خبرگزاری خبرآنلاین استان سمنان - مصطفی فیض - ،برای بررسی دقیقتر برنامههای سال جدید، با دکتر علیرضا مرادی، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان سمنان به گفتوگو نشستیم. وی در این مصاحبه تفصیلی از برنامههایی رونمایی کرد که نشان میدهد این استان قرار است به زودی به یکی از قطبهای مهارتی، فناوری و درآمدزایی غیرشهریهای در سطح کشور تبدیل شود. مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:
جناب آقای دکتر، به عنوان سوال نخست، نقشه راه کلان دانشگاه آزاد اسلامی استان سمنان برای سال ۱۴۰۵ بر چه اساسی تدوین شده است؟
مرادی: مسیر ما به طور کامل منطبق بر سند تحول و تعالی پنج ساله دانشگاه آزاد اسلامی است که اکنون در سال پنجم اجرای آن قرار داریم. ما برنامههای استان را بر اساس سه محور اصلی این سند یعنی دانش، بینش و توانش و یک محور مکمل بسیار مهم به نام پایدارسازی اقتصادی پایهریزی کردهایم. هدف نهایی ما در این ارکان، پرورش قوه عاقله جامعه و تربیت نیروی متخصصی است که علاوه بر سواد آکادمیک، مهارت حضور در بازار کار و بینش صحیح فرهنگی و اجتماعی را داشته باشد.
محور دانش: خداحافظی با آموزش سنتی، سلام بر هوش مصنوعی و مهارت
در محور دانش و حوزه آموزش، بزرگترین چالش فعلی دانشگاهها فاصله بین فارغالتحصیلان و نیاز بازار کار است. راهکار مشخص استان سمنان برای این معضل چیست؟
مرادی: بله، این مسئله کاملا درست است. فاصله بین فارغالتحصیلان و نیاز بازار کار، نتیجه سالها تمرکز بر آموزش نظری و کمتوجهی به مهارتآموزی بوده است. البته در دانشگاه آزاد اسلامی از سال ۱۳۹۹ این رویکرد به صورت جدی تغییر کرده و حرکت از دانش صرف به سمت دانش مهارتی و کارآفرینی آغاز شده است. وجه تمایز ما با بسیاری از دانشگاهها نیز همین نگاه تقاضامحور است. یعنی ابتدا نیازهای واقعی جامعه و صنعت را شناسایی میکنیم و سپس آموزش را بر همان اساس طراحی میکنیم.
در استان سمنان، با وجود اینکه تقریبا سبد کاملی از رشتههای تحصیلی از کاردانی تا دکتری داریم، دو چالش اساسی را شناسایی کرده و برای آن برنامه مشخصی تدوین کردهایم. در وهله اول، با رشتههای پرمتقاضی علوم انسانی مانند حقوق، مدیریت، روانشناسی و حسابداری مواجهیم که سیاست ما در این حوزه کارآمدسازی است. به این معنا که این رشتهها را با فناوریهای نوین به ویژه هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال تلفیق میکنیم تا دانشآموختگان این حوزهها مهارتهایی متناسب با آینده بازار کار داشته باشند و به دانش تئوریک بسنده نکنند.
محور دوم، رشتههای فنی و مهندسی و علوم پایه است، که اگرچه از نظر راهبردی بسیار مهم هستند، اما با کاهش تقاضا مواجه شدهاند. سیاست ما در این بخش پایدارسازی و تبدیل است. چرا که استان سمنان با دارا بودن حدود ۱۹ شهرک و ناحیه صنعتی، نیاز جدی به تکنسینها و نیروهای ماهر دارد. از این رو به سمت تقویت و حتی بازطراحی رشتههای مهارتی در مقاطع کاردانی و کارشناسی حرکت کردهایم تا خروجی دانشگاه متناسب با نیاز صنایع در شهرهایی مانند سمنان، شاهرود، دامغان و گرمسار باشد.
