بهگزارش خبرآنلاین، کوهسار برای شیراز تنها یک عارضه سنگیِ خاموش در حاشیه شهر نیست؛ بلکه ریه تنفسی و سپرِ دفاعیِ دیاری است که این روزها در چنبره توسعه نامتوازن و چالشهای اقلیمی گرفتار شده؛ کوهی که سالهاست استوار ایستاده و سایه مهرش را بر سر شهر گسترده، اما اکنون برای حفظ حریم، کارکردهای حیاتی و جانپناهِ بومیاش، نیازمندِ چترِ حمایتِ قانون و مداخله مسئولانه حاکمیت است.
در امتداد همین نگرانیهای عمیق و ضرورتِ عبور از نگاههای تجاری به سمت حکمرانی پایدار، کارگروه آب و محیطزیست اندیشکده حکمرانی و قانونگذاری استان فارس با همراهی مرکز نظریهپردازی، نقد و مناظره دانشگاه شیراز، گامی برای شنیده شدن صدای طبیعت برداشتند.
سالن کنفرانس مدیریت این دانشگاه، میزبانِ پژوهشگران، فعالان و چهرههای دانشگاهی بود که به ریاست دکتر محمدجواد عابدینی گرد هم آمدند تا در نشستی با عنوان «بررسی چالشهای زیستمحیطی استان فارس از دیدگاه نخبگان»، ظرفیتها و الزاماتِ انکارناپذیرِ حقوقی برای صیانت از «کوه کوهسار» را به بوته نقد و بررسی بسپارند؛ نشستی که میکوشد گسستِ میانِ محیطزیست و قانونگذاری را ترمیم کند.
اندیشکده حکمرانی فارس؛ پل میان نخبگان و سیاستگذاران
علیحسین صمدی مدیر اندیشکده حکمرانی و قانونگذاری استان فارس، در این نشست با تشریح مأموریت این مجموعه گفت: دفتر اندیشکده حکمرانی و قانونگذاری استان فارس از ۹ اسفندماه ۱۴۰۴ با هدف ایفای نقش مشورتی برای مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در دانشگاه شیراز آغاز به کار کرده است.
او افزود: این مجموعه دارای یک شورای علمی و کارگروههای تخصصی است و از ظرفیت استادان و صاحبنظران دانشگاهها و مراکز علمی استان بهره میگیرد. فعالیت این مجموعه با تشکیل کارگروههای آب و محیطزیست، زنان و خانواده، منابع انرژی، اقتصادی، مدیریت بحران، حقوقی و قضایی آغاز شده است.
صمدی ایدهمحوری و بهرهگیری از ظرفیت نخبگان در فرآیند تصمیمسازی و سیاستگذاری را از رویکردهای اصلی اندیشکده عنوان کرد و گفت: تلاش ما این است که ایدهها و دیدگاههای علمی و کارشناسی نخبگان از طریق اندیشکده به افرادی که در عرصه سیاستگذاری و تصمیمگیری نقش دارند منتقل شود و ظرفیت علمی استان در تصمیمات کلان استفاده گردد. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی با هدف احصای مسائل کلان کشور و ارائه راهکارهای نخبگانی برای حل این مسائل فعالیت میکند و ایدهها و پیشنهادهای ارائهشده از سوی اندیشکدههای استانی میتواند در قالب طرحهای اجرایی به مجلس ارائه شده و در فرآیند قانونگذاری و تصمیمسازی مورد استفاده قرار گیرد.
کوهسار؛ پهنهای طبیعی با کارکردهای حیاتی برای شیراز
شهسوار کریمآقایی، پزشک و فعال محیطزیست و از پیگیران حفاظت از کوه کوهسار، با تشریح ویژگیهای این پهنه طبیعی، بر ضرورت توجه جدی به ارزشهای زیستمحیطی و اجتماعی آن تأکید کرد و گفت: کوه کوهسار پهنهای گسترده در مجاورت شهر شیراز است که علاوه بر برخورداری از پوشش گیاهی و تنوع زیستی ارزشمند، در تعدیل دمای شهر، تأمین هوای پاک و ایجاد منظر طبیعی مطلوب برای شیراز نقش دارد و حفظ بکر و طبیعی آن میتواند الگویی برای حفاظت از پهنههای طبیعی در دیگر شهرها نیز باشد.
