خبرانلاین- یادداشت ابوبکر الشماهی در الجزیره- مترجم مهسا مژدهی: این یک اعلامیه تاریخی بود.روز جمعه، ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان یک پیمان دفاعی متقابل امضا کردند؛ توافقی که بر پایه توافق مشابهی میان ریاض و اسلامآباد در سال گذشته شکل گرفته است.
اما پیمان دفاعی مشترک مکه، عنوانی که برای این توافق انتخاب شده، پرسشهای مهمی درباره تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه ایجاد کرده است.
کارشناسان احتمال دادهاند این توافق بتواند سرآغاز شکلگیری یک ائتلاف منطقهای گستردهتر باشد؛ ائتلافی که در حدفاصل ایران و اسرائیل قرار میگیرد و نسبت به هر دو قدرت منطقهای با احتیاط و نگرانی نگاه میکند.
امضاکنندگان پیمان تلاش دارند در برابر تهدیدهای منطقهای، پیام قدرت و اتحاد ارسال کنند، اما در عین حال مراقب بودهاند این توافق را بیش از اندازه بهعنوان یک ابزار بازدارندگی معرفی نکنند.
تحلیلگران میگویند سه کشور در مواضع خود محتاط بودهاند تا رقبای منطقهای را تحریک نکنند. از سوی دیگر، هنوز مشخص نیست این پیمان تا چه اندازه اعضای خود را ملزم خواهد کرد در صورت حمله به یکی از اعضا، برای دفاع از شریک خود وارد درگیری شوند.
هارلن اولمن، رئیس شرکت مشاوره کیلوور گروپ به الجزیره گفت: ما هنوز بیانیه مکه را ندیدهایم. تصور ما این است که در آن آمده باشد حمله به یک عضو باید حمله به همه تلقی شود. اما عبارت "باید تلقی شود" اهمیت دارد، چون الزاما به این معنا نیست که اعضا حتماً وارد جنگ خواهند شد.
تهدیدهایی که برای سه کشور گران تمام شده است
تهدیدهای امنیتی برای سه کشور امضاکننده، موضوعی فرضی و دور از دسترس نیست. پاکستان از ماه فوریه درگیر یک درگیری مرزی با افغانستان بوده است. این کشور همچنین در ماه مه ۲۰۲۵ برای چند روز با هند، دیگر قدرت هستهای منطقه، تبادل آتش داشت.
عربستان سعودی هم از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در اواخر فوریه، بارها هدف حملات ایران و گروههای متحد تهران قرار گرفته است.
ترکیه نیز سالهاست با گروههای مسلح کُرد در داخل و خارج از مرزهای خود درگیر است. همزمان، تنشهای آنکارا با اسرائیل نیز افزایش یافته است.
با این حال، به گفته کارشناسانی مانند اولمن، هنوز مشخص نیست پیمان دفاعی مشترک مکه چگونه قرار است سه کشور را در صورت وقوع هر یک از این درگیریها وارد جنگ کند.
اولمن میگوید: فرض کنیم حوثیها در یمن به عربستان سعودی حمله کنند؛ آیا این حمله باعث ورود ترکیه به جنگ خواهد شد؟ آیا پاکستان نیز وارد خواهد شد؟ این موضوع هنوز مشخص نیست.
تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه
خاورمیانه طی سالهای اخیر شاهد تحولات گستردهای بوده است؛ بهویژه پس از حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ ویرانگر اسرائیل در غزه. دههها تهدید و تنش میان ایران و اسرائیل نیز در نهایت به یک جنگ منطقهای منجر شده که هنوز پایان نیافته است. اکنون کشورهای خاورمیانه و حتی کشورهایی خارج از این منطقه تلاش میکنند راهی برای مدیریت این آشوب و آماده شدن برای مرحله بعدی پیدا کنند.
به نظر میرسد بسیاری از دولتهای منطقه اختلافات گذشته را کنار گذاشتهاند و به این نتیجه رسیدهاند که در برابر تهدیدهای مشترک، عملگرایی بهترین مسیر پیش روست.
روابط ترکیه و عربستان نمونه خوبی از این تغییر رویکرد است. قتل جمال خاشقچی، روزنامهنگار سعودی، در سال ۲۰۱۸ در کنسولگری کشورش در استانبول، شکاف عمیقی میان ریاض و آنکارا ایجاد کرد؛ شکافی که سالها ادامه داشت.
اما تا سال ۲۰۲۲، دو کشور عملا اختلافات گذشته را کنار گذاشتند. عربستان در آن مقطع به دنبال اجرای سیاست کاهش تنش در سراسر منطقه بود و ترکیه نیز در تلاش بود اقتصاد خود را تقویت کند.
از آن زمان، اسرائیل و ایران فشارهای بیشتری بر خاورمیانه وارد کردهاند و هر یک به دنبال تحمیل چشمانداز متفاوت خود برای آینده منطقه بودهاند.
