به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
میخواهم تنها یک فرزند داشته باشم تا وقت بیشتری برای او صرف کنم، بیشتر با او باشم و بیشتر نیازهای روحی روانی و حتی مادی او را برطرف کنم آیا درست فکر میکنم؟
پاسخ:
تصور اینکه با داشتن تنها یک فرزند میتوان زمان، توجه و منابع مادی و روانی بیشتری به او اختصاص داد و نیازهایش را بهتر برآورده ساخت، هرچند با نیتی خیرخواهانه همراه است، اما بر اساس مستندات دینی و روانشناختی، محروم کردن فرزند از خواهر و برادر، نهتنها بهنفع فرزند نیست، بلکه میتواند زمینهساز آسیبها یا محرومیتهای مختلفی در ابعاد روانی، اجتماعی و تربیتی او گردد. از سوی دیگر تعدد فرزندان زمینه مناسبتری برای تربیت و رشد فرزند ایجاد میکند.
در ادامه، به این دو جنبه اشاره میشود.
بخش اول: آسیبهای تکفرزندی بر شخصیت اخلاقی و روانی فرزند
تکفرزندان زمینه بیشتری برای برخی آسیبهای شخصیتی و روانی دارند. البته ممکن است زمینههای مورداشاره، توسط عوامل تربیتی دیگری، خنثی شود، اما آنچه مورد نظر است زمینه تأثیرگذاری بهعنوان یک عامل است.
1. نازپروردگی، تضعیف تابآوری و وابستگی عاطفی
والدین تکفرزند، به دلیل نبود معیار مقایسه و تمرکز تمام عواطف بر یک فرزند، ممکن است او را در محافظهکاری و نازپروردگی افراطی پرورش دهند. شهید مرتضی مطهری دراینباره معتقد است بدبختترین کودکان، آنهایی هستند که والدین، آنها را در ناز و نعمت پرورش میدهند و نمیگذارند سردی و گرمی دنیا را بچشند... ؛ اینگونه کودکان در مقابل سختیها حسّاس میشوند. (1) برخورداری از خواهر یا برادر و تجربه چالشهای خواهربرادری، در افزایش تابآوری و کم کردن حساسیتهای عاطفی مؤثر است.
2. محرومیت از الگوی همسال درون خانواده
یکی از مسیرهای رشد مهارتها و اخلاقیات کودک، تأثیرپذیری از الگوهای در دسترس است. خواهر و برادر، بهعنوان نزدیکترین همسالان، نقش بیبدیلی در یادگیری مهارتهای رفتاری، اصلاح و رشد رفتارها، یادگیری اعمال و مناسک عبادی، یادگیری و الگوگیری از اخلاقیات همدیگر، دارند. فقدان چنین الگویی در خانوادهی تکفرزند، کودک را از این سرمایه تربیتی محروم میسازد.
3. از دست رفتن بخشی از زمینههای رشد فضائل اخلاقی
کودک تک، به دلیل نداشتن تجربهی عملیِ گذشت، تقسیم امکانات و احترام به حقوق دیگران در محیط خانه، فرصت تمرین «خفض جناح» (تواضع و مهربانی) را که در قرآن به آن سفارش شده است، از دست میدهد. همچنین بازیها، کشمکشها و مصالحههای روزمره با خواهر و برادر، بهترین بستر برای تمرین حلم و خویشتنداری است.
4. اختلال در رشد شناختی و عاطفی
برخی پژوهشها نشان داده است که تعامل با همشیران، موجب ایجاد فرصتی برای بیان احساسات، ایجاد همدلی و تمرین حل تعارض میشود؛ (2) ولی در مقابل، تکفرزندان به لحاظ عاطفی مخرب و پرخاشگر هستند (3) و رشد عاطفی و شناختی متعادل و کاملی نخواهند داشت، چون از نعمت تعامل با خواهران و برادران خود محروم هستند.
5. اختلال در سازگاری اجتماعی و کاهش همدلی
کودکانی که خواهر یا برادر ندارند، در مقایسه با کودکان هم سن و سال خود که تکفرزند نیستند، مهارتهای ارتباطی و اجتماعی ضعیفتری دارند. (4) همچنین در پژوهشی (5) آمده است که تکفرزندان پرخاشگر و مخربتر هستند و در بین گروه دوستان، محبوبیت کمتری داشتند و بیشتر قربانی میشوند، درحالیکه کودکان دارای همشیر مهارتهای همکاری بیشتری از خود نشان میدادند.
