به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، تنگه هرمز در خلیجفارس در باریکترین نقطه خود تنها حدود ۲۰ مایل [حدود ۳۲ کیلومتر] عرض دارد و همین موضوع آن را به یک «گلوگاه جغرافیایی» برای نفتکشهایی تبدیل کرده است که روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت را از کشورهای خلیجفارس مانند ایران، عراق، کویت و عربستان سعودی حمل میکنند. هر کشوری که کنترل تنگه هرمز را در اختیار داشته باشد، عملاً بر حدود ۲۵ درصد از عرضه جهانی نفت کنترل دارد.
ایران از زمان انقلاب ۱۹۷۹ [۱۳۵۷] که شاهِ مورد حمایت آمریکا را برکنار کرد و جمهوری اسلامی ایران را به وجود آورد، ادعای حاکمیت بر تنگه هرمز را داشته است. در طول دههها روابط پرتنش با ایالات متحده، حکومت ایران بارها تهدید کرده است که تنگه هرمز را مسدود میکند و بازار جهانی نفت را دچار آشوب خواهد کرد. این اتفاق سرانجام در مارس ۲۰۲۶ [اسفند ۱۴۰۴] رخ داد.
با اینکه امروز نفت بر منطقه خلیجفارس حاکم است، اما به گفته رودلف متی، استاد تاریخ در دانشگاه دلاور که در زمینه ایران و خاورمیانه تخصص دارد، نفت در اوایل قرن بیستم بود که در این منطقه کشف شد.
متی میگوید: «از نظر تاریخی، درگیریها بر سر نفت در خلیجفارس نسبتاً جدید هستند، اما تنگه هرمز هزاران سال است که وجود داشته است و همواره مرکز تجارت دریایی بوده و پیش از هر چیز خاورمیانه را به هند متصل میکرده است.»
در ادامه هفت برهه زمانی را که تنگه هرمز در مرکز درگیریهای ژئوپولیتیکی قرار داشته از نظر میگذرانیم.
۱۵۰۷: پرتغال تنگه هرمز را تصرف میکند
کاوشگران پرتغالی نخستین بار در سال ۱۵۰۷، هنگام دریانوردی به دور آفریقا در مسیر هند، به خلیجفارس رسیدند. آنها پس از تصرف جزیره کوچک هرمز، در آنجا یک دژ و یک مرکز گمرکی ساختند تا از کشتیهایی که برای تجارت کالاهایی مانند ابریشم، ادویه، مروارید و اسبهای عربی از تنگه عبور میکردند، عوارض دریافت کنند.
رودلف متی، نویسنده کتاب «سیاست تجارت در ایران صفوی: ابریشم در برابر نقره، ۱۷۳۰-۱۶۰۰»، میگوید: «مقامات پرتغالی چیزی به نام کارتازاس صادر میکردند؛ یعنی مجوزهای پولی برای تجارت در خلیجفارس. پرتغال قدرتی باجگیر در منطقه شده و رفتارش بسیار سرکوبگرانه بود، بنابراین مقاومت زیادی در برابرش شکل گرفت.»
پرتغالیها حدود یک قرن از تجارت از طریق تنگه هرمز ثروت اندوختند، تا اینکه در سال ۱۶۲۲ با اتحاد شاه عباس اول، پادشاه قدرتمند دودمان صفوی در ایران (۱۵۸۸ تا ۱۶۲۹)، و کمپانی هند شرقی انگلستان از منطقه بیرون رانده شدند. انگلیسیها در ازای قراردادهای سودآور تجاری با صفویان، قدرت دریایی خود را در اختیار این اتحاد قرار دادند.
۱۹۵۱: بریتانیا برای تحت فشار قرار دادن ایران تنگه را محاصره میکند
پس از کشف نفت در ایران در سال ۱۹۰۸، بریتانیا نقش اصلی را در بهرهبرداری از این منبع ایفا کرد. شرکتی که بعدها به بریتیش پترولیوم (BP) تبدیل شد، در ابتدا «شرکت نفت ایران و انگلیس» نام داشت و در سال ۱۹۳۳ قراردادی نابرابر به دست آورد که کنترل صادرات نفت ایران را به آن میداد.
در سال ۱۹۵۱ [۱۳۲۹ خورشیدی] محمد مصدق، نخستوزیر ایران، اعلام کرد که ایران صنعت نفت خود را ملی میکند؛ صنعتی که در آن زمان بزرگترین پالایشگاه نفت جهان در آبادان را نیز در بر میگرفت.
به گفته متی: «مصدق، نخستوزیر، این جسارت را داشت که با ملی کردن نفت، بریتانیا را به چالش بکشد و استدلال میکرد که این نفت متعلق به ماست و باید بیش از بریتانیاییها از آن سود ببریم.»