اما همین فشارها ظاهرا به نزدیکتر شدن کشورهایی مانند پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه کمک کرده است.
هدف پیمان مکه؛ ایجاد بازدارندگی
پیمان دفاعی مشترک مکه با هدف ایجاد بازدارندگی در برابر هر تهدیدی که سه کشور ممکن است با آن مواجه شوند، شکل گرفته است.
به گفته اسامه بن جاوید، خبرنگار الجزیره، هر یک از اعضای این ائتلاف توانمندی متفاوتی را به میز مذاکره میآورد.
او میگوید: هر یک از این کشورها قابلیتهای منحصربهفردی دارد. پاکستان ارتشی باتجربه و جنگدیده، توان تولید مهمات و زرادخانه هستهای خود را در اختیار دارد؛ تنها زرادخانه هستهای متعلق به یک کشور با اکثریت جمعیت مسلمان.
به گفته او، ترکیه نیز بهعنوان یکی از اعضای مهم ناتو، فناوری پهپادی در سطح جهانی و صنایع دفاعی پیشرفته خود را وارد این همکاری میکند.
در سوی دیگر، عربستان سعودی از قدرت مالی لازم برای پشتیبانی از این ظرفیتها برخوردار است.
به عبارت دیگر، این ائتلاف ترکیبی از سه مزیت متفاوت است:
ارتش و توان هستهای پاکستان، فناوری و صنایع دفاعی ترکیه و قدرت مالی عربستان سعودی.
چرا ائتلافهای نظامی جدید اهمیت پیدا کردهاند؟
نیاز به ائتلافهای نظامی جدید و اشکال تازه بازدارندگی در برابر تهدیدها، در شرایطی بیشتر احساس میشود که درباره میزان قابل اعتماد بودن آمریکا پرسشهای فزایندهای مطرح شده است.
عربستان سعودی و، در سطحی کمتر، ترکیه، سالها آمریکا را یکی از مهمترین شرکای امنیتی خود میدانستند.
اما با بیثباتتر شدن سیاست خارجی آمریکا در دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ، کشورهای مختلف جهان به دنبال گزینههای جایگزین هستند.
کارشناسان همچنین اشاره میکنند که اسرائیل ظاهراً مهمترین اولویت سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه است؛ مسئلهای که درباره آمادگی واشنگتن برای دفاع از سایر متحدانش تردید ایجاد کرده است.
هارلن اولمن میگوید: دولت ترامپ گفته است متحدان باید بتوانند از خودشان دفاع کنند. برای من روشن است که متحدان ما در حال جستوجوی گزینههای دیگری هستند.
آیا ایران و اسرائیل دشمنان مشترک ائتلاف مکه هستند؟
اگرچه ایران و اسرائیل خود را بهعنوان تهدیدهایی برای امنیت منطقه نشان دادهاند، کشورهای امضاکننده پیمان دفاعی مکه تلاش کردهاند این ائتلاف را بهعنوان پیمانی علیه یک قدرت خارجی مشخص معرفی نکنند.
با این حال، کارشناسان معتقدند خطرات ناشی از ایران و اسرائیل روشن است.
اسامه بن جاوید میگوید: برای هر سه کشور، اسرائیل همچنان بزرگترین تهدید علیه امنیت و ثبات منطقهای است.
او میافزاید: ایران نیز در این فهرست در رتبه بعدی قرار میگیرد؛ بهویژه برای عربستان سعودی، پس از حملات تهران به منافع آمریکا.
از نگاه بسیاری از کشورهای منطقه، اسرائیل که زمانی برای عادیسازی روابط با عربستان سعودی تلاش میکرد، پس از سال ۲۰۲۳ نشان داده است که بیش از مذاکره، به استفاده از قدرت نظامی برای حل اختلافات تمایل دارد.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، هم اخیرا درباره خطر شکلگیری یک «محور سنی» سخن گفته است؛ هرچند مشخص نکرده این محور دقیقاً چه کشورهایی را شامل خواهد شد.
اما کارشناسان معتقدند اظهارات نتانیاهو ممکن است در نهایت به یک پیشگویی خودتحققبخش تبدیل شود؛ به این معنا که هشدار درباره شکلگیری یک محور سنی، خود به عاملی برای نزدیکتر شدن قدرتهای سنی منطقه تبدیل شود.
پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه هر سه دارای اکثریت جمعیت سنی هستند.
در همین حال، ایران پیشتر عربستان سعودی را هدف حمله قرار داده و گروههای مورد حمایت تهران نیز حملاتی علیه این کشور انجام دادهاند.
عربستان سعودی نیز در واکنش، به گروههای مورد حمایت ایران در عراق حمله کرده است.
آیا اعضای جدیدی به پیمان مکه اضافه خواهند شد؟
هنوز مشخص نیست که پیمان دفاعی مکه در آینده گسترش پیدا خواهد کرد یا کشورهای دیگری مانند مصر، قطر، سوریه و امارات متحده عربی به آن خواهند پیوست.