کریمآقایی با اشاره به پوشش گیاهی و ویژگیهای طبیعی بخشهای مختلف کوهسار، افزود: در این پهنه، درختان بلوط، بادام وحشی و گونههای مختلف گیاهی وجود دارد و برخی از گونههای موجود، از ارزش و اهمیت زیستمحیطی ویژهای برخوردارند. همچنین در بخش جنوبی کوهسار، درههای متعددی از جمله دره پلنگی قرار گرفتهاند که علاوه بر ارزش طبیعی، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی شیراز را در خود جای دادهاند.
وی گفت: مشارکت جدی سازمانهای مردمنهاد و جامعه مدنی در سیاستگذاری و تصمیمسازیهای محیطزیستی ضروری است. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که سازمانهای مردمنهاد محیطزیستی میتوانند در فرآیند مدیریت، حفاظت و سیاستگذاری منابع طبیعی و محیطزیست نقش مؤثری ایفا کنند و لازم است این ظرفیت در تصمیمسازیهای کلان نیز مورد توجه قرار گیرد.
کریمآقایی با اشاره به پیگیریهای انجامشده برای حفاظت از کوهسار گفت: طی حدود دو سال گذشته، موضوع حفاظت از این پهنه از طریق دانشگاه، شورای اسلامی شهر، شهرداری، سازمان حفاظت محیطزیست، منابع طبیعی، استانداری، سازمان زمینشناسی، دستگاه قضایی و سایر مجموعههای مرتبط پیگیری شده و دیدگاههای کارشناسی متعددی در این زمینه گرفته شده است. مرکز پژوهشهای شورای اسلامی شهر شیراز نیز با بهرهگیری از نظر کارشناسان حوزه اکولوژی، بر ضرورت حفظ بکر و طبیعی این پهنه تأکید کرده است.
وی با اشاره به اهمیت منابع آب زیرزمینی در پاییندست کوهسار اظهار کرد: بر اساس مکاتبات و بررسیهای انجامشده، چاههای آب شرب واقع در پاییندست این کوه از اهمیت ویژهای برای تأمین آب بخشی از شهر شیراز برخوردارند و حفاظت از این پهنه از منظر منابع آب نیز ضرورت دارد. بررسیهای زمینشناسی انجامشده در منطقه نیز وجود برخی گسیختگیها و ناپایداریهای زمین را نشان میدهد و هرگونه مداخله و اجرای طرح در این پهنه باید پیش از هر چیز بر مبنای مطالعات کارشناسی و ملاحظات زمینشناختی و زیستمحیطی انجام شود.
این فعال محیطزیست، با اشاره به فعالیتهای میدانی انجامشده در کوهسار گفت: در کنار پیگیریهای اداری و کارشناسی، فعالیتهای عملیاتی نیز برای حفاظت و احیای پوشش گیاهی منطقه انجام شده است. از جمله کاشت هزاران بذر و نهال از گونههای بومی مانند بادام کوهی و بنه و تلاش برای آبیاری و حفاظت از این گونهها با مشارکت گروههای محیطزیستی و مردمی. انتظار ما از استادان، صاحبنظران و نخبگان این است که در حفاظت از کوهسار، پشتوانه علمی و کارشناسی لازم را فراهم کنند و اجازه ندهند تصمیمگیری درباره چنین پهنه ارزشمندی بدون اتکا به مطالعات علمی و نظر متخصصان صورت گیرد.
پیشنهاد تبدیل کوهسار به پارک طبیعی حفاظتی شهری
حمید مصباح عضو هیئتعلمی بازنشسته مرکز تحقیقات کشاورزی شیراز و فعال محیطزیست در ادامه این نشست با موضوع «مدیریت اکوسیستمهای شهری با پارک طبیعی حفاظتی» به ارائه دیدگاههای خود پرداخت و گفت: کلانشهرها در جهان امروز با چالشهای متعددی در زمینه حفاظت از اکوسیستمهای طبیعی مواجهاند و یکی از مهمترین مسائل، نگاه سادهانگارانه به ارزشهای اکولوژیک پهنههای طبیعی درون و پیرامون شهرهاست. این پهنه در کنار نقش خود در تعدیل شرایط اقلیمی و حفظ کیفیت محیطی شهر، دارای تنوع زیستی، پوشش گیاهی بومی و ارزشهای طبیعی و منظرین قابل توجهی است و حفاظت از آن باید در چارچوب مدیریت یکپارچه اکوسیستم شهری مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به برخی ناپایداریهای زمینشناختی در محدوده کوهسار افزود: بخشی از دستکاریهای انجامشده در این منطقه میتواند مخاطراتی را به دنبال داشته باشد و لازم است پیش از هرگونه مداخله، مطالعات دقیق زمینشناسی، بومشناختی و محیطزیستی انجام شود. مدیریت یکپارچه پهنه کوهسار بر پایه مبانی بومشناسی ضروری است و در تصمیمگیریهای مربوط به محیطزیست، باید به دانش و نظر بومشناسان و متخصصان توجه جدی شود. زیرا آثار تخریب محیطزیست در بسیاری از موارد بلندمدت است و بهسادگی قابل جبران نیست.