بریتانیا در پاسخ، با اعزام نیروی دریایی سلطنتی خود، بندر آبادان را محاصره کرد و مانع عبور نفتکشهای ایرانی از تنگه هرمز شد. متی میگوید: «بریتانیا دسترسی ایران به جهان را قطع کرد و این اصلیترین ابزار فشار آنها بود.»
مصدق مقاومت کرد و به یک قهرمان ملی تبدیل شد. معترضان ایرانی که از مصدق حمایت میکردند، شاه را که به عنوان دستنشانده منافع نفتی غرب در ایران مورد انتقاد بود، از کشور بیرون راندند. بریتانیا و آمریکا در سال ۱۹۵۳ [۱۳۳۲ خورشیدی] با یک کودتای مورد حمایت سازمان سیا پاسخ دادند که مصدق را سرنگون کرد و شاه را دوباره به قدرت بازگرداند. نتیجه این رویداد توافقی بود که سود نفت را به طور مساوی میان ایران و شرکتهای نفتی غربی تقسیم میکرد.
۱۹۸۴ [۱۳۶۳ خورشیدی]: «جنگ نفتکشها»
روابط دیپلماتیک ایالات متحده با ایران پس از انقلاب ۱۹۷۹ ایران و گروگانگیری ۵۲ نفر در سفارت آمریکا در تهران فروپاشید. هنگامی که صدام حسین، رهبر عراق، در سال ۱۹۸۰ [شهریور ۵۹] به ایران حمله کرد، آمریکا در برابر دشمن مشترکشان از او حمایت کرد.
جنگ ایران و عراق هشت سال ادامه یافت و تهدیدی جدی برای عبور نفت از تنگه هرمز ایجاد کرد. نفتکشها به اهداف حمله هر دو طرف تبدیل شدند. در سال ۱۹۸۴، عراق به برخی نفتکشهای ایرانی حمله کرد و ایران در پاسخ با کار گذاشتن مینهای دریایی در خلیجفارس و مزاحمت برای نفتکشهای عراقی، کویتی و سعودی با قایقهای تندروی مسلح واکنش نشان داد. در جریان آنچه «جنگ نفتکشها» نامیده شد، ایالات متحده ناوهای جنگی خود را اعزام کرد تا نفتکشهای بیطرف را بهطور امن از تنگه هرمز عبور دهند.
در سال ۱۹۸۸ [فروردین ۶۷]، یک مین دریایی ایرانی به ناو جنگی آمریکایی «یواساس ساموئل بی. رابرتز» که در حال مأموریت اسکورت در خلیجفارس بود آسیب رساند. آمریکا در پاسخ عملیات «Praying Mantis» را اجرا کرد؛ یک عملیات نظامی گسترده که بخش زیادی از نیروی دریایی ایران را غرق یا از کار انداخت. در همان سال [تیر ۱۳۶۷] یک ناو جنگی آمریکایی به اشتباه پرواز شماره ۶۵۵ ایرانایر را سرنگون کرد و تمام ۲۹۰ غیرنظامی سرنشین آن کشته شدند.
۲۰۱۲: تحریمهای بیشتر باعث تهدیدهای ایران میشود
به گفته متی، جاهطلبیهای ایران برای دستیابی به سلاح هستهای در دوران جنگ ایران و عراق شکل گرفت؛ زمانی که حکومت ایران خود را بیش از پیش در صحنه بینالمللی منزوی میدید. در دهه ۲۰۰۰، برنامه هستهای مورد مناقشه ایران هدف تحریمهای اقتصادی فزاینده و سختگیرانه از سوی آمریکا و متحدان اروپایی آن قرار گرفت.
در سال ۲۰۰۸، ایران تهدید کرد که اگر تحریمها لغو نشوند، تنگه هرمز را مسدود خواهد کرد؛ اقدامی که مقامات آمریکایی گفتند معادل اعلان جنگ خواهد بود. زمانی که اتحادیه اروپا در سال ۲۰۱۲ یک تحریم کامل علیه نفت ایران اعلام کرد، حکومت ایران بار دیگر تهدید کرد که تنگه هرمز را خواهد بست؛ اقدامی که جریان صادرات نفت از کشورهای خلیجفارس را مختل میکرد.
در مخالفت با این تهدید، آمریکا، فرانسه و بریتانیا ناوهای هواپیمابر و کشتیهای جنگی خود را از تنگه هرمز عبور دادند و ایران نیز تهدید خود را عملی نکرد.
متی میگوید: «از زمان انقلاب ایران و به قدرت رسیدن این حکومت، چنین رویاروییهایی بارها رخ داده است. شعار ایران از همان ابتدا مرگ بر آمریکا و مرگ بر اسرائیل بود؛ موضعی بسیار انقلابی.»
۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴: توقیف و حمله به نفتکشها
مسیرهای کشتیرانی بینالمللی در تنگه هرمز بسیار باریکاند و ایران ادعا میکند که حق دارد کشتیهایی را که وارد آبهای سرزمینی ایران میشوند توقیف کند - آبهایی که ایران آنها را تا فاصله ۱۲ [حدود ۲۰ کیلومتر] مایل دریایی از خط ساحلی خود تعریف میکند. از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، ایران در واکنش به تحریمهای آمریکا و دیگر فشارهای بینالمللی، با توقیف کشتیهای بینالمللی در تنگه هرمز پاسخ داد.
در ۲۸ آوریل ۲۰۱۵ [۸ اردیبهشت ۱۳۹۴]، قایقهای گشتی ایران پس از شلیک تیرهای هشدار از مقابل دماغه کشتی، کشتی کانتینری «مرسک تیگریس» متعلق به یک شرکت دانمارکی را توقیف کردند. ایران اعلام کرد که این اقدام بخشی از یک اختلاف حقوقی با مالک کشتی بوده است. در سال ۲۰۱۹ نیز یک نفتکش با پرچم بریتانیا توقیف شد که گفته میشد در تلافی توقیف یک نفتکش ایرانی توسط نیروهای دریایی سلطنتی بریتانیا در تنگه جبلالطارق بوده است. همچنین در سال ۲۰۲۴، نیروهای ویژه ایران یک نفتکش را به عنوان بخشی از یک حمله گستردهتر علیه اسرائیل تصرف کردند.
نیروی دریایی آمریکا در سال ۲۰۲۳ گزارش داد: «از سال ۲۰۲۱، ایران نزدیک به ۲۰ کشتی تجاری با پرچمهای بینالمللی را مورد آزار، حمله یا توقیف قرار داده است که تهدیدی آشکار برای امنیت دریایی منطقه و اقتصاد جهانی به شمار میرود.»
۲۰۲۵: رأی پارلمان ایران برای بستن تنگه
با توجه به نزدیکی جغرافیایی به ایران، اسرائیل مدتهاست بهشدت نگران احتمال دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای بوده است. در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ [۲۳ خرداد ۱۴۰۴] اسرائیل حملات هوایی گستردهای را با هدف قرار دادن تأسیسات نظامی و هستهای در ایران آغاز کرد؛ این نخستین حمله مستقیم اسرائیل به خاک ایران بود. ایران در پاسخ، با پهپادها و موشکها به اسرائیل حمله کرد. در پی این تنشها، قیمت جهانی نفت افزایش یافت زیرا سرمایهگذاران نگران بودند که ایران تنگه هرمز را ببندد.
ایالات متحده در ۲۲ ژوئن [۱ تیر ۴۰۴] به این درگیری پیوست و در قالب «عملیات چکش نیمهشب» (Operation Midnight Hammer)، بمبافکنهای – B۲ و بمبهای سنگرشکن را برای هدف قرار دادن تأسیسات هستهای زیرزمینی ایران به کار گرفت. ایران وعده یک پاسخ سریع داد و موشکهایی را به سمت پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای همسایه، از جمله قطر و عراق، شلیک کرد.
پس از حملات آمریکا، رسانههای ایرانی گزارش دادند که پارلمان این کشور به بستن تنگه هرمز برای انتقال بینالمللی نفت رأی داده است؛ اما پیش از آنکه چنین اقدامی عملی شود، چند روز بعد آتشبس اعلام شد.
۲۰۲۶: ایران در جنگ جاری
پس از دههها تهدید به بستن تنگه هرمز، ایران سرانجام در سال ۲۰۲۶ در واکنش به حملات گسترده ارتشهای آمریکا و اسرائیل... دست به اقدام زد.
یکی از مشاوران ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۲ مارس ۲۰۲۶ [۱۱ اسفند ۱۴۰۴] گفت: «تنگه [هرمز] بسته است. اگر کسی تلاش کند از آن عبور کند، قهرمانان سپاه پاسداران و نیروی دریایی ارتش آن کشتیها را به آتش خواهند کشید.»
ایران تهدید خود را عملی کرد و کشتیها و باربرها را در تنگه هرمز با پهپادها و حملات موشکی هدف قرار داد. بسته شدن تنگه، صادرات نفت از عراق، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی را مختل کرد و باعث جهش شدید قیمت جهانی نفت شد.
متی میگوید: «حکومت ایران مدتها خود را برای یک حمله نهایی از سوی اسرائیل یا ایالات متحده آماده کرده بود، بنابراین چندان هم تعجبآور نیست که بهسادگی تسلیم نشد یا بدون قید و شرط عقبنشینی نکرد. تمام موجودیت این حکومت بر پایه ایده ایستادگی در برابر غرب... بنا شده است.»
منبع: www.history.com
۲۵۹
نظر شما