به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پرسش درباره اینکه آیا بر اساس آیه ۱۹۴ سوره بقره میتوان در برابر حمله دشمن، حملهای مشابه دشمن که متوجه مردم و ساکنان غیرنظامی انجام داد یا خیر از مهمترین و حساسترین پرسشها در حوزه فقه جنگ و حقوق بینالملل اسلامی است. اهمیت این پرسش در آن است که مرز میان دفاع مشروع، رعایت اصول انسانی و پایبندی به احکام قطعی قرآن را روشن میکند و نشان میدهد که مقابله به مثل تا چه اندازه مشروع، و از کجا به بعد ممنوع و خارج از چارچوب الهی است.
بنابر روایت حوزه، در رابطه با این موضوع از مطالب حجتالاسلام حسین هوشمند فیروز آبادی پژوهشگر و کارشناس فقه بهره برده ایم که در ادامه تقدیم حضور شما میگردد.
سوال مصاحبه:
آیا مطابق با آیه زیر می توان در مقابل حمله آمریکا و اسرائیل به مردم بی دفاع ایران اسلامی، نیروهای مسلح ما نیز به ساکنین و مردم اسرائیل و خانه های آنان حمله موشکی مستقیم داشته باشند؟
«وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِین؛»
و همه حرمتها دارای قصاصاند؛ پس هر که بر شما تعدّی کرد، شما هم به مثل آن بر او تعدّی کنید، و از خدا پروا نمایید، و بدانید که خدا با پروا پیشگان است (بقره/۱۹۴).
بسم الله الرحمن الرحیم
*حدود مقابله به مثل حکومت اسلامی بر اساس آیات قرآن
از مباحث مهم مرتبط با فقه و حقوق جنگ بحث از مشروعیت و محدودیتهای اقدام متقابل (مقابله به مثل) دولت اسلامی در برابر دشمنان خارجی می باشد.
*جواز مقابل به مثل بر اساس آیات قرآن
مسئله اینست که براساس آیات قرآن کریم اولاً آیا حکومت اسلامی مجاز است در عرصه بینالمللی، در برابر اقدامات تهاجمی دشمن، به صورت متقابل و همسان اقدام کند (قاعده جواز مقابله به مثل)؟ ثانیاً در صورت مثبت بودن پاسخ سوال اول، محدوده و موانع این اقدامات کدام است؟ هدف قرار دادن غیرنظامیان، اسرا، یا استفاده از سلاحهای کشتار جمعی در صورتی که دشمن دست به چنین اقداماتی بزند آیا مجاز است یا خیر؟
* اقسام مقابله به مثل در قرآن
قرآن کریم دو نوع مقابله به مثل را متمایز میکند: نخست مقابله به مثل در برابر بدی که یک «حق» برای فرد مظلوم است (قابل اسقاط و عفو) و حداکثر مجاز، «همانند» عمل بد است.
دوم مقابله به مثل در برابر نیکی(وإذا حییتم بتحیة فحیوا بأحسن منها أو ردوها) که یک «تکلیف» و حداقل وظیفه است که باید حداقل به همان اندازه یا بهتر پاسخ داده شود. بحث اصلی در روابط بینالملل، بر نوع اول (مقابله به مثل در برابر بدی و تعدی) متمرکز است.
*اصطلاحات قرآنی مرتبط با مقابله به مثل
پنج اصطلاح قرآنی مرتبط با مقابله به مثل نوع اول وجود دارد:
اعتداء به مثل (بقره، ۱۹۴) - معاقبه به مثل (نحل، ۱۲۶) - قصاص (بقره، ۱۷۸ و ۱۹۴) - نبذ سواء (انفال، ۵۸) - جزای مثل (شوری، ۴۰) مهمترین مستند قرآنی برای جواز مقابله به مثل در عرصه بینالملل آیه اعتداء میباشد:
«فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ» (بقره، ۱۹۴)
*بررسی آیه اعتداء
با توجه به شأن نزول آیه اعتداء (صلح حدیبیه و نقض پیمان توسط مشرکان)، مفهوم آیه فراتر از قصاص فردی و ناظر به مسائل جنگ و صلح و روابط بینالدولی است. همچنین واژه «مَن» در آیه اطلاق دارد و شامل اشخاص حقیقی و حقوقی (از جمله دولت) میشود. علاوه بر اینکه سایر آیات (معاقبه، جزاء، انتصار) نیز مؤید این قاعده هستند و توصیه به عفو و گذشت در برخی آیات مختص رویارویی با برادر دینی است و در جنگ با دشمنان که وجوب جهاد مطرح است، این توصیهها قابل استناد نیستند. بنابراین اصل مشروعیت مقابله به مثل در عرصه بینالملل برای حکومت اسلامی، فیالجمله محرز است.