مصباح از ارائه پیشنهاد تبدیل کوهسار به «پارک طبیعی حفاظتی شهری» خبر داد و گفت: این پیشنهاد با توجه به معیارهای مطرحشده در چارچوبهای بینالمللی حفاظت از طبیعت و توسعه پایدار و همچنین سیاستهای کلان و خرد منابع طبیعی و محیطزیست کشور تدوین و به مراجع مختلف ارائه شده است. برای تحقق این ایده، علاوه بر پیگیریهای اجرایی، به پشتیبانی علمی استادان، اعضای هیئت علمی و نخبگان شهر نیاز است و این موضوع میتواند در کلاسهای درس و محافل علمی نیز مطرح شود تا از ظرفیت فکری دانشگاه برای بررسی و پیشبرد آن استفاده شود. برخی گونههای گیاهی این پهنه علاوه بر ارزش اکولوژیک، میتوانند ظرفیتهایی برای توسعه فعالیتهایی مانند زنبورداری نیز ایجاد کنند.
منظر طبیعی؛ سرمایهای که کپیبرداریناپذیر است
فریبا وحیدزادگان عضو هیئتعلمی گروه فضای سبز دانشگاه شیراز و رئیس کارگروه مدیریت شهری اندیشکده حکمرانی، با موضوع «نقش منظر طبیعی در برندینگ شهر شیراز» به تبیین جایگاه مناظر طبیعی در هویت و برند شهری پرداخت و گفت: برند شهری صرفاً نام، شعار یا نشان یک شهر نیست. برند در واقع تصویری ذهنی است که از یک مکان در ذهن مخاطبان شکل میگیرد و مجموعهای از احساسات، خاطرات، ویژگیها و تداعیهایی را شامل میشود که آن مکان را از سایر مکانها متمایز میکند.
وحیدزادگان افزود: در شرایطی که شهرهای مختلف جهان بهتدریج از نظر امکانات و زیرساختها به یکدیگر شبیه میشوند، داراییهای منحصربهفرد هر شهر میتواند عامل تمایز و افزایش رقابتپذیری آن باشد. منظر طبیعی یکی از مهمترین این داراییهاست. زیرا برخلاف بسیاری از زیرساختها، قابلیت تقلید و کپیبرداری ندارد. بر اساس بررسیهای انجامشده، منظر طبیعی شهر شیراز یکی از مهمترین و متمایزکنندهترین داراییهای این شهر است. قرار گرفتن شیراز در میان ارتفاعات و پستی و بلندیهای طبیعی، سیمای منحصربهفردی ایجاد کرده که میتواند در شکلگیری تصویر ذهنی مثبت و ماندگار از شهر نقش داشته باشد.
وحیدزادگان، منظر شهری را حاصل تعامل انسان با محیط در طول زمان دانست و افزود: نخستین مواجهه بسیاری از افراد با یک شهر، از طریق منظر آن صورت میگیرد و این منظر میتواند اطلاعات و برداشتهای متعددی درباره کیفیت زندگی، امنیت، مدیریت شهری، هویت و ویژگیهای آن شهر به مخاطب منتقل کند. کوهسار بخشی از همان منظر طبیعی ارزشمندی است که میتواند در شکلگیری تصویر ذهنی و هویت متمایز شیراز نقش داشته باشد. ازاینرو، حفاظت از آن را باید فراتر از یک موضوع صرفاً محیطزیستی و در چارچوب هویت، منظر و آینده شهر شیراز مورد توجه قرار داد. برندسازی شهری فرآیندی زمانبر است و اگر مسیر آن بهدرستی مدیریت نشود، ممکن است تصویر منفی از یک شهر در ذهن مخاطبان شکل بگیرد. تصویری که اصلاح آن بسیار دشوار خواهد بود.