6. افزایش خطر افسردگی و احساس تنهایی
کودکانی که حداقل یک همشیر دارند، نشانههای کمتری از افسردگی و تنهایی گزارش میکنند. در مقابل، کودک تک هرچند از اسباببازیهای مختلف و متنوع برخوردارند، هیچیک از این موارد جای برادر و خواهرهای آنها را در خانه نمیگیرد و از «بازی کودکانهی با برادر و خواهر» که فطری و نشاطآفرین است، محروم میماند. (6)
7. پناه بردن به رسانههای نامطلوب و انحراف رفتاری
تکفرزندی به دلیل نبود همبازی، کودک را به سمت تلویزیون، تبلت، گوشی و بازیهای مجازی سوق میدهد که غالباً عاری از نظارت کافی و آمیخته با آموزههای انحرافی هستند. این پناهندگی، او را در معرض «ضعف اعصاب، ضعف بینایی، بدآموزی، مشکلات رفتاری و اُفت تحصیلی» قرار میدهد و سبک زندگی نادرستی را در او نهادینه میسازد.
8. اختلال در استعدادیابی
شهید مطهری تجربه را یکی از عوامل کشف استعداد میداند. (7) بر این اساس، وقتی در یک خانواده تعدد فرزندان وجود داشته باشد چون تجربه زیستی فراوان و متعددی برای آنها فراهم است، بهصورت طبیعی هرکدام از آنها به سمت علایقی خاص که استعداد و تواناییهای آنها اقتضای آن را دارد سوق داده میشود، ولی وقتی تنها یک فرزند در خانه باشد طبیعی است که از این زمینه مهم محروم میشود.
بخش دوم: فواید چندفرزندی در ابعاد فردی و اجتماعی
1. پرورش فضائل اخلاقی مانند مسئولیتپذیری، همکاری و مدارا
تعدد فرزندان، بستری طبیعی برای پرورش فضائل اخلاقی فراهم میکند. کودکان در خانوادههای پرجمعیت میآموزند که ایثار، گذشت، همکاری، مدارا و مسئولیتپذیری داشته باشند. تعاملات بین فرزندان، زمینهساز رشد حلم، خویشتنداری و همدلی میشود و مهارت مدارا را رشد میدهد.
2. افزایش نشاط، سلامت روان و کاهش تنهایی
خداوند در قرآن، فرزندان را مایهی روشنی چشم معرفی میکند (8) این نشان میدهد که حضور چند فرزند، سرمایهی عاطفیِ عظیمی برای والدین فراهم میکند و مایه امید و نشاط آنها میشود.
3. گسترش شبکهی خویشاوندی و بهرهمندی از صلهرحم
تعدد فرزندآوری به معنای بهرهمندی از عمو، عمه، خاله، دایی و فرزندان آنها است و این شبکهی گسترده، در تمام مراحل زندگی (از کودکی تا پیری) پشتوانهی عاطفی، اقتصادی و اجتماعی ایجاد میکند. در مقابل، تکفرزندی به تضعیف شبکه گسترده خویشاوندی و کاهش صلهرحم میانجامد و کودک را از این سرمایهی اجتماعیِ ارزشمند و آثار آن مخصوصاً آثار صلهرحم محروم میسازد.
4. پاسخ به مسئولیت اجتماعی و امت اسلامی
در نگاه کلان، جامعه اسلامی نیازمند نسل پویا، مؤمن و مسئولیتپذیر است. تعدد فرزندآوری جمعیت جوان و فعال را افزایش میدهد که ضامن پویایی فرهنگی، اقتصادی و دفاعی جامعه است. به تداوم انتقال ارزشهای دینی و فرهنگی کمک میکند. در برابر تهدیدهای جمعیتی (مانند پیری جمعیت و کاهش نسل مسلمانان) ایستادگی میکند. «اگر چنانچه عدد ملّت مسلمان زیاد باشد، این زمینه و امکان برای رشد و تعالی در آنها وجود دارد؛ یعنی وقتیکه عدّه زیاد است، افراد صالح در آن قهراً زیادترند، تواناییها قهراً بیشتر است، نیروی انسانی قهراً راقیتر است؛ این چون طبیعی است اگر چنانچه جمعیّت زیاد باشد. جمعیّت کم، مقهور واقع میشود.» (9)
5. کثرت فرزندآوری مورد تصریح معصومان و نشانه آثار مثبت
در روایات رسیدهاز امامان معصوم علیهالسلام، بهصورت های مختلفی بر کثرت اولاد و فراخوانی به افزایش تعداد فرزندان تأکید شده است. (10) اینگونه تحریک و تشویق از سوی معصوم علیهالسلام که بهعنوان الگوی اخلاقی و دینی و بلکه حجت شرعی شناخته میشود نشان میدهد کمیت فرزندان حتی در فرآیند تربیت آنان نیز مؤثر است، به این معنا که حضور چند فرزند در یک خانواده میتواند زمینههای تربیت بهتری را فراهم کند.
