آیا برده‌های آمریکایی نقشه فرار را در موهایشان می‌بافتند؟ پشت‌پرده یک افسانه تاریخی

«مرکزیت برنج در شکل‌گیری هویت فرهنگی در تاریخ مارون‌ها در افسانه‌هایی که نسل‌های امروزی آنان نقل می‌کنند نیز بازتاب یافته است؛ افسانه‌هایی که براساس آن‌ها، نیاکان‌شان این محصول را از آفریقا به قاره آمریکا آوردند. در منطقه کاین که یک کشاورزشناس فرانسوی گونه‌های برنج باگا را در آن‌جا پیدا کرد، مارون‌های دجوکا بر این باورند که برنج در اصل از آفریقا آمده است؛ زنان برده‌ای که هنگام انتقال به دنیای جدید، دانه‌های برنج را از کشتی‌های حامل بردگان قاچاق کرده و در موهای خود پنهان کرده بودند. اگر این افسانه را دقیقاً مطابق روایت آن بپذیریم، این دانه‌ها باید بذرهای قابل کشت بوده باشند. [...]»

در مطالعاتی درباره گروه دیگری از مارون‌ها، یعنی ساراماکاهای سورینام، ریچارد پرایس، انسان‌شناس، افسانه‌ای مشابه را ثبت کرده است که براساس آن، حضور برنج در این منطقه به زنان نیاکان این قوم نسبت داده می‌شود که هنگام فرار از مزارع نیشکر به سوی آزادی، دانه‌های برنج را در موهای خود پنهان کرده بودند.

استفاده از مو برای انتقال پیام یا پنهان کردن دانه‌های برنج در روایت‌های شفاهی آن‌قدر فراگیر است که نبود اسناد و مدارک درباره آن، گویی دیگر چندان موضوعیت ندارد.

ترنر می‌گوید حتی بدون وجود مدرکی برای اثبات صحت این روایت، چنین کاری در ایالات متحده منطقی به نظر می‌رسیده است. او می‌گوید: «مردم احساس می‌کردند بدن سیاه‌پوستان متعلق به خودشان است. اگر [هریت تابمن] را می‌گشتند، هیچ ملاحظه‌ای برای برهنه کردن او نداشتند. بنابراین نمی‌توانم با این احتمال مخالفت کنم که شاید در مقطعی کسی چیزی را در موهایش پنهان کرده باشد [...] چون این کار با منطق و شرایط آن دوره تا حدی همخوانی دارد.»

با وجود این، پژوهش قطعی چندانی درباره بافت‌های آفریقایی موسوم به «کورن‌رو» وجود ندارد و مورخان مدت‌هاست افسانه مربوط به انتقال پیام از طریق طرح‌های روی لحاف‌ها را نیز بررسی و به چالش کشیده‌اند. بسیاری از کارشناسان استدلال کرده‌اند که چنین ایده‌هایی بیش از حد خیال‌پردازانه و ساخته‌وپرداخته هستند. فرگوس ام. بوردویچ، مورخ، در مقاله‌ای که در سال ۲۰۰۷ در بخش دیدگاه‌های روزنامه نیویورک‌تایمز منتشر کرد، نوشت:

کمتر جنبه‌ای از گذشته آمریکا به اندازه «راه‌آهن زیرزمینی» الهام‌بخش افسانه‌پردازی‌های رنگارنگ بوده است. احتمالاً منصفانه است اگر بگوییم بیشتر آمریکایی‌ها آن را همچون روایتی هیجان‌انگیز از فرارهای شبانه، گریزهای نفس‌گیر، رمزهای اسرارآمیز و مخفیگاه‌های عجیب تصور می‌کنند.

بنابراین تعجبی ندارد که داستان جذابِ ــ هرچند تازه ابداع‌شده ــ نقشه‌های فرار رمزگذاری‌شده در لحاف‌های پیش از جنگ داخلی نیز تخیل عمومی را به خود جلب کرده باشد؛ داستانی که در انبوهی رو به گسترش از کتاب‌های کودکان و طرح‌های آموزشی معلمان جای گرفته و شاید حتی در یادبودی در پارک مرکزی نیویورک برای فردریک داگلاس نیز بازتاب یافته است.

