به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، مهر نوشت: پاییز ۲۰۲۰، زمانی که سایه سنگین و مبهم ویروس کرونا بر سر جهان افتاده بود، خیابانهای فرانکفورت یکی از عجیبترین روزهای تاریخ خود را تجربه میکردند. بزرگترین گردهمایی صنعت نشر جهان که هر ساله بیش از سیصد هزار بازدیدکننده و هزاران ناشر را در سالنهای عظیم خود جای میداد، با یک تهدید وجودی روبهرو شده بود. لغو کامل نمایشگاه کتاب فرانکفورت، آسانترین تصمیمی بود که مدیران این رویداد میتوانستند بگیرند؛ اتفاقی که برای بسیاری از رویدادهای بزرگ جهان رخ داد. اما فرانکفورت مسیر دیگری را انتخاب کرد: خلق یک نسخه ویژه. آنها تصمیم گرفتند به جای تسلیم شدن در برابر سکوتِ سالنهای خالی، هیاهوی نمایشگاه را به فضای مجازی و صفحات نمایشگر در سراسر جهان منتقل کنند.
این تصمیم، صرفاً راهاندازی یک وبسایت ساده برای فروش کتاب با تخفیف نبود. بر اساس اسناد و بستههای مطبوعاتی رسمی نمایشگاه فرانکفورت ۲۰۲۰، این رویداد به یک پلتفرم چندوجهی، یک شبکه تلویزیونی اینترنتی زنده و یک ابزار شبکهسازی حرفهای تبدیل شد که توانست مفهوم نمایشگاه مجازی را برای همیشه تغییر دهد. این چرخش تاریخی، تجلی تمامعیار «تابآوری فرهنگی» بود؛ مفهومی کلیدی که نشان میدهد اکوسیستم فرهنگ چگونه میتواند در برابر سختترین شوکهای بیرونی مقاومت کرده و راههای تازهای برای بقا و رشد بیابد.
امروز و در شرایطی که نمایشگاه کتاب تهران به دلیل اقتضائات خاص و شرایط ناپایدار جنگی به ناچار در بستر مجازی برگزار میشود، درک و استفاده عملی از مفهوم تابآوری فرهنگی بیش از هر زمان دیگری برای ما حیاتی است. ما نمیتوانیم در شرایط بحران، فرهنگ را تعطیل کنیم یا به حداقلها تقلیل دهیم. در این گزارش، به کالبدشکافی ماشین عظیم دیجیتالِ فرانکفورت میپردازیم تا ببینیم چگونه ابزارهای مجازی توانستند در اوج بحران جهانی، خون را در رگهای صنعت نشر به جریان بیندازند و چگونه ما نیز میتوانیم با الهام از این تجربه تابآورانه، تهدید شرایط موجود را به فرصتی برای ارتقای نمایشگاه مجازی تهران از یک «فروشگاه آنلاین صرف» به یک «پایگاه فرهنگیِ زنده و پویا» تبدیل کنیم.
بازارچه حقوق نشر؛ عبور از مرزها بدون نیاز به بلیت و ویزا
قلب تپنده هر نمایشگاه بینالمللی کتاب، بخش تبادل حقنشر یا همان کپیرایت است. در حالت عادی، ناشران، آژانسهای ادبی و مترجمان دهها هزار دلار هزینه میکنند تا با رزرو غرفههای فیزیکی، جلسات نیمساعتهای را برای معرفی کتابهایشان و فروش حق ترجمه آنها برگزار کنند. با بسته شدن مرزها، این شریان اقتصادی در آستانه توقف کامل بود. راهکار فرانکفورت برای این بحران، دیجیتالی کردن این میزهای مذاکره بود.
مدیران نمایشگاه با راهاندازی و رایگان کردن دو پلتفرم یکپارچه به نامهای «» و «Matchmaking Tool»، فضایی شبیه به یک شبکه اجتماعی تخصصی (همانند لینکدین) برای اهالی نشر ایجاد کردند. در این ساختار جدید، دیگر نیازی به پرداخت هزینههای گزاف غرفهداری نبود. یک ناشر، چه در قلب نیویورک و چه در یک دفتر کوچک در خاورمیانه، میتوانست بدون پرداخت یک ریال و تنها با یک لپتاپ، وارد این سیستم شود.
مکانیسم کار بسیار ملموس و کاربردی طراحی شده بود. هر کاربر پس از ساخت پروفایل، میتوانست کاتالوگ کتابهای خود را بارگذاری کند. سیستم هوشمند (Matchmaking)، بر اساس الگوریتمهای خود، ناشرانی که علایق مشترک داشتند را به یکدیگر پیشنهاد میداد. اگر یک ناشر به دنبال کتابهای کودک با تصویرگریهای خاص بود، سیستم او را مستقیماً به ناشران یا تصویرگرانی که چنین آثاری داشتند متصل میکرد. آنها میتوانستند در همان پلتفرم به یکدیگر پیام دهند، فایلهای نمونه را بررسی کنند و در نهایت قراردادهای حقنشر را منعقد سازند. این ابزار، انحصار حضور در بازار جهانی را شکست و نشان داد که فضای مجازی میتواند عدالت بینظیری را در صنعت نشر ایجاد کند؛ جایی که تنها معیار موفقیت، کیفیت کتاب است، نه بودجه سفر و غرفهآرایی.
تلویزیون اینترنتی؛ فستیوال کلمات در مقیاس جهانی
اما نمایشگاه فرانکفورت تنها مکانی برای تجارت ناشران نیست؛ این رویداد یک فستیوال بزرگ فرهنگی برای مردم و کتابخوانها نیز محسوب میشود. برای جبران جای خالی نشستهای سالنها، سخنرانی نویسندگان و جشنهای امضای کتاب، بخش جدیدی تحت عنوان «BOOKFEST digital» متولد شد؛ یک شبکه تلویزیونی اینترنتی تمامعیار که به صورت زنده برنامههای فرهنگی را به خانههای مردم میبرد.
