به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، خداوند در سوره آل عمران آیات قرآن را به دو دسته محکم و متشابه تقسیم می کند.علما درباره تأویل آیات متشابه با کمک آیات محکم و سنّت اثبات شده و مسلم، وحدت نظر دارند.
بنابر روایت شیعه نیوز، تاویل قرآن، واقع و حقیقت معانی آیات، در قالب علت غایی یا نتیجه یا وقوع خارجی عمل یا خبر است.کلمه «تاویل» در هفت سوره قرآن و هفده بار به کار رفته است. در آیه ۷ سوره آل عمران، ضمن تصریح بر تأویل داشتن آیات قرآن (همه یا فقط آیات متشابه) و اینکه تأویل آن را جز خدا کسی نمیداند، به «راسخان در علم» اشاره شده است؛ آنان از عمق جان ایمانشان را به الهی بودن تمام آیات باز میگویند (یَقُولُونَ آمنّا بِهِ کلٌّ مِنْ عِنْد ربِّنا).
پرسش : چرا شیعیان آیات قرآن را تأویل می کنند؟
پاسخ اجمالی
خداوند در سوره آل عمران آیات قرآن را به دو دسته محکم و متشابه تقسیم می کند.علما درباره تأویل آیات متشابه با کمک آیات محکم و سنّت اثبات شده و مسلم، وحدت نظر دارند. قرآن با انتقاد از تاویل آیات متشابه به وسیله فتنه گران که در پی سوءاستفاده از آیات قرآن هستند و برای پرهیز از غلطیدن در دام تجسّم و تشبیه و مخالفت با اصول مسلم قرآنی موجود در آیات محکم، تاویل اینگونه آیات را تابع شرایط و ضوابط خاص تفسیری دانسته که توسط راسخون در علم صورت می گیرد.
پاسخ تفصیلی
قرآن کریم، آیات خود را به دو گروه تقسیم می کند و می فرماید:
«هُوَ الَّذِی اَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْکِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَاَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَهِ وَ ابْتِغاءَ تَاْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَاْوِیلَهُ اِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ اِلَّا اُولُوا الْاَلْبابِ»؛(۱)
(او کسی است که این کتاب [آسمانی] را بر تو نازل کرد، که قسمتی از آن، آیات «محکم»[ صریح و روشن] است که اساس این کتاب می باشد [و هر گونه پیچیدگی در آیات دیگر، با مراجعه به اینها، برطرف می گردد.] و قسمتی از آن، «متشابه» است [آیاتی که به خاطر بالا بودن سطح مطلب و جهات دیگر، در نگاه اول، احتمالات مختلفی در آن می رود ولی با توجه به آیات محکم، تفسیرآنها آشکار می گردد.] اما آنها که در قلوبشان انحراف است، به دنبال متشابهات اند، تا فتنه انگیزی کنند [و مردم را گمراه سازند] و تفسیر [نادرستی] برای آن می طلبند در حالی که تفسیرآنها را، جز خداو راسخان در علم، نمی دانند. [آنها که به دنبال فهم و درکِ اسرارِ همه آیات قرآن در پرتو علم و دانش الهی] می گویند: «ما به همه آن ایمان آوردیم همه از طرف پروردگارِ ماست.» و جز صاحبان عقل، متذکر نمی شوند [و این حقیقت را درک نمی کنند]).
این آیه، آیات قرآن را به دو بخش تقسیم می کند:
۱. محکم؛
۲. متشابه.
مقصود از «محکمات و متشابهات»
محکمات آیاتی است که از نظر دلالت، روشن و پا برجاست و هرگز در آن، دو احتمال وجود ندارد؛ در حالی که «متشابه» آیه ای است که ظهورآن متزلزل است و برای روشنی آن، لازم است که در مفاد خود آیه و آیات مرتبط با آن دقت شود تا نشانه ای بر معنای مقصود به دست آید، و سرانجام تزلزل ظهور از بین رفته و تفسیر درست آیه آشکار گردد.
علما درباره متشابه اختلاف نظر دارند، ولی در لزوم تأوی لآن وحدت نظر دارند. مسلّماً تأویل متشابه گاهی به وسیله افراد فتنه گر صورت می گیرد که قرآن از آنها انتقاد می کند که در پی سوء استفاده هستند، و گاهی تأویل به وسیله «راسخان در علم» انجام می شود که با دقت و بی غرضی، در خود آیه و آیات متناسب نشانه هایی می یابند و سرانجام به مقصود الهی پی می برند. مسلّماً تأویل متشابه، دارای ضوابط و شرایطی است که باید یک فرد مفسر واجد آن باشد.(۲)
اکنون نمونه ای از تأویل مقبول را که در حقیقت توضیح آیهای به آیهدیگر است، ذکر می کنیم:
قرآن پیوسته یک رشته معارف والا را در سطح درک افراد عادی تنزل می دهد تا همگان با چنین معارفی آشنا گردند. تنزل دادن این گونه معارف به سطح فهم همگانی و پوشانیدن لباس حس بر مسائل عقلی، مایه پیدایش یک رشته احتمالات در مفاد آیهمی گردد که برخی از این احتمالات با اصول مسلم قرآنسازگار نیست، مثلًا قرآندر بیان احاطه و سلطه خدا بر ظالمان و ستمگران و این که آنان قدرت فرار از سلطه او ندارند، چنین می فرماید: «اِنَّ رَبَّکَ لَبِا لْمِرْصادِ»؛(۳) (به راستی خدا در کمینگاه است).
