به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
چرایی زنده نگهداشتن یاد امام حسین علیهالسلام چیست؟
پاسخ:
قیام امام حسین علیهالسلام در برابر یزید، تنها یک واقعه تاریخی متعلق به گذشته نیست، بلکه حقیقتی ماندگار و الهامبخش در طول تاریخ است. خودداری ایشان از بیعت با یزید و حرکت از مدینه به مکه و سپس بهسوی کوفه و کربلا، بر پایه اهدافی روشن و عمیق شکل گرفت؛ اهدافی که امام در طول مسیر بارها آنها را تبیین کرد و از ژرفای فکری و راهبردی این نهضت پرده برداشت. هدف اصلی امام حسین علیهالسلام، احیای اسلام ناب بود؛ اسلامی که در سایه حکومت طاغوت، از حقیقت اصیل خود دور شده و تنها ظاهری از آن باقی مانده بود. ازاینرو، زنده نگهداشتن یاد عاشورا فقط پاسداشت یک رخداد مربوط به گذشتههای دور برای عزاداری و ریختن اشک نیست، بلکه راهی برای حفظ ارزشهای والای انسانی و دینی و پاسداری از حقیقتِ اسلام ناب است.
در ادامه در قالب نکاتی توضیحات بیشتر بیان میشود.
نکاتی در باب چرایی زنده نگهداشتن یاد امام حسین علیهالسلام
نکته اول: سرچشمه بصیرت و وحدت در برابر دشمنِ ستمپیشه
یکی از مهمترین پیامهای نهضت عاشورا، حفظ و تقویت روحیه ظلمستیزی و مقاومت در جوامع اسلامی است. مبارزه با ستم و تلاش برای برپایی عدالت، از بنیادیترین اهداف بعثت پیامبران الهی به شمار میآید و خداوند، آنان را پیشگامان اقامه قسط معرفی کرده است. (1) این مسئولیت البته تنها به انبیا اختصاص ندارد، بلکه قرآن کریم مؤمنان را نیز به همراهی با پیامبران و مشارکت در مسیر عدالتخواهی و حقطلبی فراخوانده است. (2) از همینرو، قیام امام حسین علیهالسلام را باید امتداد همان رسالت الهی در مقابله با ظلم، فساد و انحراف دانست.
امام حسین علیهالسلام درزمانی قیام کردند که ارزشهای دینی دستخوش تحریف شده و حق، در عرصه اجتماع و حکومت، به حاشیه رانده شده بود. آن حضرت با بیانی صریح فرمودند:
«آیا نمیبینید که بهحق عمل نمیشود و از باطل باز داشته نمیشود؟! (در چنین شرایطی) باید مؤمن، بهحق خواهان دیدار خدا باشد. من چنین مرگی را جز شهادت و زندگی با ظالمان را جز ننگ و خواری نمیبینم.» (3)
ایشان همچنین با استناد به سخن پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، سکوت در برابر حاکم ستمگر را موجب همسرنوشتی با او دانسته و بهروشنی اعلام کردند که حکومت یزید، با تعطیل کردن حدود الهی، ترویج فساد، تغییر احکام خدا و تصرف ناحق در بیتالمال، مشروعیت خود را ازدست داده است. (4)
بدیهی است که حاکمان فاسد در هیچ عصر و سرزمینی از چنین پیامی استقبال نمیکنند. تجربه تاریخ انبیا و امامان علیهمالسلام نیز نشان میدهد که جریانهای باطل همواره با بهرهگیری از ابزارهای سخت و نرم، در پی خاموش کردن ندای عدالتخواهی بودهاند.
