قاعده اجتماعی و تمدنی را بیان میکند و آن اینکه جامعهای که در راه حق هزینه میکند و از بخل و سستی میپرهیزد، زنده و مقتدر میماند، اما اگر به بهانه حفظ منافع شخصی از مسئولیت شانه خالی کند، خود زمینه نابودیاش را فراهم میکند.
این آیه به مؤمنان میآموزد که امنیت، عزت و بقا در گرو ایثار و احسان است؛ و هلاکت، نتیجه طبیعی خودخواهی و بیتفاوتی.
نظر شما