در کنار این سیاستهای کلان، اقدامات اجرایی مشخصی نظیر حرکت به سمت آموزش پروژهمحور برای درگیر شدن دانشجو با مسائل واقعی صنعت، توانمندسازی اساتید برای ارائه آموزشهای مهارتی، و توسعه همکاری عملیاتی با صنعت و سازمان آموزش فنی و حرفهای به منظور ارائه گواهینامههای مهارتی معتبر در کنار مدرک دانشگاهی در حال انجام است.
ما معتقدیم اگر آموزش عالی بتواند از مدل سنتی فاصله بگیرد و به سمت مهارت، تجربه عملی و ارتباط واقعی با صنعت حرکت کند، این شکاف به طور قابل توجهی کاهش پیدا خواهد کرد و هدف ما این است که دانشجو هنگام فارغالتحصیلی، نه تنها دانش، بلکه توانایی انجام کار را نیز با خود به بازار کار ببرد.
آیا در این راستا اقدام عملیاتی خاصی هم صورت گرفته است؟
مرادی: بله، کاملا. ما از مرحله طرح و ایده عبور کردهایم و وارد فاز اجرای عملیاتی شدهایم. نکته مهم این است که این اقدامات صرفا در حد تفاهمنامه یا برنامههای روی کاغذ نیست، بلکه به صورت میدانی و مستمر در حال انجام است. یکی از مهمترین اقدامات ما راهاندازی طرح سهشنبههای صنعتی است که در آن، تیمی از هیاترئیسه، اساتید و متخصصان دانشگاه به صورت مستقیم در واحدهای صنعتی استان حضور پیدا میکنند تا به جای حدس زدن نیاز صنعت، آن را از نزدیک و در بستر واقعی شناسایی کنند.
واقعیت این است که صنایع استان سمنان بیش از هر چیز با کمبود نیروی ماهر، ضعف در بهرهوری و فاصله با فناوریهای نوین مواجه هستند و ما تلاش کردهایم مسائل واقعی مانند بهینهسازی خطوط تولید، نگهداری و تعمیرات، تحلیل دادههای تولید و حتی موضوعات مدیریتی را به پروژههای دانشگاهی تبدیل کنیم.
اقدام مهم دیگر، ورود جدی به حوزه تولید محتوای آموزشی مهارتی است. به طوری که استان سمنان به عنوان یکی از استانهای پایلوت کشوری در این حوزه انتخاب شده و تولید محتوای تخصصی برای برخی رشتهها از جمله کاردانی کامپیوتر به اساتید ما واگذار شده است. این کار علاوه بر ارتقای کیفیت آموزش، ظرفیت جدید درآمدی برای دانشگاه ایجاد کرده و ما را از مصرفکننده به تولیدکننده محتوا تبدیل میکند.
ایجاد مراکز کاربنیان مانند مرکز طراحی دوخت برای کار عملی دانشجویان، برگزاری بوت کمپهای تخصصی، و اخذ مجوز برگزاری دورههای تخصصی مدیریت کسب و کار با گرایش هوش مصنوعی و بازاریابی داده محور و ... از دیگر اقدامات جدی ما در عرصه دانش و مهارت است.
از طرف دیگر، با نگاه به نیازهای آینده، مجوز رشتههای جدیدی در حوزه علوم پزشکی مانند پرستاری اورژانس، امدادگر اورژانس و پروتزهای دندانی را دقیقا بر اساس نیازهای واقعی جامعه و بازار کار اخذ کردهایم که از نظر اشتغالپذیری و پاسخ به نیازهای خدماتی کشور بسیار راهبردی هستند.
در مجموع، رویکرد ما تبدیل دانشگاه از یک نهاد صرفا آموزشی به یک بازیگر فعال در حل مسائل صنعت و جامعه است. به این معنی که هرجا جامعه یا صنعت مسئلهای دارد، دانشگاه باید بخشی از راهحل باشد و خوشبختانه این مسیر در استان سمنان به صورت عملیاتی آغاز شده و نتایج اولیه آن نیز کاملا قابل مشاهده است.