ازاینرو، زنده نگهداشتن نهضت حسینی در آیینهای محرم و صفر، تنها بزرگداشت یک خاطره تاریخی نیست، بلکه راهبردی فرهنگی و اجتماعی برای پاسداری از روحیه بیداری، آزادگی، ظلمستیزی و ایستادگی در برابر انحراف و استبداد است. در پرتو این یادآوری مستمر، معیارهای حقمداری و دشمنشناسی برای جامعه روشنتر میشود و همین آگاهی، زمینه همگرایی و وحدت بیشتر مردم را در برابر دشمن ستمپیشه فراهم میسازد. جامعهای که دوست و دشمن را بهدرستی بشناسد، با انسجام و هوشیاری بیشتری در برابر تهدیدهای مشترک میایستد و از گرفتار شدن در دام تفرقه، غفلت و تشخیص نادرست جبههها دور میماند.
نکته دوم: اهتمام به دین و دور شدن از سکولاریسم
یکی از پیامهای مهم نهضت امام حسین علیهالسلام، تأکید بر حضور فعال دین در عرصه زندگی اجتماعی و سیاسی و مقابله با گرایشهای سکولار است. در منطق اسلام، دین و دنیا یا دین و سیاست، دو حوزه جدا و متقابل نیستند. اسلام هرچند با دنیاپرستی و ترجیح دنیا بر آخرت مخالفت میکند، اما بهرهگیری درست از دنیا و سامان دادن به زندگی فردی و جمعی را در چارچوب هدایت الهی میپذیرد. از همین رو، دین نهتنها از عرصه اجتماع و سیاست کناره نمیگیرد، بلکه با ارائه ارزشها، احکام و قواعد لازم، مسیر تدبیر درست جامعه را نیز روشن میسازد.
در برابر این نگاه، سکولاریسم قرار دارد؛ جریانی که با صورتها و درجات مختلف، در حذف یا کمرنگ کردن نقش دین در حوزه اجتماع اشتراک دارد. برخی از گرایشهای سکولار اساساً خدا یا دین الهی را انکار میکنند و برخی دیگر، باوجود پذیرش اصل دین، نقش آن را در تنظیم مناسبات اجتماعی و سیاسی نمیپذیرند. ازاینجهت، خطر سکولاریسم تنها به بیرون از جوامع دینی محدود نمیشود، بلکه ممکن است بهتدریج در نگرش و سبک زندگی دینداران نیز نفوذ کند. (5)
در این میان، یادبود سالانه قیام امام حسین علیهالسلام در محرم و صفر، کارکردی فراتر از سوگواری دارد و به پاسداری از جایگاه دین در عرصه دنیا و سیاست کمک میکند. امام حسین علیهالسلام خود در تبیین انگیزه قیام فرمودند که هدف ایشان دستیابی به قدرت یا بهرهمندی از دنیا نبود، بلکه مقصود، آشکار ساختن نشانههای دین، اصلاح در شهرها، تأمین امنیت برای بندگان ستمدیده و فراهم شدن زمینه اجرای احکام الهی بود. (6) بر اساس این بیان، اهداف قیام را میتوان در چهار محور خلاصه کرد: احیای اسلام ناب، اصلاح اجتماعی، مقابله با ستم برای حمایت از مظلومان و فراهم کردن بستر اجرای احکام الهی. (7)
ازاینرو، گسترش فرهنگ عاشورا نقشی مهم در حفظ حضور دین در عرصه زندگی، جامعه و سیاست دارد و یادآور این حقیقت است که در منطق نهضت حسینی، دین تنها به ساحت فردی و عبادی محدود نمیشود، بلکه در اصلاح اجتماعی، مقابله با ظلم و ساماندهی حیات جمعی نیز نقشآفرین است.
نکته سوم: زمینهساز پیوند دینی و همبستگی اجتماعی
یکی از آثار مهم زنده نگهداشتن یاد قیام امام حسین علیهالسلام در محرم و صفر، تقویت پیوند میان مردم و روحانیت و نیز برانگیختن روحیه همیاری و مسئولیتپذیری اجتماعی است. توضیح بیشتر اینکه:
این آیینها تنها مجالس سوگواری نیستند، بلکه بستری زنده برای حضور دین در متن زندگی مردم به شمار میآیند. در این مناسبتها، مبلغان و عالمان دینی با حضور در شهرها و مناطق مختلف، از نزدیک با مردم ارتباط برقرار میکنند، به پرسشها و نیازهای فکری و دینی آنان پاسخ میدهند، شبهات را برطرف میسازند و در اصلاح بینشها و رفتارهای اجتماعی نقشآفرین میشوند. از سوی دیگر، مردم نیز از رهگذر همین ارتباط مستمر، پیوند خود را با مرجعیت و روحانیت حفظ میکنند و با پشتیبانیهای معنوی و مالی، به تداوم و استقلال این نهاد دینی یاری میرسانند.
