الهه جعفرزاده: تاریخ سلامت در ایران، تنها روایت تأسیس بیمارستانها و ورود داروهای مدرن نیست؛ بلکه داستان افرادی است که در بزنگاههای کمبود و نابرابری، مسیرهای تازهای برای ارتقای بهداشت عمومی گشودند. در میان این چهرهها، نام بدرالزمان تیمورتاش(۱۲۸۷-۱۳۷۴) جایگاه ویژهای دارد؛ زنی که در دورهای با کمبود شدید خدمات دندانپزشکی، به یکی از پیشگامان سلامت دهان و دندان تبدیل شد. هرچند درباره «اولین بودن» او اختلاف نظرهایی وجود دارد، اما نقش او در توسعه آموزش و ارائه خدمات دندانپزشکی مدرن در ایران انکارناپذیر است.
ایرانِ بدون دندانپزشکی مدرن چگونه بود؟
برای درک اهمیت کار بدری تیمورتاش، باید وضعیت سلامت دهان و دندان ایران در دهههای ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ را در نظر گرفت. در این دوره پوسیدگی دندان در میان کودکان و بزرگسالان بسیار شایع بود، خدمات دندانپزشکی عمدتاً محدود به شهرهای بزرگ و افراد متمول بود، بسیاری از مداخلات توسط افراد غیرمتخصص انجام میشد و آموزش بهداشت دهان تقریباً وجود نداشت.
در واقع، دندانپزشکی بهعنوان بخشی از نظام سلامت عمومی هنوز تعریف نشده بود. درد دندان اغلب با کشیدن دندان یا درمانهای سنتی مدیریت میشد و پیشگیری، جایگاهی در فرهنگ سلامت نداشت.
آموزش تخصصی؛ انتقال دانش به نظام سلامت
بدری تیمورتاش پس از تحصیل در اروپا و بازگشت به ایران، با یک خلأ جدی مواجه شد: نبود ساختار آموزشی برای تربیت دندانپزشک. این مسئله فقط یک کمبود علمی نبود، بلکه مستقیماً بر شاخصهای سلامت عمومی تأثیر میگذاشت.
او با ورود به حوزه آموزش، تلاش کرد دانش دندانپزشکی مدرن را بهصورت سیستماتیک منتقل کند. تأسیس و توسعه دانشکده دندانپزشکی در مشهد در دهه ۱۳۴۰، نقطه عطفی در این مسیر بود. این مرکز بهتدریج تبدیل به یکی از قطبهای آموزش دندانپزشکی در کشور شد و نقش مهمی در افزایش دسترسی مردم به خدمات تخصصی ایفا کرد.
تمرکز بر پیشگیری؛ رویکردی جلوتر از زمان
یکی از ویژگیهای مهم فعالیتهای تیمورتاش، توجه به پیشگیری بود؛ مفهومی که امروز اساس سلامت دهان و دندان محسوب میشود اما در آن زمان کمتر مورد توجه قرار داشت.
در دورهای که بیشتر مداخلات به درمانهای فوری و کشیدن دندان محدود میشد، آموزش بهداشت دهان، اهمیت مسواک زدن و مراقبتهای دورهای، رویکردی نوآورانه بهشمار میرفت.
این نگاه با اصول امروزی سازمانهایی مانند World Health Organization همخوانی دارد که سلامت دهان را بخشی جداییناپذیر از سلامت عمومی میدانند.
توسعه خدمات در خارج از مرکز
یکی از نکات قابل توجه در کارنامه تیمورتاش، انتخاب محل فعالیت است. برخلاف تمرکز رایج بر تهران، او مشهد را بهعنوان پایگاه فعالیت خود برگزید.
این تصمیم از منظر سلامت عمومی اهمیت داشت، زیرا توزیع خدمات درمانی را متوازنتر کرد، دسترسی گروههای بیشتری از جمعیت را افزایش و فشار بر مراکز درمانی پایتخت را کاهش داد.
در واقع، این رویکرد را میتوان نمونهای اولیه از «عدالت در سلامت» دانست؛ مفهومی که امروزه یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری سلامت در جهان است.
اثرگذاری بلندمدت با تربیت نیروی انسانی
شاید مهمترین اثر بدری تیمورتاش نه در درمان بیماران، بلکه در تربیت دندانپزشکان باشد. هر دانشجویی که در آن دوره آموزش دید، بهطور غیرمستقیم به بهبود سلامت دهان هزاران نفر کمک کرد. این نوع اثرگذاری، در ادبیات سلامت بهعنوان «اثر چندبرابری آموزش» شناخته میشود: یک استاد میتواند از طریق دانشجویان خود، بر سلامت یک جامعه در مقیاس وسیع تأثیر بگذارد. بهویژه در کشوری که با کمبود نیروی متخصص مواجه بود، این نقش اهمیت دوچندان پیدا میکند.
سلامت دهان بهعنوان بخشی از سلامت عمومی
امروزه میدانیم که سلامت دهان ارتباط مستقیمی با بسیاری از بیماریهای سیستمیک دارد؛ اعم از بیماریهای قلبی–عروقی، دیابت و عفونتهای مزمن. اما در دوره فعالیت تیمورتاش، این ارتباطها هنوز بهطور گسترده در نظام سلامت ایران شناخته نشده بود.
با این حال، توسعه دندانپزشکی مدرن بهطور غیرمستقیم به بهبود این شاخصها کمک کرد؛ زیرا کاهش عفونتهای دهانی و ارتقای بهداشت، بخشی از بار بیماریهای مزمن را کاهش میدهد.
زنان و دسترسی به خدمات سلامت
حضور یک دندانپزشک زن در آن دوره، از منظر سلامت اجتماعی نیز اهمیت داشت. بسیاری از زنان، بهویژه در بافتهای سنتی، دسترسی محدودی به پزشکان مرد داشتند.
بنابراین، حضور تیمورتاش میتوانست مراجعه زنان به خدمات درمانی را افزایش دهد، موانع فرهنگی دریافت خدمات را کاهش دهد و آگاهی سلامت را در میان زنان گسترش دهد.
این مسئله نشان میدهد که تنوع جنسیتی در کادر درمان، صرفاً یک موضوع اجتماعی نیست، بلکه مستقیماً بر دسترسی و کیفیت خدمات سلامت اثر میگذارد.
چالشها؛ از سیاست تا کمبود زیرساخت
مسیر حرفهای بدری تیمورتاش بدون مانع نبود. وقفههای ناشی از تحولات سیاسی، کمبود امکانات آموزشی، و نبود زیرساختهای کافی، بخشی از چالشهایی بود که او با آن مواجه شد.
اما از منظر سلامت، مهمتر از این چالشها، توانایی او در ادامه مسیر و ایجاد نهادهای پایدار است؛ نهادهایی که حتی پس از پایان فعالیت او نیز به کار خود ادامه دادند.
«بدری تیمورتاش» را میتوان یکی از چهرههای کلیدی در گذار سلامت دهان و دندان ایران از مرحله سنتی به مدرن دانست. اهمیت او نه صرفاً در «اولین بودن»، بلکه در ایجاد زیرساختهایی است که به بهبود شاخصهای سلامت در مقیاس وسیع کمک کردند.
در شرایطی که سلامت دهان اغلب نادیده گرفته میشود، مرور تجربههایی مانند او نشان میدهد که چگونه یک فرد میتواند با تمرکز بر آموزش، پیشگیری و دسترسی، تأثیری ماندگار بر سلامت جامعه بگذارد.
۴۷۲۳۲
نظر شما