به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، بحران در منطقه و خلیج فارس علیرغم آتشبس موقت در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران همچنان ادامه دارد. در جریان این تجاوز به کشورمان، بحث دریافت غرامت ایران هم مطرح است. از نگاه تحلیلگران و کارشناسان فعال در حوزه نظامی، جنایت علیه بشریت، تخریب آثار تاریخی، تخریب زیرساختها، آسیبهای اقتصادی و بسیاری موارد دیگر از جمله گزینههایی است که ایران میتواند از آمریکا برای آنها درخواست غرامت کند.
به روایت نجارت نیوز، اما سوال اصلی این است که طرح درخواست غرامت چگونه و در چه شرایطی برای ایران قابلیت اجرایی دارد؟ حسین میرمحمد صادقی، حقوقدان و استاد دانشگاه شهید بهشتی امکان دریافت غرامت و راههای تحقق آن را توضیح داده است.
*با توجه به حمله آمریکا و اسرائیل علیه ایران، آیا با پایان جنگ و کاهش تنشها ایران میتواند غرامت جنگی دریافت کند؟
اگر کشوری تجاوزی علیه کشور دیگر انجام دهد و باعث خسارتهایی به آن شود، طبیعی است که باید آن خسارتها به کشور مورد تجاوز واقع شده، پرداخت شود. منتها معمولاً در مطالبه این خسارتها، دیپلماسی و روابط خوب است که نقش اصلی را ایفا میکند. برای مثال، ما در دوران هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران عملاً نتوانستیم هیچ غرامتی را از دولت عراق دریافت کنیم. اما کویت، با اینکه میزان خسارتهای واردشده به آن در جریان جنگ خلیج فارس بسیار کمتر بود، به دلیل اینکه توانست از شورای امنیت قطعنامهای بگیرد، غرامتهای خود را دریافت کرد. چون بر اساس آن قطعنامه، نفت عراق تحت نظارت سازمان ملل فروخته و ابتدا درآمدهای کویت از آن محل برداشته شد و سپس باقیمانده به دولت عراق اختصاص یافت.
در اینکه اقداماتی که آمریکا و اسرائیل علیه ایران انجام دادند، مصداق بارز تجاوز سرزمینی است، تردیدی وجود ندارد. هم در قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد و هم در اساسنامه دادگاه بینالمللی کیفری، تعریفی که از تجاوز شده است دقیقاً با اقداماتی که علیه ایران انجام شده، مطابقت دارد. بنابراین تجاوز صورت گرفته و طبعاً متعاقب تجاوز، اگر خساراتی به ایران وارد شده باشد، از سوی ایران قابل مطالبه است. ضمن اینکه فراتر از آن، در اثنای این تجاوز، جرایم دیگری مانند جنایات جنگی یا جنایت علیه بشریت نیز انجام شده که همه اینها خسارات بسیار قابل توجهی به ایران وارد کرده و جبران آنها از سوی کسانی که این جرایم را مرتکب شدهاند ضروری است.
اما همانطور که اشاره کردم، چون در حقوق بینالملل سازوکار مشخصی برای مطالبه این خسارتها از یک دولت وجود ندارد، این مساله نیاز به شرایط و روابطی دارد که امکان چنین مطالبهای را فراهم کند؛ یا اینکه دولت مقابل در شرایطی قرار گیرد (ضعیف شود) که چارهای جز قبول پرداخت خسارت به کشور مورد تجاوز نداشته باشد.
*پس در شرایط فعلی که ما رابطه حسنهای با آمریکا نداریم، دریافت غرامت عملاً امکانپذیر نیست. اما آیا امکان طرح شکایت علیه آمریکا در سازمانهای بینالمللی وجود دارد؟ و اصلا راه به جایی میبرد؟
در این شرایط شکایت چندان قابل طرح نیست. زیرا برای شکایت باید به دیوان بینالمللی دادگستری در لاهه (ICJ) مراجعه کنیم، که طرح دعوا علیه یک دولت در این دیوان منوط به توافق با همان دولت است. هیچ دولتی را نمیتوان برخلاف خواسته خود آن کشور در دیوان بینالمللی دادگستری طرف دعوی قرار داد.
