الهه جعفرزاده: آلودگی هوا در تهران سالهاست از یک مسئله مقطعی عبور کرده و به یکی از چالشهای مزمن زیستمحیطی و بهداشتی این کلانشهر تبدیل شده است؛ بحرانی که هر سال با آغاز فصل سرد، بار دیگر به اوج میرسد و زندگی روزمره شهروندان را تحت تأثیر قرار میدهد. سال ۱۴۰۴ نیز از این قاعده مستثنی نبود و بر اساس دادههای رسمی، بخش قابل توجهی از روزهای ناسالم هوا در بازهای محدود اما بحرانی متمرکز شد؛ دورهای که ترکیب شرایط جوی نامساعد، افزایش مصرف سوختهای فسیلی و ضعفهای ساختاری در مدیریت منابع آلاینده، به تشدید وضعیت انجامید.
وحید نوروزی، دکترای مدیریت محیطزیست و نماینده سابق شهردار تهران در کمیته کاهش آلودگی هوا، در اینباره به خبرآنلاین میگوید: «بر اساس دادههای سیاهه انتشار، در طول سال گذشته، سهم خودروهای شخصی و سواری حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از انتشار ذرات معلق بوده است. موتورسیکلتها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد (عمدتاً بهدلیل فرسودگی و کاربراتوری بودن)و وسایل نقلیه دیزلی (اتوبوس، کامیون، مینیبوس) حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد در آلودگی سهم داشتهاند.»
متن کامل این گفتوگو در ادامه آمده است:
بیشترین روزهای آلوده در سال ۱۴۰۴ در چه بازههایی از سال رخ داد و علت اصلی آن چه بود؟
بر اساس دادههای منتشرشده در سال ۱۴۰۴، بیشترین تمرکز روزهای آلوده در آبان تا دیماه ثبت شده و اوج آلودگی بهطور مشخص در آذرماه رخ داده است. در سال گذشته، تکرار دورههای وارونگی دما در ماههای سرد، بهویژه آبان و آذر، باعث شد آلایندهها در لایههای پایین جو محبوس شوند. در این دورهها، سرعت باد در بسیاری از روزها کمتر از ۲ متر بر ثانیه گزارش شد و نبود بارش مؤثر نیز مانع از شستوشوی جو شد. ترکیب عوامل جوی و انتشار، دلیل اصلی تمرکز و تشدید آلودگی هوا در این بازه زمانی بوده است.
در این بازه یکساله چند روز ناسالم را در کارنامه داشتیم؟
از نظر عددی، در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۲۰ روز ناسالم برای گروههای حساس و حدود ۲۵ تا ۳۰ روز ناسالم برای همه گروهها در تهران ثبت شده که بیش از ۶۰ درصد این روزها در همین بازه سهماهه متمرکز بودهاند.
مهمترین آلایندهای که در سال گذشته کیفیت هوای پایتخت را تحت تأثیر قرار داد، چه بود؟
بر اساس دادههای سال ۱۴۰۴ آلاینده غالب در تهران ذرات معلق کمتر از ۲/۵ میکرون (PM۲.۵) بوده است. این آلاینده در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد روزهای ناسالم بهعنوان آلاینده شاخص ثبت شده و عملا تعیینکننده وضعیت کیفیت هوا در اغلب روزهای آلوده بوده است. از نظر کمی، میانگین سالانه غلظت PM۲.۵ در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰ تا ۳۵ میکروگرم بر مترمکعب گزارش شده، در حالی که حد راهنمای سازمان جهانی بهداشت ۵ میکروگرم بر مترمکعب است یعنی متاسفانه سطح آلودگی هوا در تهران حدود ۶ برابر بالاتر از استاندارد جهانی قرار داشته است.
چه عواملی بر تشدید این آلودگی دامن زدند؟
بر اساس آخرین سیاهه انتشار شهر تهران، منابع متحرک مهمترین عامل آلودگی هوا بودهاند. بهطور کلی، حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد انتشار ذرات معلق (PM۲.۵) در تهران ناشی از منابع متحرک است که شامل خودروها و موتورسیکلتها میشود.
در کنار آن، منابع ساکن شامل صنایع و نیروگاهها نیز نقش مؤثری دارند. بهویژه در فصل سرد که مصرف سوخت افزایش مییابد. همچنین استفاده از سوخت سنگین مازوت در برخی نیروگاهها در دورههای کمبود گاز، یکی از عوامل تشدیدکننده آلودگی در مقاطع زمانی خاص بوده است.
سهم خودروهای شخصی، موتورسیکلتها، صنایع و نیروگاهها در آلودگی تهران چقدر است؟
بر اساس دادههای سیاهه انتشار، سهم خودروهای شخصی و سواری حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از انتشار ذرات معلق است. موتورسیکلتها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد (عمدتاً بهدلیل فرسودگی و کاربراتوری بودن) و وسایل نقلیه دیزلی (اتوبوس، کامیون، مینیبوس) حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد سهم دارند.
از سوی دیگر، صنایع حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد و نیروگاهها حدود ۵ تا ۱۰ درصد در ایجاد ذرات معلق سهم دارند. این اعداد هم به روشنی نشان میدهد که تمرکز اصلی باید بر کنترل منابع متحرک بهویژه ناوگان دیزلی و موتورسیکلتهای فرسوده باشد.
