به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن و ماهی که شب قدر در آن چون قلبی تپنده میدرخشد، فرصتی است تا از دریچهای تازه به عمق قرآن کریم بنگریم. سوره مبارکه یس که پیامبر(ص) آن را قلب قرآن نامیدهاند، نهتنها راهنمای ما در مسیر ایمان و هدایت است، بلکه هر آیهاش پنجرهای بهسوی رازهای توحید، معاد و رحمت الهی میگشاید.
بنابر روایت ایکنا، در سلسلهگفتوگوهایی بهمناسبت این ماه با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآنی و دکترای علوم قرآن و حدیث، در شماره سیزدهم به بررسی نسبت علم، قدرت بشر و وابستگی به رحمت الهی، نقش تقوا و پاکی جامعه در نزول رحمت و دفع بلا، لجاجت انسان در برابر نشانههای الهی و ضرورت هدایت فکری براساس تفسیر حجتالاسلام والمسلمین محسن قرائتی میپردازد. این مجموعه ۳۰ قسمتی، ما را با پیوند عمیق مفاهیم هدایت، انذار، تقدیر و سبل السلام در قرآن و همچنین رازهای نهفته در آیات سورههای یس و قدر آشنا میکند.
در شماره پیش به آیات ۴۱ تا ۴۴ سوره یاسین پرداختیم. این آیات چگونه مرز میان اتکای مشروع به پیشرفتهای علمی و خطر غرور ناشی از توانمندیهای فناورانه بشر را ترسیم میکند؟
برای پاسخ به این پرسش، پیامهای این آیات را مرور میکنیم:
اول: خداوند است که آب را بهگونهای قرار داده که انسان میتواند با ساخت کشتی و حرکت روی آن، از آن بهره ببرد و این از نشانههای قدرت الهی است.
دوم: مرکب و وسیله نقلیه که از ضروریات زندگی بشر است، نعمتی ویژه و نشانهای از لطف و تدبیر الهی محسوب میشود و انسان از آن استفاده میکند.
سوم: دست خدا در قهر و غضب باز است، پس به خود مغرور نشویم. «إنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ» یعنی اگر بخواهیم، آنها را غرق میکنیم. غرقشدن کشتی معروف تایتانیک شاید دلیل اصلیاش هم همین فساد و جنایتهایی بوده که در خود کشتی رخ داده است، هرچند علمی و محکم هم ساخته شده بود.
چهارم: اگر قهر خدا سرازیر شود، احدی فریادرس نیست. «فَلَا صَرِیخَ لَهُمْ»؛ هیچکس نمیتواند نجاتشان دهد. بنابراین، نباید احساس امنیت صددرصد داشته باشیم.
پنجم: هرگز نجات خود را در سایه عوامل مادی نپنداریم، چراکه میفرماید: «إلّا رحمةً منَّا»؛ یعنی اگر جایی نجات پیدا کردیم، نه بهدلیل ساختمان محکم یا ماشینمان، بلکه به لطف و رحمت خداوند بوده است. اگر قرار باشد از این بلایا جان سالم به در ببریم، جز رحمت پروردگار، راهی نیست. رحمت خداوند چگونه حاصل میشود؟ جامعه پاک باشد.
ششم: هر کس اجلی دارد و زندگی ما محدود است. از عبارت «وَمَتَاعًا إِلَیٰ حِینٍ» برداشت شده است؛ یعنی زیاد به دستاویزهای مادی نچسبید. هر کس اجلی دارد که وقتی برسد، زندگی محدود به پایان میرسد. به عبارتی، بهرهبرداری و برخورداری از زندگی تا زمانی تعیین شده است. راه فقط این است که نگاه بندگی، عبودیت و تقوا در جامعه و در مسائل فردی و اجتماعی حاکم باشد، آنچه در آیه ۴۵ به آن اشاره شده است.
با توجه به تأکید این آیات بر نقش رحمت الهی در کنار قوانین طبیعی، چگونه میتوان رابطه میان علم تجربی، حوادث طبیعی و تفسیر ایمانی از این رخدادها را تبیین کرد؟
با وجود همه محاسباتی که شما در ساخت کشتی میکنید، گاهی کشتیها فریادرسی برای انسانها ندارند؛ «إلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتَاعًا إِلَیٰ حِینٍ»؛ آنها را از دریا نجات نداد، مگر آنکه ما دوباره رحمت خود را شامل حالشان کنیم و از زندگی خود برای مدت دیگر برخوردار باشند، یعنی عمرشان باقی مانده باشد که بخواهیم از رحمت خود به آنها بدهیم، وگرنه غرق میشوند.
نکتهها: بهرهگیری از کشتیها و حیوانات بارها در قرآن، نعمتهای الهی معرفی شده، ولی در این آیه وسیلهای برای حمل آمده تا انسان با عقل و عاطفه نعمت الهی را درک کند. عاطفهاش کجاست؟ در کلمه «ذُرِّیَّتُهُمْ» که گفته «ما حمل میکنیم فرزندانشان را.» همین امروز نیز اگر کشتیهای نفتکش و باری و حمل گندم و ارتباطات غذایی در اقیانوسها به حرکت درنیایند، زندگی بشر فلج میشود؛ یعنی ارتباطات غذایی، اقتصادی و تجاری قطع میشود و خللی در دنیا پیش میآید.
