توییت پربازتاب ایلان ماسک / نام تنگه «هرمز» در «اهورامزدا» ریشه دارد؟

الهه خسروی: ایلان ماسک، مالک و مدیر ارشد فناوری شبکه اجتماعی ایکس و از چهره‌های شناخته‌شده حوزه فناوری، در توییتی به ریشه ایرانی نام تنگه هرمز اشاره کرد و نوشت: «تنگه هرمز به نام اهورامزدا، خدای زرتشتیان، نام‌گذاری شده است.»

چرا این توییت پربازتاب شد؟

این توییت در فضایی منتشر شد که پس از جنگ ایران و آمریکا و در پی مسدود شدن تنگه هرمز از سوی سپاه، نام این آبراه بار دیگر به یکی از سرخط‌های ثابت رسانه‌های جهان تبدیل شده بود. پیامدهای اقتصادی و دیپلماتیک این انسداد، از نگرانی درباره بازار جهانی انرژی تا چالش‌های کشتیرانی و تجارت بین‌الملل، باعث شد اشاره ماسک به ریشه تاریخی و ایرانی نام هرمز، فراتر از یک نکته زبان‌شناختی ساده دیده شود. گزارش‌هایی مانند رویترز درباره تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه برخی اشخاص و یک واحد مرتبط با سپاه به دلیل تهدید آزادی کشتیرانی در هرمز، و نیز گزارش یورونیوز درباره تغییر مسیر ده‌ها کشتی تجاری، نشان می‌دهد که هرمز در هفته‌های اخیر در مرکز توجه رسانه‌های بین‌المللی بوده است.

با این حال، چون متن حاضر در قالب فکت‌چک نوشته می‌شود، لازم است ادعای ماسک نه به‌عنوان حقیقتی قطعی، بلکه به‌عنوان گزاره‌ای تاریخی و زبان‌شناختی بررسی شود. پرسش اصلی این است: آیا منابع معتبر فارسی و انگلیسی نیز چنین پیوندی میان «هرمز» و «اهورامزدا» برقرار کرده‌اند، یا این ادعا ساده‌سازی رسانه‌ای از یک بحث پیچیده‌تر درباره ریشه نام هرمز است؟

در منابع فارسی و انگلیسی، پیش از اظهارنظر ماسک نیز به پیوند زبانی میان «هرمز»، «هرمزد»، «اورمزد» و «اهورامزدا» اشاره شده است. بر پایه این نگاه، نام هرمز در سنت ایرانی و در زبان‌های باستانی و میانه ایران، با نام اهورامزدا نسبت دارد.

اما از نظر تاریخی و علمی باید میان دو گزاره تفاوت گذاشت: نخست اینکه نام «هرمز/هرمزد/اورمزد» با «اهورامزدا» پیوند زبانی و دینی دارد؛ این گزاره در منابع ایران‌شناسی قابل پشتیبانی است. دوم اینکه «تنگه هرمز مستقیماً به نام اهورامزدا نام‌گذاری شده است»؛ این گزاره نیازمند احتیاط بیشتری است، زیرا در منابع تاریخی، نام تنگه معمولاً از نام تاریخی بندر، جزیره یا پادشاهی هرمز گرفته شده و سپس به این آبراه مهم اطلاق شده است.

بنابراین صورت دقیق‌تر این است: نام تنگه هرمز، به‌واسطه نام تاریخی هرمز، ریشه‌ای ایرانی ـ زرتشتی دارد و با صورت‌های هرمزد/ اورمزد، یعنی صورت‌های میانه و متأخر نام اهورامزدا، مرتبط دانسته شده است.

در دانشنامه ایرانیکا، در مدخل Ahura Mazdā، صورت‌های تاریخی این نام چنین توضیح داده شده‌اند: در فارسی باستان Ahuramazda، در پهلوی Ohrmazd/Hormizd و در فارسی نو Ormazd. این زنجیره زبانی همان مسیری است که ادعای پیوند «هرمز» با «اهورامزدا» بر آن تکیه دارد.

در مدخل Hormozd I در دانشنامه ایرانیکا نیز نام «اورمزد/هرمزد» هم به‌عنوان نام یکی از شاهان ساسانی و هم به‌عنوان نام ایزد بزرگ زرتشتی توضیح داده شده و ریشه آن به فارسی باستان Auramazdā و اوستایی Ahura Mazdā بازگردانده شده است. بنابراین از منظر تحول واژگانی، پیوند میان «اهورامزدا»، «اورمزد/هرمزد» و «هرمز» بی‌پشتوانه نیست.