محور بینش: ارتقای رتبه فرهنگی و توسعه کرسی های آزاد اندیشی
در کنار آموزش، رویکرد شما در محور بینش و مسائل فرهنگی دانشجویان چیست؟
مرادی: در محور بینش، هدف ما تربیت دانشجویی در تراز انقلاب اسلامی است. آموزش نباید فقط به مباحث یک رشته تحصیلی محدود شود. دانشجو باید با الزامات فرهنگی و اجتماعی منطقه و کشور آشنا شود. توسعه برنامههای جهاد تبیین و کرسیهای آزاداندیشی برای آگاهی بخشی به دانشجویان در خصوص مسائل روز و قرار گرفتن آنها در سمت درست تاریخ، از اولویتهای اصلی ماست.
ما بر اساس سند کارنامه باغبانی فرهنگی یا همان بافر حرکت میکنیم. سال گذشته واحدهای استان ما عموما در رده خوب قرار گرفتند، اما هدفگذاری امسال ما، ارتقای تمام واحدها به رده عالی است. ورود جدی به جشنوارههای امامت و مهدویت و فعالسازی دبیرخانههای مرتبط، از جمله برنامههای ما در این بخش خواهد بود.
با توجه به اهمیت پدافند غیرعامل و آمادگی ساختاری دانشگاه در مواجهه با شرایط ویژه، باید بر انعطافپذیری بالای این مجموعه تاکید کنم. یکی از جلوههای مهم آمادگی ما، انعطافپذیری در شیوه ارائه آموزشها در شرایط خاص است. به عنوان نمونه در ایام جنگ تحمیلی رمضان، دانشگاه با بهرهگیری از زیرساختهای قدرتمند آموزش مجازی و ترکیبی خود، شرایطی را فراهم کرد تا ضمن رعایت حال دانشجویان در شرایط جنگی، هیچگونه خللی در روند تحصیلی ایجاد نشود. این قابلیت سوئیچ سریع بین آموزش حضوری و مجازی، نشاندهنده بلوغ سیستم آموزشی و تحقق عملی اهداف پدافند غیرعامل است.
در خصوص تقابل با هجمههای شناختی و فرهنگی دشمن در مناسبتهای مذهبی و تقابل با جنگ رمضان نیز باید بگویم که فعالیتهای فرهنگی ما در این شرایط نه تنها متوقف نشد، بلکه با قوت بیشتری استمرار یافت. واحدهای استان توانستند با اجرای برنامههایی نظیر برپایی موکبها، پویشهای درختکاری، نشستهای جهاد تبیین، کرسیهای آزاداندیشی و محافل انس با قرآن، فضای پویای فرهنگی و معنوی دانشگاه را حفظ کنند. این سطح از آمادگی همهجانبه ماحصل برنامهریزی دقیق و ارتقای زیرساختهای فناوری است که اجازه نمیدهد در هیچ شرایطی، چراغ علمآموزی و بصیرتافزایی خاموش بماند.
محور توانش: ماموریت گرایی واحدها از نیروگاههای خورشیدی، مدارس فناور و نوآور
به محور سوم یعنی «توانش» یعنی فناوری و نوآوری میرسیم. با توجه به ظرفیتهای اقلیمی، صنعتی و اسناد آمایشی استان سمنان، چه ماموریتهای مشخصی برای واحدهای دانشگاهی در راستای ایفای رسالت اجتماعی و تبدیل شدن به دانشگاه حلمسئله تعریف شده است؟
مرادی: در این محور، نگاه ما فراتر از آموزش صرف است. ما ماموریتگرایی واحدهای دانشگاهی را دقیقا بر منطق آمایش سرزمین و اولویتهای توسعهای استان منطبق کردهایم. اعتقاد داریم دانشگاه زمانی به رسالت اجتماعی خود عمل میکند که بتواند باری از دوش صنعت و جامعه برداشته و در نقش یک دانشگاه حلمسئله ظاهر شود.