مزایای چنین ائتلافی قابل درک است.
کشورهای دارای اکثریت جمعیت سنی در خاورمیانه اغلب با یکدیگر اختلاف داشتهاند و برخی ناظران معتقدند همین شکافها یکی از دلایل ناتوانی آنها در مقابله با تهدیدهای ایران و اسرائیل بوده است.
اما اختلافات گذشته و تفاوت منافع ملی، پیوستن کشورهای جدید به این ائتلاف را قطعی نمیکند.
سوریه در حال حاضر تمرکز خود را بر بازسازی پس از جنگ گذاشته است؛ جنگی ۱۳ ساله که خسارات سنگینی به این کشور وارد کرده است.
از سوی دیگر، موقعیت سوریه در مرز شمالی اسرائیل ممکن است دمشق را نسبت به پیوستن به پیمانی که از نگاه اسرائیل میتواند تهدیدآمیز تلقی شود، محتاط کند.
مصر نیز نشان داده است که در شرایط فعلی، اولویت اصلیاش اقتصاد و جلوگیری از بیثباتی داخلی است.
قاهره در گذشته نیز برای پیوستن به یک ائتلاف دریایی تحت رهبری عربستان سعودی با هدف حفاظت از مسیرهای کشتیرانی منطقه تردید کرده بود؛ زیرا نگران بود که چنین اقدامی مصر را وارد یک درگیری منطقهای کند.
امارات متحده عربی نیز یکی دیگر از گزینههای احتمالی برای پیوستن به ائتلاف عربستان، پاکستان و ترکیه است.
اما مواضع ابوظبی طی سالهای اخیر بارها با مواضع این کشورها متفاوت بوده است؛ بهویژه در موضوعاتی مانند جنگ یمن و عادیسازی روابط با اسرائیل.
نتیجه این عادیسازی، یعنی توافقهای ابراهیم با حمایت آمریکا، خود یک آرایش منطقهای دیگر ایجاد کرده است؛ مجموعهای از کشورها که روابط نزدیکتری با اسرائیل دارند و میتوانند در نقطه مقابل کشورهای عضو ائتلاف مکه قرار بگیرند.
پیچیدگی روابط میان کشورهای خاورمیانه نشان میدهد که هرگونه روایت درباره شکلگیری یک نظم جدید منطقهای پس از پیمان روز جمعه، با مشکلات و ابهامهای جدی روبهرو است.
آیا «محور سوم» خاورمیانه در حال شکلگیری است؟
ائتلافها در خاورمیانه طی دهههای گذشته بارها تغییر کردهاند و احتمال دارد بار دیگر نیز دستخوش تغییر شوند. بنابراین، هنوز برای نتیجهگیری قطعی درباره آینده پیمان مکه زود است.
آزمون واقعی این ائتلاف زمانی خواهد بود که واقعاً مورد آزمایش قرار بگیرد.
ایران و اسرائیل نشان دادهاند که آمادگی ورود به جنگ و پذیرش پیامدهای آن را دارند.
اما آیا عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان نیز حاضرند برای دفاع از یکدیگر چنین هزینهای بپردازند؟
این پرسش کلیدی درباره آینده این ائتلاف است.
در خاورمیانه امروز، ممکن است سناریویی شکل بگیرد که این سه کشور را مجبور کند چنین تصمیمی بگیرند.
در نهایت، تصمیمی که آنها در چنین شرایطی خواهند گرفت مشخص میکند که آیا واقعاً یک محور سوم قدرت در خاورمیانه در حال ظهور است یا پیمان دفاعی مکه صرفاً یک توافق امنیتی محدود باقی خواهد ماند.
آنچه در حال حاضر میتوان گفت این است که پیمان مکه نشاندهنده یک تغییر مهم در محاسبات امنیتی کشورهای منطقه است. عربستان، ترکیه و پاکستان، هر سه به دنبال افزایش توان خود برای مقابله با تهدیدهای منطقهای هستند و در عین حال نمیخواهند تمام امنیت خود را به تضمینهای آمریکا وابسته کنند.
اما ایجاد یک نظم جدید در خاورمیانه به چیزی بیش از امضای یک پیمان نیاز دارد.
پیمان مکه زمانی اهمیت واقعی خود را نشان خواهد داد که یکی از اعضا با یک تهدید جدی مواجه شود و دو عضو دیگر مجبور شوند میان حمایت سیاسی و ورود واقعی به میدان جنگ یکی را انتخاب کنند.
آن زمان مشخص خواهد شد که آیا این توافق واقعا آغاز یک ائتلاف جدید در خاورمیانه است یا تنها تلاشی برای ارسال پیام بازدارندگی در یکی از بیثباتترین مناطق جهان.
۳۱۲
نظر شما