در منابع عمومی انگلیسی نیز همین دیدگاه دیده می‌شود. برای نمونه، در توضیح تاریخی پادشاهی هرمز، یک ریشه‌شناسی فارسی مطرح شده که نام Hormuz را برگرفته از تلفظ فارسی میانه نام اهورامزدا می‌داند؛ البته در همان‌گونه منابع، نظریه‌های دیگری هم درباره منشأ این نام ذکر شده است. به همین دلیل، استفاده از این منابع عمومی برای متن رسانه‌ای مفید است، اما برای داوری علمی، ایرانیکا و منابع تخصصی زبان‌شناسی تاریخی اهمیت بیشتری دارند.

در منابع فارسی نیز این زاویه پیش از توییت ماسک مطرح شده بود. برای نمونه، ایسنا در گزارشی به نقل از علیرضا عسکری چاوردی، استاد باستان‌شناسی و تاریخ دانشگاه شیراز، نوشته است که «نام هرمز برگرفته از نام اهورامزداست» و آن را در پیوند با ایران باستان و دوره ساسانی توضیح داده است.

خبرآنلاین نیز در گزارشی با عنوان «راز نام هرمز» همین خط تحلیلی را دنبال کرده و نوشته است که «هرمز» صورتی کوتاه‌شده یا تحول‌یافته از اهورامزداست. در این گزارش نیز مسیر تحول نام از صورت‌های اوستایی و پهلوی تا فارسی جدید توضیح داده شده است. با این حال، برای استفاده دانشگاهی یا پژوهشی، بهتر است این منابع رسانه‌ای در کنار منابع اصلی‌تر، مانند دانشنامه ایرانیکا و مطالعات زبان‌شناسی تاریخی، مورد استفاده قرار گیرند.

با وجود رواج روایت پیوند هرمز با اهورامزدا، این تنها دیدگاه موجود نیست. برخی منابع فارسی ریشه دیگری را برای نام هرمز مطرح کرده‌اند. بر اساس این دیدگاه، نام قدیمی هرمز ممکن است «هورموغ» بوده باشد. در این روایت، «مغ» در گویش‌های بومی جنوب ایران و هرمزگان با نخل یا نخلستان پیوند داده شده و «هورموغ» به‌عنوان نامی برخاسته از جغرافیای بومی منطقه تفسیر می‌شود.

در همین چارچوب، برخی پژوهشگران هشدار داده‌اند که ارتباط دادن نام امروزی «هرمز» با «اهورامزدا» ممکن است تنها بر پایه شباهت آوایی باشد و نباید بدون بررسی تاریخی و زبان‌شناختی دقیق، آن را قطعی دانست. مقاله فارسی «هرمز ـ هرموز» نوشته قربانعلی ابراهیمی در نشریه مطالعات ایرانی، بهار ۱۳۸۴، از جمله آثاری است که به ریشه‌شناسی نام هرمز و هرموز پرداخته و کلیدواژه‌هایی مانند «مغ»، «درخت خرما»، «بندر»، «جزیره هرمز» و «ریشه‌شناسی» را دربرمی‌گیرد.

پیش از ایلان ماسک نیز منابع فارسی و انگلیسی، نام «هرمز» را از زاویه پیوند با «اهورامزدا»، «اورمزد» و «هرمزد» بررسی کرده‌اند. این دیدگاه از منظر زبان‌شناسی تاریخی و در چارچوب تحول واژگانی Ahura Mazdā → Ohrmazd/Hormizd/Ormazd → Hormoz/Hormuz در منابع معتبر ایران‌شناسی قابل پشتیبانی است.

با این حال، باید میان ریشه زبانی نام «هرمز» و نام‌گذاری مستقیم «تنگه هرمز» به نام اهورامزدا تفاوت گذاشت. در منابع تاریخی، نام این آبراه عمدتاً از نام تاریخی جزیره، بندر یا پادشاهی هرمز به تنگه منتقل شده است. از سوی دیگر، درباره منشأ نام هرمز دیدگاه‌های رقیبی نیز وجود دارد؛ از جمله نظریه‌هایی که آن را با جغرافیای بومی جنوب ایران و صورت‌هایی مانند «هورموغ» مرتبط می‌دانند.

بنابراین، محتوای اصلی توییت ماسک، یعنی پیوند ریشه‌شناختی «هرمز» با «اهورامزدا»، تا حد زیادی درست و مستند است؛ اما صورت‌بندی آن، به‌ویژه اگر به معنای نام‌گذاری مستقیم تنگه به نام اهورامزدا فهمیده شود، نیازمند توضیح و دقت تاریخی بیشتر است.