و یا در تشریح ظهور هیبت و عظمت خدادر روز رستاخیز چنین می فرماید: «وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا»؛(۴) (در روز قیامت در حالی که فرشتگان صف کشان ایستاده اند، خدای تو به صحنه می آید).
هدف این آیات، بیان قدرت و سلطه خداست و در حقیقت می خواهد احاطه خدارا بر روز قیامت در قالب مسائل محسوس بیان کند، از این جهت باید برای پی بردن به معنی واقعی این آیات، قرائن موجود در آیه های فوق و آیات مناسب را دید تا از این جهت، آیات متشابه با آیات محکم هماهنگ گردند.
حتّی برخی از آیات قرآنهر چند هم محکم باشند، قابلیت تأویل دارند و مقصود از تأویل محکم، اشاره به مصداق اتمّ و اکمل موضوع است. به عنوان مثال، قرآنمی فرماید: «اِهدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیم».
مفسران در تفسیر«صراط مستقیم» احتمالات مختلفی داده اند، ولی در روایات ما به صراط پیامبر (صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم) و جانشینان او تفسیرشده است. مسلّماً این نوع تأویل در مقام بیان مصداق اتمّ و اکمل است، زیرا تمام پیامبران و اولیای الهی بر صراطمستقیم بوده و همگان گام در راه درست برمی داشته اند، ولی فرد کاملی که می توان رفتار و گفتار او را بیانگر «راه راست» خواند، معصومان این امّت یعنی پیامبر و خاندان او هستند.
تاویل به این معنی مشکلی ندارد، به شرطی که مستند به روایت صحیح باشد.
در جای دیگر، قرآنمی فرماید: «اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ»؛(۵) (ای پیامبر! تو بیم دهنده ای و هر ملتی هدایتگری دارد).
در روایات ما وارد شده است که پیامبر (صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم) به علی (علیه السَّلام) فرمود: «انَا الْمُنذر وَاَنْت الهادی»؛(۶) (من بیم دهنده ام و تو هدایتگر).
مسلّماً مقصود از «وَلِکُلِّ قَوم هاد» کلیه شخصیت های والایی هستند که پرچم هدایت را به دوش می گیرند، و در طول زمان، بشر را به راه راست هدایت می کنند، ولی فرد اتم و اکمل آن در میان این هادیان، امیرمومنان (علیه السَّلام) است.(۷)
نتیجه اینکه :
۱- برای پرهیز از غلطیدن در دام تجسّم و تشبیه و مخالفت با اصول مسلم قرآنی موجود در آیات محکم، گریزی از تأویل آیات متشابه نیست.
۲- علمای اسلام حتی تأویل آیات متشابه را ضروری و جایز می دانند اگر چه تاویل های متفاوتی از این آیات ارائه می دهند .
۳- تأویل آیات متشابه، اصول ودستور خودش را دارد و نمی توان متشابهی را برخلاف محکمی تأویل کرد؛ باید این آیات را با کمک آیات محکم و سنّت اثبات شده و مسلم، و به وسیله علوم قرآنی و حدیثی و لغت تأویل کرد.
۴- تأویل آیات محکم نیز صحیح است و منظور از آن ارائه معنایی عمیقتر، کاملتر و تمامتر با مضامین و مصادیق روشنتراست و به معنی ارائه معنایی خلاف ظاهر نیست.
پی نوشت:
(۱). سوره آل عمران، آیه ۷.(۲). به کتاب «المناهج التفسیریة» از شیخ جعفر سبحانی، ص ۱۹- ۴۵ مراجعه شود.
(۳). سوره فجر، آیه۱۴.
(۴). سوره فجر، آیه۲۲.
(۵). سوره رعد، آیه۷.
(۶). تفسیر برهان، تألیف محدث بحرانی، ج۲، ص۲۸۲، ضمن تفسیر آیه.
(۷). گردآوری از: راهنمای حقیقت، شیخ جعفر سبحانی، نشر مشعر، تهران، ۱۳۸۷ ش، چاپ پنجم، ص ۲۷۴-۲۷۷.
نظر شما