در همین راستا و برای پاسخ به ناترازی ملی در حوزه انرژی، با توجه به اینکه استان سمنان قطب تابش خورشیدی و کریدور انرژی کشور است، ایجاد نیروگاههای خورشیدی را به عنوان یک ماموریت مشترک برای تمام واحدها تعریف کردهایم. این اقدام نه تنها گامی در جهت پایداری اقتصادی دانشگاه است، بلکه پاسخی مستقیم به مسئله بحرانی ناترازی انرژی در کشور محسوب میشود.
برای آنکه دانشگاه در متن چالشهای بومی قرار گیرد، ماموریتهای منطقهای بر اساس قطببندی آمایشی برای هر واحد به صورت ویژه تعریف شده است. بر این اساس، واحد سمنان به عنوان پایلوت کشوری در راه اندازی آزمایشگاههای مجازی و مدارس فناور بر پایه هوش مصنوعی تعیین شده و ماموریت توسعه زیرساختهای لازم برای مدیریت هوشمند انرژی را بر عهده دارد.
در کنار آن، واحد شاهرود با تمرکز بر مسئله کمآبی و امنیت غذایی، ماموریت توسعه سیستمهای آکواپونیک، یعنی ترکیب پرورش آبزیان و کشاورزی هیدروپونیک را دنبال میکند. همچنین واحد دامغان با توجه به غنای گیاهی منطقه، بر فرآوری گیاهان دارویی و ایجاد دهکده سلامت متمرکز شده است تا زنجیره ارزش این محصولات را در استان تکمیل کند و واحد گرمسار نیز با بهرهگیری از نزدیکی به پایتخت، به قطب گردشگری و توسعه صنایع تبدیلی کشاورزی و دامی تبدیل میشود. واحد مهدیشهر و مرکز شهمیرزاد نیز به عنوان پایلوت مطالعات محصولات دامی و گردو فعالیت خواهند کرد.
در بحث رسالت اجتماعی و اقتصاد دانشبنیان، هدف ما این است که با تبدیل دانش به ثروت، وابستگی به شهریه را به حداقل برسانیم. اما باید توجه داشت که این درآمدزایی صرفا مالی نیست، بلکه نتیجه مستقیم حل مسائل واقعی مردم و صنعت است. راه اندازی مدارس فناور و نوآور در کنار این پروژهها، در واقع سرمایهگذاری دانشگاه روی تربیت نیروی انسانی متخصص برای آینده استان است و در نهایت، تحقق هدف ۳۰ درصدی درآمدهای غیرشهریهای، گواهی بر موفقیت دانشگاه در پیوند با زیستبوم کارآفرینی و ایفای نقش کلیدی در اقتصاد مقاومتی و آمایشمحور استان خواهد بود.
اقتصاد دانش بنیان: هدف گذاری 30 درصدی در استان برای درآمدهای غیر شهریهای
یکی از دغدغههای همیشگی، اتکای دانشگاه به شهریه دانشجویان است. برای رسیدن به درآمدهای پایدار چه برنامهای دارید؟
مرادی: بر اساس سند تحول و تعالی دانشگاه آزاد اسلامی، هدفگذاری ما رسیدن به نقطهای است که حداقل ۳۰ درصد از درآمدهای دانشگاه از محل درآمدهای غیرشهریهای و مبتنی بر ظرفیتهای علمی، پژوهشی و فناورانه تامین شود. تحقق این هدف نیازمند عبور از رویکرد سنتی و حرکت به سمت دانشگاه ماموریتگرا، حلمسئله و اثرگذار در توسعه استان است. برای دستیابی به این مهم، به عنوان پیشران توانمندسازی جامعه، راه اندازی و بازآرایی ۱۰ مرکز تحقیقاتی ماموریتمحور در دستور کار قرار گرفته است.
در حال حاضر ۵ مرکز تحقیقاتی در استان فعال است که در سال آینده با استقرار نیروهای متخصص، تعریف پروژههای مسئلهمحور و ارائه خدمات علمی به جامعه، به صورت کامل فعال خواهند شد. ماموریت این مراکز به صورت مشخص شامل کسب حداقل ۳۰۰ میلیون تومان درآمد سالانه از محل برگزاری دورههای کوتاهمدت تخصصی با هدف توانمندسازی نیروی انسانی و پاسخ به مسائل فوری جامعه، و همچنین جذب حداقل یک میلیارد تومان طرح پژوهشی مسئلهمحور برای حل چالشهای اولویتدار استان از جمله انرژی، آب، محیطزیست، کشاورزی و صنعت است.