در کنار این کارکرد، محرم و صفر زمینهساز تقویت روحیه ایثار، مواسات و خدمت به دیگران نیز هست. شنیدن پیامهای عاشورا و تأمل در سیره امام حسین علیهالسلام، انسان را از دنیاگرایی و خودمحوری دور میکند و بهسوی فداکاری، دستگیری از نیازمندان و اهتمام به خیر عمومی سوق میدهد. در همین راستا، از امام زینالعابدین علیهالسلام نقل شده است که امام حسین علیهالسلام فرمودند:
«مرگ، جز پلی نیست که شمارا از ترس و سختی بهسوی بهشتِ گسترده و نعمت جاوید، عبور میدهد ... .» (8)
چنین نگرشی، دنیا را نه هدف نهایی، بلکه عرصهای برای انجام مسئولیت و کسب سعادت میداند.
ازاینرو، بزرگداشت عاشورا به استحکام رابطه مردم با نهاد دینی، افزایش آگاهی اجتماعی و گسترش فرهنگ خدمت و مسئولیتپذیری در جامعه کمک میکند و از این رهگذر، نقشی ماندگار در پویایی حیات دینی و اجتماعی مسلمانان دارد.
نتیجه:
قیام امام حسین علیهالسلام حادثهای محدود به یک رخداد تاریخی نیست، بلکه نهضتی زنده و اثرگذار، با هدف احیای اسلام ناب، مقابله با ظلم، اصلاح اجتماعی و پاسداری از احکام الهی است و بههمیندلیل، یاد آن نیز کارکردی فراتر از سوگواری صِرف دارد. بزرگداشت عاشورا، روحیه ظلمستیزی، بیداری و مقاومت را در جامعه زنده نگه میدارد و با روشن ساختن مرز حق و باطل، زمینه بصیرت، دشمنشناسی و وحدت در برابر تهدیدهای مشترک را فراهم میسازد. همچنین، این یادبودها از محدود شدن دین به عرصه فردی جلوگیری کرده و نقش آن را در اجتماع و سیاست یادآور میشود. از سوی دیگر، محرم و صفر به تقویت پیوند مردم با نهاد دینی، پاسخگویی به نیازهای فکری و مذهبی و گسترش فرهنگِ خدمت و مسئولیتپذیری اجتماعی کمک میکند. ازاینرو، عاشورا پشتوانهای ماندگار برای پویایی و انسجام اجتماعی مسلمانان است.
پینوشتها:
1. سوره یونس، آیه 47: «وَ لِکُلِّ أُمَّهٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ؛ (1) برای هر امّتی، رسولی است؛ هنگامیکه رسولشان بهسوی آنان بیاید، به عدالت در میان آنها داوری میشود و ستمی به آنها نخواهد شد.»
2. سوره حدید، آیه 25: «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ؛(2) ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حقّ از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند.»
3. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیجا، دار التراث، بیتا، ج 5، ص 404.
4. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیجا، دار التراث، بیتا، ج 5، ص 403.
5. برای مطالعه بیشتر، رک: قدردان قراملکی، محمدحسن، قرآن و سکولاریسم، قم، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1390 ش.
6. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403 ق، ج 100، ص 79-81.
7. برای مطالعه بیشتر، رک: رنجبر، محسن، فلسفه قیام عاشورا، مجله تاریخ در آیینه پژوهش، 1382 ش، شماره 3.
8. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403 ق، ج 6، ص 154.
نظر شما