ترنر در کتاب خود با عنوان «زندگی‌های ساخته‌شده: داستان‌ها و مطالعاتی درباره لحاف‌دوزان آفریقایی-آمریکایی»، افسانه‌های پیرامون این لحاف‌ها را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که این روایت‌ها از طریق داستان‌های کودکان و تاریخ شفاهی رواج پیدا کردند. در کتابی که در دهه ۱۹۹۰ منتشر شد و «کلارا کوچولو و لحاف آزادی» نام دارد، یک دختر برده جوان تکه‌های پارچه را کنار هم می‌دوزد و با آن‌ها نقشه‌ای روی یک لحاف درست می‌کند؛ نقشه‌ای که صاحب او هرگز متوجه معنای آن نمی‌شود.

ما از ترنر بیشتر پرسیدیم که آیا می‌توانیم به‌ طور قطعی به پرسشی که در این مقاله مطرح شده پاسخ دهیم، اما او ترجیح داد بر توجهی تمرکز کند که افسانه‌هایی از این دست به داستان‌های واقعی مقاومت و تاب‌آوری بردگان سیاه‌پوست جلب کرده‌اند. او در پاسخ گفت: «در گفتن چیزی بیش از حد قطعی درباره این موضوع احتیاط می‌کنم، چون می‌خواهم مردم عادی علاقه‌مند شوند که بیشتر درباره زندگی افراد برده‌شده بدانند. گفتن یک «نه» قاطعانه به یک داستان، ارزش افزوده واقعی ندارد.»

او ادامه داد: «می‌توانید در انتخاب واژه‌های‌تان محتاط باشید و بگویید: «خب، هیچ روایت مکتوبی از یک برده چنین چیزی را ثبت نکرده است.» اما دیگران خواهند گفت: «خب، این به این معنا نیست که چنین اتفاقی نیفتاده است.»

و درنهایت، داستان‌ها اغلب از سوی افرادی روایت می‌شوند که در جایگاه‌های قدرت قرار دارند؛ چیزی که به باور ترنر، روایت‌های مربوط به لحاف‌ها و بافت‌های کورن‌رو در برابر آن ایستادگی می‌کنند. او گفت:

یکی از وجوه مشترک این دو داستان این است که هردو بر استفاده آفریقایی‌آمریکایی‌ها از منابع و توانایی‌های خودشان برای رسیدن به آزادی تمرکز دارند. اگر به داستان‌هایی درباره «راه‌آهن زیرزمینی» نگاه کنید که می‌توان آن‌ها را با اسناد و شواهد تأیید کرد، بخش زیادی از توجه به «منجی سفیدپوست» معطوف است. لغوکننده برده‌داری، راهبر سفیدپوست... یعنی کسانی که وارد ماجرا شدند و به بردگان کمک کردند، در تاریخ توجه زیادی به‌ عنوان قهرمان دریافت کرده‌اند. می‌توان استدلال کرد که [این توجه] به این دلیل بود که اگر «فرهنگ جریان اصلی» سفیدپوست بود و شما برده‌داران سفیدپوست را شرور نشان می‌دادید، نمی‌خواستید کودکان نگاه منفی‌ای نسبت به سفیدپوستان پیدا کنند. بنابراین مطمئن می‌شدید که سفیدپوستان قهرمان هم در داستان حضور دارند.

اما در اواخر قرن بیستم، سیاه‌پوستان خودشان این داستان‌ها را روایت می‌کردند و در آن‌ها، فرد سیاه‌پوست را قهرمان کامل قرار می‌دادند. به روایت‌هایی نیاز بود که شجاعت خود سیاه‌پوستان را برجسته و تقویت کند. [این داستان‌ها] در دوره‌ای شکل گرفتند که صحبت کردن درباره نقش و دستاوردهایی که سیاه‌پوستان به جامعه عرضه کرده بودند، از نظر سیاسی، جامعه‌شناختی و اقتصادی اهمیت داشت.

ما نمی‌توانیم با قطعیت پاسخ دهیم که آیا پنهان کردن دانه‌ها در مو یا استفاده از مو برای انتقال پیام، واقعاً روشی بوده است که بردگان در حال فرار از اسارت در جنوب آمریکا به کار می‌بردند یا نه. اما می‌توانیم به داستان‌های غنی و متنوعی اشاره کنیم که پیرامون یک جنبش واقعی برای رسیدن به آزادی شکل گرفته‌اند. این داستان‌ها قطعاً برای مردم اهمیت دارند و محبوبیت ادامه‌دار آن‌ها تا امروز نیز گواه همین اهمیت است.

منبع: www.snopes.com