گام بعدی ما تبدیل شبکه آزمایشگاهی از یک زیرساخت علمی صرف به بنگاه خدمات دانشبنیان است. طی یک سال گذشته، با اتکا به ظرفیتهای بومی، تجهیزاتی با ارزشی بالغ بر ۷ میلیارد تومان در استان ایجاد شده که از پتانسیل بالای درآمدزایی برخوردار است. به موازات این اقدامات، طرح آزمایشگاه مرجع استان در حال تکمیل است و اکنون در مرحله اتصال به شبکه آزمایشگاهی کشور قرار دارد.
در این حوزه، برنامههای مکملی نظیر اخذ گواهیهای استاندارد کیفی از جمله ایزو ۹۰۰۰ به منظور افزایش اعتبار خدمات، افزایش درآمدهای حاصل از برونسپاری خدمات آزمایشگاهی صنایع و دستگاههای اجرایی، خدمترسانی مستقیم به حل نیازهای فنی استان و ایجاد درآمد پایدار از محل برگزاری دورههای آموزشی تخصصی آزمایشگاهی در سطح استانی، بروناستانی و ملی دنبال میشود. همچنین بر اساس اعلام آمادگی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری برای انعقاد تفاهمنامه، ما جذب پروژههای پژوهشی تقاضامحور را به صورت جدی در برنامه توسعهای قرار دادهایم.
موضوع مهم دیگر، احیا و ارتقای مجلات علمی استان برای ارتقای مرجعیت علمی و تولید ثروت دانشی است. در حال حاضر دانشگاه دارای ۱۰ مجله علمی است که متاسفانه بخشی از آنها غیرفعال یا کماثر هستند. برای سال آینده، فعالسازی کامل همه مجلات در دستور کار است تا حداقل دو مجله به سطح علمی–پژوهشی معتبر ارتقا یابند و در کنار آن، یک تا دو مجله مهارتی و کاربردی جدید با رویکرد حل مسئله و ارتباط با صنعت که تاکنون نمونه مشابه آنها در استان وجود نداشته است، راهاندازی شود.
در ادامه این مسیر، توسعه زیستبوم نوآوری و کارآفرینی دانشگاه نیز با اقداماتی چون ایجاد و تقویت مراکز رشد، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، برگزاری رویدادهای فناورانه، کمپهای پژوهشی و اخذ مجوز و برگزاری دورههای تخصصی مدیریتی نظیر MBA و DBA با رویکرد مهارتمحور با جدیت دنبال میشود تا علاوه بر ارتقای توان مدیریتی جامعه، منبع درآمد پایداری ایجاد گردد. در کنار تمام این موارد، تمرکز ما بر گسترش همکاریهای دانشگاه با صنعت و دستگاههای اجرایی استان است تا از طریق تعریف پروژههای مشترک و قراردادهای تحقیق و توسعه، مسیر حرکت به سمت اقتصاد دانشبنیان هموارتر شود.
این برنامهها چه مقدار به بهبود و پایداری اقتصاد کمک کرده است؟
مرادی: اقتصاد دانشبنیان امروز به عنوان موتور محرک توسعه اقتصادی شناخته میشود و تحقق آن مستلزم سه رویکرد اساسی است. نخست حفظ و تقویت منابع درآمدی موجود، دوم خلق منابع درآمدی جدید و سوم افزایش بهرهوری همراه با مدیریت هزینهها و کاهش اتلاف منابع. در دانشگاه آزاد اسلامی استان سمنان تلاش کردهایم این رویکرد را به صورت عملیاتی دنبال کنیم. بر همین اساس، با تکیه بر ظرفیتهای علمی، پژوهشی، فناورانه و زیرساختهای آزمایشگاهی استان، بخشی از فعالیتهای دانشگاه به سمت ارائه خدمات تخصصی، اجرای پروژههای کاربردی و توسعه فعالیتهای مهارتمحور سوق داده شده است که موجب شده دانشگاه در حوزه اقتصاد دانشبنیان نقش فعالتری ایفا کند.
