الهه جعفرزاده: در ادبیات حقوق بینالملل و مطالعات روانشناسی اجتماعی، جنگ تنها یک رخداد نظامی نیست؛ بلکه یک فرآیند عمیق انسانی است که در لایههای پنهان جامعه رسوب میکند و بهتدریج در حافظه جمعی ملتها تثبیت میشود. این حافظه، صرفاً مجموعهای از خاطرات گذشته نیست، بلکه نیرویی زنده و فعال است که بر شکلگیری هویت نسلهای آینده اثر میگذارد. در چنین چارچوبی، کودکان در موقعیتی دوگانه قرار میگیرند: از یکسو قربانیان مستقیم یا غیرمستقیم خشونت و بیثباتی ناشی از جنگاند، و از سوی دیگر، حاملان آینده حافظه تاریخی یک ملت. آنچه آنان تجربه میکنند، تنها تجربه فردی نیست؛ بلکه بخشی از یک روایت جمعی است که در ذهن جامعه ثبت و بازتولید میشود.
محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان، در گفتوگو با خبرآنلاین به این پرسش بنیادین پاسخ میدهد که جنگ چگونه بر ترومای جمعی کودکان اثر میگذارد و این ترومای تاریخی چگونه هویت نسل آینده ایران را شکل میدهد؟
او معتقد است: «در ادبیات معاصر حقوق بینالملل، جنگ دیگر صرفاً به معنای تقابل نظامی میان دولتها نیست؛ بلکه پدیدهای چندلایه است که پیامدهای آن از میدان نبرد فراتر رفته و مستقیماً بر زندگی غیرنظامیان، بهویژه کودکان، اثر میگذارد. در این میان، مفاهیمی چون «ترومای جمعی» و «حافظه تاریخی» به ابزارهای کلیدی برای فهم اثرات بلندمدت مخاصمات مسلحانه تبدیل شدهاند.
هرگونه درگیری نظامی گسترده، بهویژه زمانی که به غیرنظامیان و کودکان آسیب میزند، صرفاً یک مسئله سیاسی نیست، بلکه مسئلهای عمیقاً انسانی و حقوقی است که پیامدهای آن تا نسلها ادامه مییابد.»
مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
از منظر حقوق بینالملل، کودکان در شرایط مخاصمه چه جایگاهی دارند؟
در نظام حقوق بینالملل بشردوستانه و حقوق بشر، کودکان در بالاترین سطح حمایت قرار دارند. اسناد مختلف بینالمللی بر این اصل تأکید دارند که کودکان باید از آثار مستقیم و غیرمستقیم مخاصمه مصون بمانند. این حمایت شامل چند محور اساسی است: حق بر حیات، حق بر سلامت جسمی و روانی، حق بر آموزش و حق بر رشد در محیط امن.
نکته مهم این است که این حقوق حتی در شرایط جنگی نیز قابل تعلیق کامل نیستند. بنابراین هرگونه مخاصمهای که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم این حقوق را نقض کند، در چارچوب حقوق بینالملل قابل بررسی و مسئولیتزا خواهد بود.
همچنین بخوانید:
تفاوت وطندوستی و ملیگرایی چیست؟/ «وطن فقط خاک نیست؛ خانه بزرگ یک ملت است»/ چگونه کودکانی وطندوست تربیت کنیم؟
وقتی اخبار جنگ به خانه میرسد؛ چگونه از کودکان محافظت کنیم؟/ اضطراب پنهان نسل آلفا در سایه اخبار ۲۴ ساعته/ ۸ گام مراقبتی برای والدین
مفهوم «ترومای جمعی» در این زمینه چه معنایی دارد؟
ترومای جمعی به تجربه آسیب روانی مشترکی گفته میشود که یک جامعه در نتیجه رویدادهای شدید مانند جنگ، خشونت گسترده یا بحرانهای طولانیمدت تجربه میکند. در مورد کودکان، این ترومای جمعی چند ویژگی دارد:
انتقال غیرمستقیم از طریق خانواده و جامعه، تثبیت در حافظه بلندمدت روانی و تأثیر بر شکلگیری هویت فردی و اجتماعی. به بیان سادهتر، کودک حتی اگر مستقیماً در میدان جنگ نباشد، در فضای اجتماعی و فرهنگیِ متاثر از جنگ رشد میکند و این تجربه در ذهن او ثبت میشود.
حافظه تاریخی جنگ چگونه بر نسل آینده اثر میگذارد؟
حافظه تاریخی، صرفاً ثبت وقایع گذشته نیست؛ بلکه نوعی بازسازی معنایی از تجربههای جمعی است. وقتی جنگ بخشی از این حافظه شود، بهتدریج وارد فرآیند هویتسازی میگردد. در چنین شرایطی، نسل جدید ممکن است:
جهان را از منظر تهدید و ناامنی درک کند، احساس بیثباتی مزمن داشته باشد و روایت خود از هویت ملی را بر پایه رنج و بحران شکل دهد. این مسئله اگر مدیریت نشود، میتواند به بازتولید چرخههای روانی آسیب در نسلهای بعد منجر شود.
