مبلغ – سرویس رسانه: در تحلیل واقعه عاشورا معمولاً تمرکز بر میدان نبرد، شهادت یاران امام حسین و مظلومیت اهلبیت است. اما در کنار این صحنهها، لایه مهم دیگری نیز وجود دارد که کمتر درباره آن سخن گفته میشود؛ جنگ روانی و عملیات رسانهای حکومت اموی. اگر بخواهیم با زبان امروز سخن بگوییم، کربلا یکی از قدیمیترین نمونههای جنگ روایتها در تاریخ است؛ جایی که قدرت حاکم تلاش کرد با ابزار تبلیغات، افکار عمومی را علیه حقیقت بسیج کند.
برای فهم این موضوع باید فضای سیاسی آن زمان را تصور کرد. حکومت یزید با وجود قدرت نظامی گسترده، از نظر مشروعیت دچار بحران جدی بود. بسیاری از مردم میدانستند که خاندان پیامبر در مقابل حکومت ایستادهاند و این مسئله میتوانست مشروعیت امویان را زیر سؤال ببرد. به همین دلیل دستگاه حاکم تلاش کرد قبل از هر درگیری نظامی، روایت خود را در جامعه جا بیندازد.
یکی از مهمترین ابزارهای آنها، برچسبزنی بود. در تبلیغات رسمی آن زمان، امام حسین نه به عنوان فرزند پیامبر و یک اصلاحگر اجتماعی، بلکه به عنوان فردی معرفی میشد که علیه خلیفه مسلمانان شورش کرده است. این تکنیک در دنیای امروز هم به خوبی شناخته شده است. در بسیاری از جنگهای رسانهای، نخستین قدم این است که شخصیت طرف مقابل تخریب شود تا افکار عمومی آماده پذیرش هر برخوردی با او شود.
نمونه دیگر، استفاده از شایعه و اطلاعات جهتدار بود. در کوفه شایعات گستردهای پخش شد که سپاه عظیمی برای مقابله با امام حسین آماده شده و هرگونه مقاومت بیفایده است. این شایعات باعث شد بسیاری از کسانی که پیشتر برای یاری امام نامه نوشته بودند، دچار تردید شوند. در واقع، پیش از آنکه شمشیری از نیام بیرون بیاید، ترس در ذهنها کاشته شد.
در ادبیات امنیتی امروز، این روش را مدیریت ادراک مینامند؛ یعنی تغییر برداشت مردم از واقعیت. وقتی انسان تصور کند که اکثریت جامعه در یک سمت قرار دارند، احتمال همراهی او با همان جریان بیشتر میشود. حکومت اموی دقیقاً از همین نقطه استفاده کرد. آنها تلاش کردند چنین القا کنند که اکثریت مردم از حکومت حمایت میکنند و حرکت امام حسین یک حرکت منزوی و شکستخورده است.
نمونه دیگری از عملیات روانی در کربلا، تلاش برای ایجاد تردید در یاران امام بود. گاهی از طریق وعدههای مالی، گاهی با تهدید و گاهی با اماننامه. برای مثال اماننامهای که برای حضرت عباس و برادرانش آورده شد، تنها یک پیشنهاد امنیتی نبود؛ یک عملیات روانی دقیق بود. دشمن میخواست میان یاران امام شکاف ایجاد کند و این پیام را القا کند که راه بازگشت هنوز وجود دارد.
اما پاسخ یاران امام نشان داد که بصیرت میتواند مهمترین سد در برابر عملیات روانی باشد. آنها تنها به ظاهر پیامها نگاه نکردند، بلکه به منبع پیام و هدف پشت آن توجه کردند. حضرت عباس وقتی اماننامه را رد کرد، در واقع یکی از مهمترین تکنیکهای عملیات روانی دشمن را خنثی کرد؛ یعنی ایجاد شکاف در جبهه حق.