اقداماتی نظیر انعقاد قراردادهای پژوهشی و فناورانه با صنایع و بخش خصوصی، توسعه خدمات آزمایشگاهی، برگزاری دورههای تخصصی مهارتمحور و فعالسازی مراکز تحقیقاتی، توانسته زمینه ایجاد درآمدهای پایدار غیرشهریهای را فراهم کند. این موضوع نشان میدهد دانشگاه آزاد اسلامی استان سمنان به تدریج در حال عبور از وابستگی صرف به شهریه دانشجویان و حرکت به سمت یک دانشگاه کارآفرین و حلمسئله است.
باید در نظر داشت که دانشگاه آزاد اسلامی برخلاف بسیاری از دانشگاههای دولتی، از بودجه و اعتبارات عمومی مستقیم برخوردار نیست و بخش عمده هزینههای آن باید از طریق فعالیتهای علمی و اقتصادی تامین شود؛ به همین دلیل، توسعه اقتصاد دانشبنیان برای ما یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای پایداری و استمرار فعالیتهای دانشگاه محسوب میشود. هدفگذاری نهایی ما این است که با تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت، توسعه زیستبوم فناوری و تجاریسازی دانش، سهم درآمدهای پایدار غیرشهریهای در سالهای آینده به صورت مستمر افزایش یافته و دانشگاه بتواند جایگاه موثرتری در اقتصاد دانشبنیان استان و کشور ایفا کند.
مدارس سما: آغاز دوران شکوفایی با تاسیس هنرستان های جوار صنعت
به عنوان سوال پایانی، وضعیت مدارس سما در استان چگونه است و چه برنامه ای برای پیوند مدرسه و دانشگاه دارید؟
مرادی: در سطح استان 24مدرسه سما فعال هستند که طی سالهای اخیر، با توجه به تغییرات جمعیتی و تحولات نظام آموزشی، به سمت بازطراحی مدل فعالیت خود حرکت کردهاند. امروز دیگر رقابت سنتی برای جذب دانشآموز کافی نیست و ما با رویکردی نوین، مسیر توسعه مهارتمحور را برگزیدهایم.
در همین راستا، با همکاری و همراهی آموزش و پرورش استان، تأسیس هنرستانهای تخصصی در جوار صنعت و دانشگاه و طرح تاک را در رشتههایی دنبال میکنیم که مدارس دولتی کمتر در آنها زیرساختهای کارگاهی و آزمایشگاهی لازم را در اختیار دارند. رشتههایی همچون نساجی، گرافیک و تربیتبدنی. این هنرستانها بر اساس نیازهای واقعی بازار کار طراحی شدهاند و قرار است بهعنوان حلقهی آغازین زنجیره مدرسه تا دانشگاه در مجموعه سما عمل کنند.
هدف ما این است که دانشآموز از همان دوران تحصیل در هنرستان، مهارتهای عملی و کاربردی را در کنار آموزش نظری فرا بگیرد و پس از فارغالتحصیلی بتواند بدون وقفه وارد دورههای کاردانی و کارشناسی مهارتمحور در دانشکده مهارت و کارآفرینی شود. این پیوستگی آموزشی باعث میشود مهارتآموزی در سما نهادینه شود، مسیر شغلی دانشآموزان روشنتر گردد و مدارس سما با رویکردی پایدار، پویا و مبتنی بر ارزشآفرینی حرکت کنند.
ما باور داریم این تحول، آیندهای بسیار روشنتر برای سما رقم خواهد زد. آیندهای که در آن، مدارس ما نهتنها پاسخگوی نیازهای واقعی جامعه و صنعت هستند، بلکه به الگویی موفق در مدیریت آموزش مهارتی و تربیت نیروی متخصص تبدیل میشوند.
نظر شما