نتیجه:
تکفرزندی زمینهساز نازپروردگی، تضعیف تابآوری، وابستگی عاطفی، محرومیت از الگوی همسال درون خانواده و فقدان تمرین عملی فضائل اخلاقی چون گذشت، تواضع و مدارا میشود. همچنین این پدیده میتواند زمینهساز اختلال در رشد شناختی- عاطفی، ضعف سازگاری اجتماعی، افزایش احساس تنهایی و افسردگی، کاهش همدلی، گرایش به رسانههای نامطلوب و حتی اختلال در استعدادیابی منجر میگردد.
در نقطه مقابل، تعدد فرزندان بستری طبیعی برای پرورش مسئولیتپذیری، همکاری و خویشتنداری فراهم کرده، نشاط و سلامت روان را افزایش میدهد، شبکه خویشاوندی را گسترش میدهد و به مسئولیت اجتماعی در قبال امت اسلامی و پویایی جمعیت پاسخ میگوید. روایات معصومان نیز بر کثرت فرزندآوری تأکید داشته که نشانه از آثار مثبت تربیتی است.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1- دژبرار، کریم، بررسی آسیبهای تکفرزندی از دیدگاه اسلام و علوم اجتماعی، قم: بوستان کتاب، 1396.
2. شهریاری، روحالله، بررسی ارزش اخلاقی فرزندآوری، اخلاق وحیانی، ش 26، سال 1402، ص 119-149.
پینوشتها:
1. مطهری، مرتضی، عدل الهی، چاپ بییست و هفتم، تهران: اسراء، 1386، ص ۱۶۱.
2. ر.ک: آقامحمدی، سوده، اثر آموزش مدیریت روابط همشیران به والدین بـر بهبود روابط همشیران و کاهش استرس والدگری، پایاننامه کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی کودک و نوجوان، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1391.
3. ر.ک: عزیزی، الهه، بررسی پیوندهای خانوادگی کودکان مبتلا به اختلال ADHD و مقایسه آن با کودکان عادی، پایاننامه کارشناسی ارشد خانوادهدرمانی، تهران: پژوهشکده خانواده، دانشگاه شهید بهشتی، 1390.
4. اسلام زاده، علی، روانشناسی تکفرزندی، تهران: آکادمیک، 1397، ص ۴۰.
5. ساطوریان، سید عباس؛ طهماسبی، کارینه؛ احمدی، محمدرضا، مقایسه مشکلات رفتاری کودکان در خانوادههای تکفرزند و دو فرزند، روانشناسی و دین، سال هفتم، شماره سوم، پیاپی ۲۷، 1391، ص ۶۵ ـ ۸.
6. سلیمی، سید حسین و همکاران، ارتباط باورهای غیرمنطقی مادران با مشکلات رفتاری دختران دبیرستانی آنها، روانشناسی کاربردی، ش 9، 1388، ص 45 -56.
7. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 15، تهران: اسراء، 1395، ص ۷۸۲.
8. «قُرَّهَ أَعْیُنٍ» سوره فرقان، آیه ۷۴.
9. مقام معظم رهبری، بیانات در دیدار جمعی از زوجهای جوان، ششم فروردین، 1398.
10. «تَزَوَّجْهَا سَوْدَاءَ وَلُوداً وَ لا تَزَوَّجْهَا حَسْنَاءَ جَمْلَاءَ عَاقِراً فَإِنِّی أُبَاهِی بِکُمُ الأُمَمَ یَوْمَ الْقِیَام.» کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، کافی، مصحح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1404 ق، ج 5، ص 333.
نظر شما