در روز ۱۷ اکتبر ۲۰۲۰، کاربران با ورود به سایت نمایشگاه با دو کانال مجزا روبهرو میشدند که از ساعت ۱۰ صبح تا ۱۰ شب به صورت یکسره و کاملاً رایگان در حال پخش برنامه بودند. این ۲۸ ساعت برنامه مداوم، حاصل یک فرآیند دقیق گزینش بود. پس از فراخوان اولیه، ۸۱۲ ایده ویدئویی از ۵۰۰ ناشر از ۵۰ کشور جهان به دست برگزارکنندگان رسید. در نهایت، ۱۵۰ برنامه گلچین شده از ۸۰ ناشر و ۳۰ کشور در جدول پخش قرار گرفت.
مخاطبان در این کانالها میتوانستند شاهد حضور ستارههای جهانی باشند. از آشپز معروف، جیمی الیور، که در حال طبخ غذا و معرفی کتاب جدیدش بود، تا نویسندگان مطرحی چون مت هیگ و مارگارت اتوود که درباره آثارشان صحبت میکردند. این پلتفرم تلویزیونی، حس زنده بودن و پویایی نمایشگاه را بازآفرینی کرد و نشان داد که میتوان تجربه «کشف اتفاقی» کتابها و نویسندگان جدید را در راهروهای دیجیتال نیز شبیهسازی کرد.
برافراشتن پرچم همبستگی در طوفان پاندمی
در روزهای تاریک و پر از انزوای قرنطینه، نیاز به همبستگی و امید بیش از هر زمان دیگری احساس میشد. صنعت نشر به عنوان یکی از ستونهای فرهنگی جوامع، وظیفه داشت تا این پیام امیدبخش را مخابره کند. فرانکفورت برای تحقق این هدف، کمپینی خلاقانه به نام «Signals of Hope» (سیگنالهای امید) را طراحی کرد.
طراحان این کمپین از یک استعاره زیبا استفاده کردند: «پرچمهای دریایی». ملوانان در طول تاریخ برای ارسال پیام به کشتیهای دیگر در میان طوفان و مه، از پرچمهای رنگی با الگوهای مشخص استفاده میکردند. سایت نمایشگاه به گونهای طراحی شد که کاربران میتوانستند پیامهای امیدبخش خود را وارد کنند و سیستم آن را به کدهای گرافیکی شبیه به پرچمهای دریایی تبدیل میکرد تا در شبکههای اجتماعی به اشتراک گذاشته شود.
همزمان با این کمپین بصری، یک سری کنفرانس تمامآنلاین نیز با همین نام برگزار شد. این وبینارها در روزهای مختلف با محورهای موضوعی مشخصی چون همبستگی، امید به اقلیم و امید به آینده برگزار میشدند و کارشناسان و نویسندگان در آنها درباره نقش کلیدی کتاب و کلمات در عبور از بحرانها و نجات جهان به بحث و تبادل نظر میپرداختند. این بخش نشان داد که یک نمایشگاه مجازی میتواند فراتر از یک رویداد تجاری، به یک نقطه عطف احساسی و فکری در سطح بینالمللی تبدیل شود.
نمایشگاه مجازی به مثابه پایگاه فرهنگی تابآور در شرایط جنگی
تجربه مستند نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال ۲۰۲۰ نشان داد که چگونه میتوان در اوج یک بحران فلجکننده، شریانهای حیاتی فرهنگ و ارتباطات را زنده نگه داشت. امروز که شرایط خاص و سایه اقتضائات جنگی، امکان برگزاری فیزیکی و گردهماییهای میلیونی نمایشگاه کتاب تهران را سلب کرده و این رویداد را به فضای مجازی محدود کرده است، بازخوانی این تجربیاتِ بحرانمحور اهمیتی دوچندان مییابد.
در این شرایط حساس، نمایشگاه مجازی کتاب تهران دیگر نباید صرفاً به چشم یک «فروشگاه بزرگ آنلاین با تخفیف» دیده شود؛ بلکه این رویداد اکنون رسالت دارد تا به عنوان یک «پایگاه فرهنگی تابآور» عمل کند. با الهام از مدل فرانکفورت، راهاندازی پلتفرمی بومی مشابه ابزارهای شبکهسازی، احیای یک تلویزیون اینترنتی منسجم برای جبران خلأ دیدارهای فیزیکی، و اجرای کمپینهای اجتماعی امیدبخش، میتواند تهدیدِ ناشی از شرایط جنگی برای صنعت نشر و اهالی فرهنگ ایران را تا حدودی خنثی کند.
نمایشگاه مجازی در این برهه تاریخی فرصتی است تا نشان دهیم حتی در زیر سایه سنگین تنشها و محدودیتهای فیزیکی، نبض فرهنگ از کار نمیافتد. این اکوسیستم دیجیتال میتواند ثابت کند که کلمات و اندیشهها متوقف نمیشوند و همچنان میتوانند بدون نیاز به تجمع در یک مکان خاص، قلبها، ذهنها و امیدهای جامعه را به یکدیگر پیوند دهند.
منابع:
بسته مطبوعاتی نمایشگاه کتاب فرانکفورت ۲۰۲۰ (ویرایش ویژه مجازی)
گزارش مجمع بینالمللی ناشران (IPA) و پروژه InSPIRe (طرح کمک به صنعت نشر برای عبور از بحرانها و ایجاد آیندهای پایدار و مقاوم)
59243
نظر شما