به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در بخشی از جزء بیست و پنجم قرآن آیاتی دیده میشود که در کنار بیان حقایق اعتقادی، نگاهی عمیق به شناخت دشمن، شیوه مواجهه با تجاوز و حفظ امید در شرایط فشار و تهدید دارند.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی مفسر بزرگ شیعه در تفسیر ارزشمند المیزان این آیات را در چارچوب سنتهای الهی در تاریخ تفسیر میکند، سنتهایی که نشان میدهد در نبرد حق و باطل، هرچند دشمنان به ظاهر قدرت دارند، اما سرانجام اراده الهی مسیر تاریخ را به سود حق تغییر میدهد.
مؤمنان در برابر تجاوز، نه تسلیم، نه انتقام بیحد
یکی از روشنترین آیات این بخش، آیات ۳۹ تا ۴۳ سوره شورا است، آیاتی که قرآن در آنها ویژگیهای جامعه مؤمن را برمیشمارد. در میان این ویژگیها به نکتهای مهم درباره رفتار در برابر دشمن اشاره میشود یعنی «وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ»واژه «بغی» به معنای تجاوز، ظلم و تعدی است، یعنی حالتی که دشمن از مرز عدالت عبور کرده و به حقوق دیگران دستاندازی میکند. قرآن در چنین شرایطی از مؤمنان نمیخواهد منفعل باشند یا ظلم را بپذیرند، بلکه میگوید آنان در برابر تجاوز از خود دفاع میکنند.
این آیات در عین حال یک تعادل مهم را نیز برقرار میکند. قرآن از یک سو دفاع و مقابله را مشروع میداند، اما از سوی دیگر تأکید میکند که پاسخ به ظلم نباید از حد عدالت فراتر رود. به تعبیر دیگر، جامعه مؤمن باید هم قدرت دفاع داشته باشد و هم اخلاق و عدالت را حفظ کند.
این شیوه برخورد نشان میدهد که قرآن میخواهد جامعه اسلامی نه جامعهای تسلیم و منفعل باشد و نه جامعهای انتقامجو و بیمهار؛ بلکه جامعهای باشد که در برابر تجاوز میایستد، اما عدالت را از دست نمیدهد.
دشمنان همیشه در حال طراحی نقشهاند
بخش دیگری از آیات جزء ۲۵ به واقعیتی مهم در میدان تقابل حق و باطل اشاره میکند یعنی دشمنان همیشه در حال طراحی نقشه هستند. در سوره زخرف آمده است که «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ، أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ» مشرکان و مخالفان پیامبر تصور میکردند میتوانند با جلسات پنهانی، برنامهریزیهای سیاسی و توطئههای مخفیانه مسیر دعوت الهی را متوقف کنند. اما قرآن با لحنی قاطع این تصور را رد میکند.
در نگاه قرآن، هیچ نقشهای از نگاه خدا پنهان نیست. حتی نجواها، سخنان آهسته و جلسات مخفی دشمنان نیز در علم الهی قرار دارد. از همینجا یک پیام مهم برای مؤمنان شکل میگیرد و آن این است که دشمن ممکن است نقشه بکشد، اما تدبیر نهایی در دست خداست.
در واقع قرآن با این بیان، هم واقعبینی را آموزش میدهد و هم امید را. واقعبینی از آن جهت که جامعه مؤمن باید بداند دشمن برنامه و طراحی دارد و امید از آن جهت که همه این طراحیها در نهایت زیر سلطه اراده الهی قرار دارند.
پایان قدرت ظالمان، وعدهای که حتمی است
در سوره دخان نیز آیهای کوتاه اما پرمعنا دیده میشود: «یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْرَی إِنَّا مُنتَقِمُونَ»، «بطشه کبری» به معنای گرفتاری و ضربه بزرگ الهی است، ضربهای که سرانجام بر ظالمان وارد میشود. در طول تاریخ، بسیاری از قدرتهای ستمگر تصور میکردند که سلطهشان پایدار است، اما سرانجام با حادثهای بزرگ یا تحولی تاریخی سقوط کردند.
قرآن با یادآوری این سنت الهی میخواهد مؤمنان را از ترس دائمی در برابر قدرت دشمن نجات دهد. قدرتهای ظالم هرچند در ظاهر بزرگ و شکستناپذیر به نظر برسند، اما در منطق قرآن قدرتی موقتی و محدود دارند. این آیه بیانگر یک اصل تاریخی است یعنی نظام ظلم پایدار نمیماند. گاهی سقوط آن سریع است و گاهی زمان میبرد، اما در هر حال سرانجام آن شکست است.
صبر مؤمنان، پلی به سوی روزهای الهی
در بخش دیگری از جزء ۲۵، سوره جاثیه خطاب به پیامبر میفرماید: «قُل لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لَا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ…» «ایام الله» به روزهایی گفته میشود که قدرت و عدالت الهی در تاریخ آشکار میشود، روزهایی که در آن حق پیروز و باطل رسوا میشود.بر اساس این آیه، مؤمنان باید در برابر برخی آزارها و دشمنیها بردباری و حلم داشته باشند. این صبر به معنای ضعف نیست؛ بلکه نوعی صبر راهبردی است. یعنی مؤمنان با حفظ آرامش و پایداری، اجازه میدهند سنتهای الهی در زمان خود تحقق پیدا کند.
بسیاری از درگیریهای حق و باطل در تاریخ، در نهایت با تحولاتی الهی پایان یافتهاند، تحولاتی که گاه به صورت پیروزی اجتماعی، گاه به شکل فروپاشی دشمنان و گاه در قالب بیداری مردم رخ داده است.
ترکیب بصیرت و امید
اگر این آیات کنار هم قرار گیرند، تصویری روشن از نگاه قرآن به تقابل با دشمن شکل میگیرد. قرآن از یک سو مؤمنان را به بصیرت و شناخت واقعیت دشمن دعوت میکند، اینکه دشمن ممکن است تجاوز کند، نقشه بکشد و برای شکست حق تلاش کند.
اما در کنار این واقعبینی، قرآن عنصر مهمی را زنده نگه میدارد یعنی امید به سنتهای الهی. سنتهایی که نشان میدهد اولا ظلم پایدار نمیماند و ثانیا توطئهها در برابر اراده خدا محدود است و جامعه مؤمن اگر با صبر، عدالت و مقاومت حرکت کند، در نهایت پیروزی از آن حق خواهد بود.
از همین رو این آیات تنها بیان چند حکم اخلاقی نیستند، بلکه نقشه راهی برای جامعه مؤمن در زمان فشار، تهدید و هجوم دشمن به شمار میآیند نقشهای که در آن بصیرت، مقاومت و امید در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
نظر شما