به گزارش خبرآنلاین، ۹ اردیبهشت به عنوان اولین روز جهانی یادبود قربانیان زمینلرزهها نامگذاری شده است؛ روزی برای یادآوری جانباختگان یکی از مرگبارترین سوانح طبیعی جهان و فرصتی برای ارزیابی نقش علم، مهندسی و سیاستگذاری در کاهش تلفات این پدیده طبیعی.
مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی، در توضیح این مناسبت میگوید: «از سال ۲۰۲۵ سازمان ملل متحد تصمیم گرفت تا هر ساله ۲۹ آوریل – نهم اردیبهشت – را به عنوان روز جهانی یادبود قربانیان زمینلرزهها گرامی بدارد.»
به گفته او، نامگذاری این روز یک ابتکار جهانی برای بزرگداشت قربانیان زمینلرزه است و به مناسبت دو زلزله مهم در جهان تعیین شده است.
«نامگذاری ۲۹ آوریل به عنوان روز قربانیان زلزله، به بهانه دو زمینلرزه مهم یعنی زلزله “راچا” در گرجستان در سال ۱۹۹۱ و زلزله “گورخا” در نپال در سال ۲۰۱۵ انجام شده که به ترتیب در ۲۹ و ۲۵ آوریل رخ دادند.» زارع با اشاره به ویژگیهای خاص زمینلرزهها توضیح میدهد:«هدف از گرامیداشت این روز، یادبود جانباختگان زلزلههاست؛ رخدادهایی که اغلب منجر به تلفات ناگهانی و گسترده جانی میشوند.»
او میافزاید: «برخلاف سایر سوانح طبیعی که گاهی دورههای هشدار پیشهنگام دارند – مانند طوفانها – زلزلهها بدون اطلاع قبلی رخ میدهند و به همین دلیل آثار روانی و جسمی آنها ویژگی منحصر به فردی دارد.»
به گفته این استاد دانشگاه، نکته مهم در مدیریت خطر زمینلرزه این است که: «زلزله طبیعی است، اما فاجعه شدن رخداد اغلب به دلیل زیرساختهای ضعیف، عدم اجرای قوانین ساختمانی و نابرابری اجتماعی–اقتصادی ساخته دست بشر است.»
پیوند این روز با چارچوب جهانی کاهش ریسک سوانح
زارع در ادامه یادآور میشود که این روز تنها یک مناسبت نمادین نیست و کارکرد سیاستی نیز دارد:«این روز به عنوان فرصتی برای دولتها در نظر گرفته شده تا پیشرفت خود را در چارچوب سندای برای کاهش ریسک سانحه (۲۰۱۵–۲۰۳۰) بررسی کنند.»
«در زلزله لوما پریتا در آمریکا ۶۳ نفر جان باختند، اما در زلزله بم با بزرگایی کمتر حدود ۲۷ هزار نفر کشته شدند.»
او توضیح میدهد که چارچوب سندای یک نقشه راه بینالمللی برای کاهش خسارات ناشی از سوانح است:«بر اساس این چارچوب، کشورها باید اقدامات خود را برای کاهش ریسک و خسارات جهانی سوانح ارزیابی و گزارش کنند.» به گفته زارع، سازمان ملل در کنار این روز، مناسبتهای جهانی دیگری نیز برای آگاهیبخشی درباره مخاطرات طبیعی تعیین کرده است: «روز جهانی آگاهی از سونامی در ۵ نوامبر و روز جهانی کاهش ریسک سوانح در ۱۳ اکتبر نیز از سوی سازمان ملل تعیین شدهاند.چنین تلاشهایی برای توسعه علم و فناوری در جهت حرکت به سمت هدف “به صفر رساندن تلفات جانی” صورت میگیرد.»
شکاف میان علم مهندسی و واقعیت اجرا
به گفته این استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی، رابطه میان مهندسی زلزله و میزان مرگومیر در کشورهای در حال توسعه بسیار پیچیده است.
او توضیح میدهد:«رابطه بین مهندسی زلزله و میزان مرگ و میر در کشورهای در حال توسعه به موفقیت آن در شرایط وابسته به حکومت محلی و ثروت جامعه مربوطه بستگی دارد.»
زارع در عین حال تأکید میکند که دانش مهندسی در جهان پیشرفت بزرگی داشته است: «موفقیت مهندسی به توسعه دانش ساخت سازههایی انجامیده که میتوانند حتی شدیدترین لرزشها، با زلزلهای با بزرگای بیش از ۸، را بدون فروریختن تحمل کنند.»
او میافزاید که در برخی مناطق در حال توسعه نیز راهحلهای خلاقانه و کمهزینه برای کاهش آسیبپذیری ارائه شده است: «در مناطق در حال توسعه، پیروزی مهندسی زلزله شامل توسعه روشهایی مانند جداسازی پایه با استفاده از لاستیکهای قراضه یا تشتکها برای سالم نگه داشتن دیوارها در حرکت جانبی زمان زلزله است.»