راه دیگر این است که مانند کویت بتوانیم قطعنامهای از شورای امنیت بگیریم و بر اساس آن، اقدامی مشابه «نفت در برابر غذا» درباره عراق صورت گیرد؛ به این معنا که مثلاً منابع مالی تحت کنترل قرار گیرد و از محل آن خسارتها پرداخت شود. اما این راه نیز عملاً برای ما بسته است، زیرا آمریکا در شورای امنیت دارای حق وتو است و طبیعتاً چنین قطعنامهای را وتو خواهد کرد. در حالی که در مورد عراق و کویت چنین شرایطی وجود نداشت.
راه سوم این است که آمریکا در شرایطی قرار گیرد که ادامه جنگ یا ادامه فعالیت علیه ایران برای او زیانبار باشد، بهگونهای که خود با میل و رغبت پرداخت خسارت را قبول کند. علیالاصول یکی از این سه راه مطرح است و هرکدام نیز مشکلات و موانع خاص خود را دارد.
*بنابراین در وضعیت فعلی جنگ، احتمال اینکه بتوانیم مستقیماً از آمریکا یا اسرائیل غرامتی دریافت کنیم بسیار کم است؟
بله احتمال اینکه مستقیم بتوانیم غرامتی دریافت کنیم بسیار کم است، مگر اینکه برخی از دولتهایی که بهنوعی در این جنگ همکار آمریکا محسوب میشدند و از نظر حقوق بینالملل متجاوز شناخته میشوند – چون از پایگاهها و سرزمین آنها برای حمله به ایران استفاده شده – وارد مذاکره شوند و توافقی صورت گیرد؛ مثلاً صندوقی با مشارکت این دولتها تشکیل شود و از محل آن صندوق خسارات ایران پرداخت شود. البته معمولاً برای چنین توافقی امتیازاتی نیز مطالبه میشود و باید ترتیباتی اتخاذ شود که خواستههای آن دولتها هم تأمین شود و غرامت ایران نیز از مسیر تعیینشده پرداخت شود؛ یا از محلهایی مانند کنترل تنگه هرمز و اخذ عوارض از کشتیها.
*ممکن است با توجه به شرایط فعلی ایران، کشورهای حوزه خلیج فارس یا کشورهایی که در این جنگ همکاری داشتهاند – با توجه به اینکه ایران پایگاههای آمریکا در سرزمین آنها را هدف قرار داده – درخواست غرامت کنند؟
با توجه به اینکه از پایگاههای موجود در این کشورها حملاتی به ایران انجام شده، از جهت موازین حقوق بینالملل و تعریفهای بینالمللی که درباره تجاوز وجود دارد، آن کشورها متجاوز محسوب میشوند و طبعاً دولت متجاوز دیگر نمیتواند درخواست خسارت کند.
البته بله، ممکن است مثلاً یک پایگاهی در یک کشوری وجود داشته باشد اما از آن پایگاه هیچ اقدام خصمانهای علیه ایران انجام نشده باشد، خب این مساله تا حدی قابل بحث میشود که آیا آنها میتوانند بابت خساراتی که به آنها رسیده، خسارت بگیرند. اما در مواردی، مانند بسیاری از اتفاقاتی که در این جنگ رخ داده و عملاً از پایگاههای کشورها برای حمله به ایران استفاده شده است، طبق موازین بینالمللی آن دولتها خودشان متجاوز سرزمینی محسوب میشوند و نه تنها کمککننده متجاوز، بلکه خودشان تحت تعریفی که از تجاوز ارضی در اسناد بینالمللی ارائه شده، قرار میگیرند.
*پس از بعد حقوقی صرفا همین نکته اهمیت دارد که از خاک آنها به ایران حمله شده است و به همین دلیل ایران میتواند از آنها هم درخواست غرامت کند؟
همینکه از خاک یک کشور – حالا چه خاک اصلی آنها باشد و چه پایگاههای آمریکا در این کشورها – به ایران حمله شده است، متجاوز به حساب میآیند. این کشورها اجازه دادهاند که از خاک آنها به ایران حمله شود؛ بنابراین خودشان هم متجاوز محسوب میشوند و طبیعتاً دیگر متجاوز نمیتواند درخواست غرامت کند.
۳۱۲۱۱
نظر شما