علاوه بر آن، حملونقل از طریق دریا ارزانترین راه برای انتقال کالاهای عظیم و سنگین است. اینها همه نعمتهایی هستند که ما مرتب از آنها بهرهبرداری میکنیم و از همهشان غافلیم. قرآن برای بیدار کردن ما از غفلت به این موارد اشاره میکند، حتی به جزئیترین مسئله؛ از هفت دانهای که در زمین کاشته میشود تا کشتیهای چندین تنی که مواد را برای دنیا حمل میکنند.
به دنبال آیات قبل که حرکت کرات آسمانی بیان شد، در این آیات به بیان حرکت کشتیها در دریا پرداخته شده است. این نشان میدهد که حرکت کرات آسمانی بیشباهت با حرکت کشتیها در دریا نیست. از کلمه «یَسْبَحُونَ» هم استفاده شده که به معنی شنا کردن است؛ کرات در مدار خود در فلک و کشتیها روی دریا شناورند.
وضعیت انسان نباید باعث غرور او شود که بسیار آسیبپذیر است و تنها پناهگاه او خداوند است. همانگونه که امروزه بشر با تمام پیشرفتهای شگفتآور خود، طاقت مقابله با حوادث طبیعی را ندارد؛ حتی با علم ساختمانسازی و سدسازی، هنوز سیل، طوفان و زلزله تهدید میکنند.
برای نمونه، طوفان کاترینا با سرعت ۲۶۰ کیلومتر در ساعت آمد و ساختمانهایی که مهندسی علمیتر داشتند، در برابر آن آسیب دیدند. حتی اگر مقاومسازی شود، محدودیت دارد. انسان باید بداند که در برابر تقدیرات الهی، توانایی مادی محدود است. این واقعیت نشان میدهد که انسان نباید به تواناییهای خود مغرور شود و تنها پناهگاه او خداوند است.
برحسب روایتی از امیرالمؤمنین(ع)، گاهی مردم یک قوم چنان فساد میکنند که صبر خدا تمام و غضب او مشتعل میشود؛ اما اگر فرشتگان ببینند در همان منطقه، گروهی جوان و نوجوان قرآن میخوانند، خداوند عذاب را به تأخیر میاندازد. این نشان میدهد که اقدامات فرهنگی و ارتقای جامعه به سمت پاکی و تقوا میتواند رحمت الهی را به دنبال داشته باشد.
در عین حال، اصول علمی و مهندسی نیز باید اجرا شود، اما نباید صرفاً به آن اکتفا کرد. نمونهها نشان میدهد که حتی ساختمانهای مهندسیشده در برابر بلایای طبیعی، بدون رحمت الهی آسیبپذیرند. سونامی که رخ داد، بعضی مسجدهای کوچک چوبی سالم ماندند، در حالی که ساختمانهای مهندسیشده آسیب دیدند؛ اینها همه نشانههای قدرت خداوند است.
آیات ۴۵ و ۴۶ سوره یاسین چه تحلیلی از ریشههای روانشناختی و اجتماعی رویگردانی انسان از نشانههای الهی ارائه میدهند و چه راهکارهایی برای اثرگذاری در هدایت فکری جامعه پیشنهاد میکنند؟
آیه ۴۵ میفرماید: «وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَیْنَ أَیْدِیکُمْ وَمَا خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ؛ و هنگامی که به آنان گویند: از آنچه پیش رو و پشت سر شماست، بپرهیزید تا مورد رحمت قرار گیرید.»
آیه ۴۶ میفرماید: «وَمَا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا کَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِینَ: و هیچ آیهای از آیات پروردگارشان برای آنان نمیآید، مگر اینکه از آن روی میگردانند.»
نکتهها: در آیات قبل به نعمتهای الهی اشاره شد که اگر دقت کنند، همه آنها نشانه قدرت، حکمت و لطف خداوند است. در این آیات نیز لجاجت آنان بهقدری است که نه از نشانهها درس میگیرند و نه به مواضعی گوش میدهند.
پیامهای این آیات را شرح دهید.
اول: با امر به معروف حجت را بر افراد تمام کنید: این را از «وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا» برداشت میکنیم. نعمتها و نشانههای قدرت خداوند را دیدید؛ اگر باز لجبازی کنید، برای آخرین بار اتمام حجت میشود: «اتَّقُوا، پرهیز و پروا کنید.»
دوم: تقوا رمز دریافت رحمت الهی است، چون در همین آیه که میفرماید «وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا»، پایانش میفرماید «لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ.» پس معلوم است که اگر بخواهیم رحمت الهی شامل حال ما شود، رعایت تقوا ضروری است و جمله مقابل این هم صدق میکند: اگر تقوا رعایت نشود، خشم الهی شامل حالمان میشود.
سوم: برای اتمام حجت با دیگران، انواع استدلالها را مطرح کنید. برداشت کلی از این چند آیه این است که بهطور مجموعهای باید دلایل متعدد ارائه شود. وقتی با آدمی لجباز و معاند بحث میکنید، به یک دلیل اکتفا نکنید؛ انواع استدلال بیاورید تا شاید بپذیرد.
آخرین پیام: نشانههای خدا بسیار، اما پذیرش مردم کم است؛ چرا که همه اینها را هم کنار گذاشتند، «عَنْهَا مُعْرِضِینَ» یعنی باز هم نادیده میگیرند.
نظر شما