اما به گفته او مشکل اصلی در جای دیگری است:«شکاف اجرا میان راهحلهای مهندسی موجود موجب میزان زیاد مرگ و میر در کشورهای در حال توسعه در مقایسه با کشورهای توسعهیافته شده است.بخش ساخت و ساز سایه در بسیاری از مناطق شهری در حال توسعه تا ۵۰ تا ۷۰ درصد ساختمانسازی را در بخش غیررسمی یا غیرمهندسی هدایت میکند.»
تفاوت تلفات در زلزلههای مشابه
به گفته زارع، مقایسه آمار مرگومیر در زلزلهها به خوبی نشان میدهد که مهندسی به تنهایی عامل پیروزی نیست.
او مثالهایی از زلزلههای بزرگ جهان ارائه میدهد: «تلفات ۶۳ نفر در زلزله لوما پریتا با بزرگای ۶.۹ در شمال کالیفرنیای آمریکا در سال ۱۹۸۹، در مقایسه با زمینلرزه بم ۲۰۰۳ در ایران با بزرگای ۶.۵ و حدود ۲۷ هزار کشته، یا زمینلرزه ۲۰۱۰ هاییتی با بزرگای ۷ و حدود ۲۰۰ هزار کشته، تفاوت چشمگیر اثر دانش مهندسی زلزله در جهان امروز را نشان میدهد. در زلزله کوماموتو ژاپن در سال ۲۰۱۶ با بزرگای ۷.۰ تنها ۲۷ نفر جان خود را از دست دادند.» زارع معتقد است برای کاهش واقعی تلفات زلزله باید رویکردهای مهندسی با سیاستهای اقتصادی و اجتماعی همراه شوند.
«ایران از نظر علمی موفق است، اما از نظر عملیاتی همچنان با چالش مواجه است.»
او توضیح میدهد: «حرکت به سمت مهندسی اقتصادمحور برای کاهش واقعی مرگ و میر، به مهندسی اجتماعی برنامههای مقاومسازی قابل اجرا و به صرفه در مدارس و بیمارستانهای کشورهای در حال توسعه انجامیده است.»
به گفته او این اقدامات باید همزمان با مدیریت جمعیت و کاهش معرضیت انجام شود: «کاهش تمرکز جمعیت و کم کردن معرضیت از عوامل مهم در کاهش تلفات است.در کشورهای در حال توسعه میزان مرگ و میر تنها زمانی به طور قابل توجهی کاهش مییابد که سیاستهای اقتصادی و اجرای قانون به پای علم و مهندسی برسند.»
ایران؛ موفقیت علمی در کنار چالش اجرایی
این استاد دانشگاه در ادامه به وضعیت ایران در حوزه علوم و مهندسی زلزله اشاره میکند.
به گفته او:«ارزیابی پیشرفت ایران در علوم و مهندسی زلزله از دهه ۱۹۶۰ باید شامل دستاوردهای علمی سطح بالا در کنار آسیبپذیریهای پیچیده مناطق مسکونی کشور باشد.» زارع معتقد است مسیر ایران در مقایسه با برخی کشورهای لرزهخیز دیگر متفاوت است: «در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه، مکزیک یا شیلی، مسیر ایران الگوی منحصر به فردی را نشان میدهد.میزان مرگ و میر از نظر تاریخی تقریباً دقیقاً با رشد جمعیت همگام افزایش یافته است.»
به گفته او این موضوع نشان میدهد که:«در حالی که مهندسی بهبود یافته است، تعداد زیاد افرادی که به سازههای آسیبپذیر نقل مکان میکنند و افزایش معرضیت در شهرهای پرخطر بسیاری از این دستاوردهای علمی را خنثی کرده است.»
زارع با اشاره به ظرفیت علمی کشور میگوید:«ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای در حال توسعه موفقیتی شاخص در توسعه علم و فناوری داشته است. پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله که در سال ۱۳۶۸ تأسیس شده، یکی از معتبرترین مؤسسات در خاورمیانه است.»
به گفته او، در ایران بسیاری از پروژههای زیرساختی با استانداردهای جهانی اجرا شدهاند: «پلها، سدها و سیستمهای متروی مدرن مانند مترو تهران و تبریز با استانداردهای جهانی مهندسی توسط متخصصان ایرانی طراحی و اجرا شدهاند. برخلاف بسیاری از کشورهای در حال توسعه که به مشاوران خارجی متکی هستند، ایران دارای یک جامعه مهندسی داخلی مدرن، خودکفا و بسیار ماهر است.»
چالش بزرگ؛ توسعه شهری در پهنههای گسلی
با این حال او هشدار میدهد که روند توسعه شهری در مناطق لرزهخیز میتواند خطر را افزایش دهد.
زارع میگوید:«وقتی افراد بیشتری در یک منطقه لرزهخیز و بر روی پهنههای گسلی ساختمان و مجتمعسازی میکنند، آمار مرگ و میر همچنان بالا خواهد بود.»
او تأکید میکند:«متأسفانه در زلزلههای بزرگ آینده در نواحی شهری پرجمعیت، همچنان احتمال تلفات بالا وجود دارد.بنابراین ایران از نظر علمی موفق است، اما از نظر عملیاتی همچنان با چالش مواجه است.»
۴۷۴۷
نظر شما