نقش حقوق بینالملل در کنترل آثار غیرمستقیم جنگ چیست؟
حقوق بینالملل بشردوستانه تلاش کرده است میان «ضرورت نظامی» و «حمایت از غیرنظامیان» تعادل ایجاد کند. اصولی مانند تفکیک و تناسب دقیقاً برای محدود کردن آثار جنگ طراحی شدهاند. اما چالش اصلی در دنیای امروز این است که: آثار جنگ صرفاً مستقیم نیست، زیرساختهای اجتماعی و آموزشی نیز تحت تأثیر قرار میگیرند و کودکان بیشترین آسیب غیرمستقیم را تحمل میکنند. بنابراین، حقوق بینالملل در مواجهه با پیامدهای روانی و اجتماعی جنگ هنوز با شکافهای جدی مواجه است.
پیامدهای روانی و اجتماعی جنگ بر کودکان چیست؟
این پیامدها چندلایهاند:
- لایه فردی: اضطراب، ترس مزمن، و اختلال در احساس امنیت
- لایه آموزشی: اختلال در تمرکز، افت تحصیلی و ناامیدی از آینده
- لایه اجتماعی: کاهش اعتماد و افزایش احساس بیثباتی
- لایه هویتی: شکلگیری هویت بر اساس رنج بهجای رشد طبیعی
این آثار ممکن است سالها پس از پایان جنگ نیز ادامه یابند.
آیا میتوان گفت کودکان «قربانیان خاموش جنگ» هستند؟
بله، این تعبیر در ادبیات حقوقی و جامعهشناختی کاملاً قابل دفاع است. کودکان نه در تصمیمگیریهای جنگ نقش دارند و نه در کنترل پیامدهای آن، اما بیشترین اثر را دریافت میکنند. این وضعیت از منظر حقوقی، مسئله «عدم تناسب میان نقش و آسیب» را ایجاد میکند؛ یعنی گروهی که هیچ نقشی در ایجاد بحران ندارد، بیشترین هزینه انسانی آن را میپردازد.
راهکارهای علمی برای کاهش این پیامدها چیست؟
چند محور اساسی وجود دارد:
- تقویت نظامهای حمایت روانی پس از بحران
- ادغام آموزش صلح و تابآوری در نظام آموزشی
- مستندسازی علمی اثرات جنگ بر کودکان
- تقویت سازوکارهای بینالمللی حمایت از حقوق کودک
- و ایجاد سیاستهای فرهنگی برای بازسازی حافظه جمعی. مهمتر از همه، باید تلاش شود که کودک از «ابژه رنج» به «سوژه آیندهساز» تبدیل شود.
در نهایت، جنگ را نمیتوان فقط در آمار تلفات یا تغییر مرزها خلاصه کرد. جنگ، اگرچه در میدان نظامی آغاز میشود، اما در ذهن کودکان ادامه پیدا میکند. آنچه باقی میماند، نه فقط خرابیهای فیزیکی، بلکه ردپایی عمیق در حافظه جمعی و فردی یک ملت است. کودکان ایران در هر بستر جغرافیایی و اجتماعی بیش از آنکه نیازمند تحلیلهای صرفاً سیاسی باشند، نیازمند درک انسانی و حقوقی از رنجی هستند که بر آنان تحمیل میشود. اگر حقوق بینالملل بخواهد معنا داشته باشد، باید بتواند از کودک نه فقط در زمان صلح، بلکه در لحظهای که جهان درگیر بحران است نیز حفاظت کند.
میتوان جهانی را تصور کرد که در آن، کودکی مجبور نباشد حافظه جنگ را بهجای خاطره کودکی در ذهن خود حمل کند؟
اگر به گذشته نگاه کنیم، جنگها همیشه پایان یافتهاند، اما آنچه هرگز بهطور کامل پایان نمییابد، اثر آنها بر ذهن انسانهاست؛ بهویژه بر ذهن کودکانی که بیآنکه انتخابی داشته باشند، در دل آن متولد شده یا رشد کردهاند. کودک، برخلاف بزرگسال، تاریخ را تحلیل نمیکند؛ او آن را زندگی میکند. و این زندگی، به حافظهای تبدیل میشود که حتی در سکوت نیز ادامه دارد. حافظهای که ممکن است سالها بعد در رفتار، نگرش و احساس تعلق او به جامعه ظاهر شود. برای ایران، کشوری با تاریخ پیچیده از جنگ، مقاومت و بازسازی، این پرسش بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد که چگونه میتوان میان «حافظه رنج» و «امکان آینده» تعادل برقرار کرد.
و در آخر، آیا نسل آینده باید تنها وارث زخمها باشد، یا میتواند وارث امید نیز باشد؟
در نهایت، آنچه در قلب این بحث قرار دارد، یک حقیقت ساده اما عمیق است: هیچ جامعهای نمیتواند آیندهای پایدار بسازد، اگر کودکانش گذشته را تنها بهصورت زخم تجربه کرده باشند، نه بهعنوان زمینهای برای فهم، ترمیم و عبور. و شاید مهمترین مسئولیت امروز ما، نه فقط ثبت این حافظه، بلکه مراقبت از آن باشد؛ تا تاریخ، به جای آنکه زنجیر تکرار شود، به پلی برای عبور تبدیل گردد پلی که کودکان ایران را نه در سایه ترومای جنگ، بلکه در روشنای امکان آینده قرار دهد.
۴۷۲۳۲
نظر شما