اگر از کربلا فاصله بگیریم و به دنیای امروز نگاه کنیم، میبینیم که جنگ روایتها نه تنها پایان نیافته بلکه پیچیدهتر شده است. شبکههای اجتماعی، رسانههای ۲۴ ساعته و گردش سریع اطلاعات باعث شده عملیات روانی با سرعتی بسیار بیشتر از گذشته انجام شود. امروز یک شایعه میتواند در چند دقیقه به میلیونها نفر برسد.
در بسیاری از بحرانهای سیاسی و اجتماعی، نخستین میدان درگیری نه خیابان بلکه فضای رسانهای است. هشتگها، کلیپهای کوتاه، تصاویر گزینشی و تحلیلهای جهتدار میتوانند تصویری کاملاً متفاوت از واقعیت بسازند. گاهی یک روایت نادرست آنقدر تکرار میشود که برای بخشی از جامعه به حقیقت تبدیل میشود.
در سالهای اخیر نمونههای زیادی از این جنگ روانی در سطح جهانی دیده شده است. از انتشار اخبار جعلی در انتخابات کشورهای مختلف گرفته تا عملیات رسانهای در جنگها و بحرانهای منطقهای. در بسیاری از این موارد، هدف اصلی تغییر ذهن مخاطب است، نه صرفاً انتقال اطلاعات.
اینجاست که درسهای عاشورا دوباره معنا پیدا میکند. یکی از مهمترین درسها این است که انسان نباید هر خبری را بدون بررسی بپذیرد. بسیاری از مردم کوفه به دلیل فضای سنگین تبلیغاتی، قدرت تشخیص خود را از دست دادند. آنها در میان انبوه شایعات و تهدیدها، حقیقت را گم کردند.
درس دیگر، اهمیت ایستادگی نخبگان و افراد تأثیرگذار است. در کربلا چهرههایی مانند حبیب بن مظاهر یا زهیر بن قین نقش مهمی در تقویت روحیه یاران داشتند. آنها اجازه ندادند فضای روانی ایجاد شده توسط دشمن، جبهه حق را متزلزل کند. در جامعه امروز نیز نخبگان، رسانهها و چهرههای فرهنگی نقش مهمی در روشنگری دارند. اگر این افراد سکوت کنند، میدان برای روایتهای تحریفشده بازتر میشود.
نکته سوم، اهمیت ارتباط مستقیم با حقیقت است. امام حسین در طول مسیر کربلا بارها با مردم گفتوگو کرد و هدف حرکت خود را توضیح داد. او اجازه نداد روایت حکومت بدون پاسخ باقی بماند. این روش نشان میدهد که در برابر عملیات روانی، سکوت همیشه بهترین گزینه نیست؛ گاهی باید روایت درست را بهموقع و شفاف بیان کرد.
در فضای امروز نیز بسیاری از کارشناسان رسانه معتقدند که بهترین راه مقابله با شایعه، ارائه سریع و دقیق اطلاعات درست است. وقتی حقیقت دیر بیان شود، روایتهای نادرست جای آن را میگیرند. این همان چیزی است که در جنگ روایتها اهمیت زیادی دارد.
کربلا در نهایت نشان داد که عملیات روانی میتواند بخشی از جامعه را تحت تأثیر قرار دهد، اما نمیتواند حقیقت را برای همیشه پنهان کند. شاید در لحظه، تبلیغات امویان توانست بخشی از افکار عمومی را منحرف کند، اما با گذشت زمان روایت واقعی عاشورا آشکار شد و همان تبلیغات به یکی از نشانههای ظلم آن حکومت تبدیل شد.
به همین دلیل است که عاشورا تنها یک حادثه تاریخی نیست؛ یک مدرسه دائمی رفتار انسان در انسان در شرایط بحران است. در جهانی که هر روز با سیل اطلاعات و روایتهای متناقض روبهرو هستیم، درسهای کربلا میتواند به ما یادآوری کند که حقیقت همیشه در میان پرصداترین صداها نیست. گاهی باید فراتر از هیاهوی رسانهها نگاه کرد تا مسیر درست را پیدا کرد.
نظر شما