آلودگی هوای سال گذشته چه پیامدهایی برای سلامت شهروندان تهرانی داشت؟ کدام گروههای اجتماعی بیشتر در معرض آسیب قرار گرفتند؟
آلودگی هوا، بهویژه ناشی از ذرات معلق PM۲.۵، یکی از عوامل اصلی افزایش بار بیماری در تهران بوده و با توجه به میانگین غلظت ۳۰ تا ۳۵ میکروگرم بر مترمکعب در سال ۱۴۰۴، نقش قابلتوجهی در افزایش بیماریهای قلبیعروقی، سکته مغزی، بیماریهای تنفسی و تشدید آسم داشته است. همچنین با هر ۱۰ میکروگرم افزایش در PM۲.۵، خطر مرگومیر ناشی از بیماریهای قلبی و ریوی حدود ۶ تا ۸ درصد افزایش مییابد.
در این میان، کودکان، سالمندان، بیماران قلبی و ریوی، زنان باردار و همچنین ساکنان مناطق پرترافیک و اقشار کمدرآمد -به دلیل محدودیت در دسترسی به درمان- بیشترین آسیبپذیری را دارند.
از نظر اقتصادی و اجتماعی، آلودگی هوا چه هزینههایی به شهر تحمیل میکند؟
آلودگی هوا علاوه بر پیامدهای سلامت، هزینههای اقتصادی و اجتماعی سنگینی به شهر تحمیل میکند. برآوردها نشان میدهد این هزینهها سالانه چند میلیارد دلار است و شامل هزینههای درمانی، کاهش بهرهوری نیروی کار، مرگومیر زودرس و تعطیلیهای مکرر مدارس و ادارات میشود. حتی در برخی برآوردها، سهم آلودگی هوا حدود ۲ تا ۳ درصد تولید ناخالص داخلی کشور عنوان شده است.
مهمترین اقداماتی که در سالهای اخیر برای کاهش آلودگی انجام شده، شامل چه مواردی است؟ طرحهایی مثل طرح ترافیک یا توسعه حملونقل چقدر در این زمینه موفق بودهاند؟
در سالهای اخیر اقداماتی مانند اجرای طرح ترافیک و LEZ، توسعه مترو و اتوبوسرانی، ارتقای استاندارد سوخت و نوسازی ناوگان فرسوده برای کاهش آلودگی هوا انجام شده است. این سیاستها توانستهاند در محدوده مرکزی شهر حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از برخی آلایندهها را کاهش دهند و توسعه مترو نیز به کاهش استفاده از خودروی شخصی کمک کرده است.
با این حال، بهدلیل افزایش تعداد خودروها، رشد تقاضای سفر و کندی نوسازی ناوگان، این اقدامات نتوانستهاند کاهش پایدار و قابلتوجهی در آلودگی ایجاد کنند؛ بهعبارت دیگر، اثرگذار بودهاند اما کافی نبودهاند.
بزرگترین مانع اجرایی برای کاهش آلودگی هوا در تهران چیست؟
مهمترین مانع، چندپارچگی در حکمرانی و ضعف هماهنگی بین دستگاههاست؛ در حالیکه آلودگی هوا مسئلهای فرابخشی است، اجرای یکپارچه سیاستها با مشکل مواجه است. در کنار آن، فرسودگی ناوگان حملونقل، کمبود منابع مالی، قیمت پایین سوخت و اجرای ناقص قوانین -مانند قانون هوای پاک- نیز از چالشهای اصلیاند. در مجموع، مشکل تهران نه کمبود راهکار، بلکه شکاف میان سیاستگذاری و اجرای مؤثر است.
اگر بخواهیم در سال ۱۴۰۵ وضعیت بهتری داشته باشیم، چه اقداماتی میتواند در کوتاهمدت بیشترین اثر را بر کاهش آلودگی داشته باشد؟
برای بهبود وضعیت در کوتاهمدت، باید بر اقدامات سریعالاثر تمرکز کرد؛ از جمله محدودیت تردد خودروهای آلاینده (بهویژه دیزلیهای فاقد فیلتر دوده)، تشدید معاینه فنی، جلوگیری از مصرف سوختهای مایع در نیروگاهها و تقویت حملونقل عمومی. اجرای جدی این اقدامات میتواند در کوتاهمدت ۱۰ تا ۲۰ درصد از آلودگی بکاهد. در بلندمدت نیز اصلاح ساختار انرژی، نوسازی ناوگان و توسعه حملونقل پاک ضروری است.
شهروندان برای بهبود کیفیت هوای تهران در سال جدید چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟
نقش شهروندان در مدیریت آلودگی هوا مکمل سیاستهای کلان است و بهتنهایی تعیینکننده نیست. با این حال، اقداماتی مانند کاهش استفاده از خودروی شخصی، استفاده از حملونقل عمومی، مدیریت مصرف انرژی در منازل، انجام بهموقع معاینه فنی و مشارکت در مطالبهگری اجتماعی میتواند مؤثر باشد. در عین حال، باید توجه داشت که مسئولیت اصلی در حوزههایی مانند کیفیت خودرو و سوخت یا توسعه زیرساختها بر عهده حاکمیت است و شهروندان بیشتر نقش تکمیلی دارند.
و در آخر، آیا رسیدن به هوای پاک در تهران واقعبینانه است؟
رسیدن به هوای کاملاً پاک در کوتاهمدت حتما واقعبینانه نیست اما رسیدن به وضعیت قابل قبول و پایدار کاملاً امکانپذیر است. تجربه شهرهای بزرگ دنیا نشان میدهد که با اجرای سیاستهای سختگیرانه در حوزه حملونقل، سوخت و صنعت و تداوم آنها، میتوان طی یک بازه ۵ تا ۱۰ ساله کاهش قابلتوجهی در آلودگی هوا ایجاد کرد.
بنابراین، مسئله اصلی امکانپذیری نیست، بلکه اراده اجرایی، تداوم سیاستها و پذیرش اجتماعی است. اگر این سه عامل همزمان محقق شوند، میتوان امیدوار بود که تهران نیز به سطح قابل قبولی از کیفیت هوا برسد.
۴۷۲۳۲
نظر شما