*قلمرو اجرای قاعده مقابله به مثل در قرآن
درخصوص قلمرو اجرای قاعده مقابله به مثل در عرصه بین الملل سه مانع و محدودیت در قرآن کریم ذکر شده است:
الف) تعرض به غیر نظامیان (زنان، کودکان، پیران، مجروحان و بیماران) که از نظر فقها براساس آیه ۱۹۰ سوره بقره، حرام و ممنوع می باشد.
ب) کشتن یا آزار رساندن به اسیران جنگی که مطابق آیه ۴ سوره محمد جایز نمی باشد.
ج) استفاده از سلاحهای کشتار جمعی و روشهای غیرانسانی (اهلاک حرث و نسل) مطابق آیه ۲۰۵ سوره بقره مجاز نبوده و اصل بر حرمت این استفاده و بکارگیری این روشهاست. چراکه آیه اعتداء اطلاق ندارد و نمیتواند حرمت افعال حرام (مانند کشتار جمعی) را مجاز کند.
*نکته ای پیرامون سلاح کشتار جمعی
در خصوص سلاحهای کشتار جمعی لازم است دو ساحت از یکدیگر تفکیک گردند:
ساحت نخست: حرکت به سمت سلاح کشتار جمعی در عرصه دانش و پژوهش برای ارهاب و بازدارندگی دشمن، که نه تنها منعی ندارد، بلکه لازم است نظام اسلامی در این عرصه در لبه علم باشد تا بازدارندگی حاصل شود.
ساحت دوم: حرکت به سمت سلاح کشتار جمعی در عرصه تولید، استفاده و بهکارگیری می باشد. حرکت در این ساحت در حالت عادی و اولیه حرام است. اما در موارد استثنایی (مانند انحصار حفظ کیان نظام در این روش، یا امکان کاهش آثار تخریبی) می تواند قابل توجیه باشد.
*تزاحم مقابله به مثل پسینی با حفظ کیان حکومت اسلامی
یکی از مسائل مهم در مقابله به مثل بین المللی بحث از تزاحم مقابله به مثل پسینی با حفظ کیان حکومت اسلامی و امکان مقابله به مثل پیشگیرانه است. به عبارت دیگر آیا مقابله به مثل صرفاً جنبه واکنشی دارد یا اینکه می تواند پیشگیرانه هم باشد.
به نظر می رسد اگر خطر دشمن قریبالوقوع باشد و در صورت وقوع، امکان واکنش و مقابله به مثل از بین برود، بر اساس «قاعده اضطرار و اصل حفظ کیان اسلام» (که اجماعی است)، اقدام پیشگیرانه مجاز خواهد بود.
کوتاه سخن اینکه:
الف) قاعده مقابله به مثل در حقوق بینالملل اسلامی، مستند به آیات قرآن (به ویژه آیه اعتداء) مشروعیت دارد. حکومت اسلامی در برابر تجاوز دشمن، حق مقابله به مثل دارد و این حق در جنگ با کفار، با توصیه به عفو و گذشت منافات ندارد.
ب) قلمرو مقابله به مثل مطلق نمی باشد.
مقابله به مثل شامل غیرنظامیان، اسیران و استفاده از روشهای اهلاک حرث و نسل (سلاحهای کشتار جمعی) نمیشود.
ج) علاوه بر مقابله به مثل پسینی، مقابله به مثل پیشگیرانه نیز در شرایط و موقعیت وجود خطر قریبالوقوع که توان واکنش به کل از بین می رود، ذیل دفاع مشروع قرار می گیرد و براساس قاعده حفظ نظام و قاعده اضطرار، مجاز خواهد بود.
نظر شما