هشدار زمینشناسان: وقتی آب، مسیرش را عوض میکند
عزتالله رئیسی، استاد بخش علوم زمین دانشگاه شیراز، در این نشست با اشاره به اهمیت دادهمحوری در تصمیمگیریهای محیطزیستی گفت: امروز روز داده است و بدون داده، آدم به جایی نمیرسد.
رئیسی، با تشریح وضعیت زمینشناسی و هیدرولوژیکی کوهسار اظهار کرد: وقتی میخواهیم مسائل محیطزیستی را بررسی کنیم، باید از یک چیز بنیادی شروع کنیم. در این منطقه، آب از بیرون نمیآید و جز سرازیری خود کوه، منبع دیگری وجود ندارد. بخش عمده این سازند غیرقابل نفوذ است و آب زیادی وارد آن نمیشود. یک کانال در قسمت غربی از روی خود این آهکها عبور میکند که اگر آلوده شود، میتواند این پهنه را نیز آلوده کند.
وی با اشاره به اینکه ۵۰ درصد آب نفوذ داریم و منبع آب ما آهک است، افزود: جالب است که آب شیراز از این سمت حرکت میکند به سمت این کوه و در تمام این مسیر، چاههای جذبی وجود دارد که اخیراً احداث شدهاند. جهت جریان آب زیرزمینی در گذشته از کوه به سمت دریاچه بوده، اما اکنون به دلیل برداشتهای بیرویه، جهت جریان معکوس شده و آب دریاچه مهارلو با غلظت بالای آرسنیک، در حال ورود به سفرههای آب زیرزمینی است.
رئیسی با تأکید بر اینکه باید از ظرفیت دانشگاه و پژوهشهای انجامشده استفاده کنیم، گفت: رسالههای متعددی در دانشگاه شیراز درباره این منطقه نوشته شده که فقط خلاصههای آنها میتواند به ما در شناخت بهتر وضعیت کمک کند. بیلان دشت شیراز در سال ۱۳۶۳ زیر نظر من اندازهگیری شد و دادههای عظیمی وجود دارد که باید از آنها استفاده کنیم.» وی در پایان با اشاره به نقش سازمانهای مردمنهاد گفت: «تا زمانی که انجیها فعال نشوند، از دولت انتظاری نمیرود. در خارج از کشور نیز این انجیها هستند که تغییرات را ایجاد میکنند. اگر میخواهیم کاری انجام دهیم، باید انجیها را قوی کنیم.
کانال ورودی هوای شیراز باید حفظ شود
نبیالله مرادی کارشناس محیطزیست، در این نشست با اشاره به اهمیت ارتفاعات شمال غرب شیراز به عنوان کانال ورودی هوای شهر گفت: این محدوده در چند سال گذشته با فشارهای مختلفی مواجه بوده است. شورای عالی معدن برداشت از این منطقه را ممنوع کرده بود و قرار بود معادن جابجا شوند، اما همچنان به دلیل کیفیت مواد و عناوین دیگر، برداشتها ادامه دارد.
مرادی افزود: بسیار مهم است که مقام قضایی پشت این قضیه بیاید و شیراز از یک رژیم حقوقی حمایتی برخوردار شود که دستاندازی به این پهنه را سخت کند. تا به امروز مقاومتهایی صورت گرفته و رژیم حقوقی برای محدوده ۱۲ هزار هکتاری تعریف شده است. ارتفاعات پیرامون شیراز بسیار مهم هستند و باید مورد حفاظت جدی قرار گیرند.
وی با اشاره به اینکه دهه ۴۰ دانشگاه جهرم ممنوعه اعلام شد، اما همچنان برداشتها ادامه دارد، افزود: بسیاری از این اقدامات با حمایت و سیاستگذاریهای کلان صورت میگیرد. اگر مطالبه از بدنه جامعه و خواست عمومی از مسئولان و سیاستگذاران وجود داشته باشد، میتوان امیدوار بود که بهرهبرداری بیرویه از منابع آب و خاک متوقف شود.
نقش انجمنهای مردمی و ضرورت تصمیمگیری چندمعیاره
حسین ایمانیه از انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه در این نشست با اشاره به تجربه کشورهای توسعهیافته در حفظ محیطزیست گفت: کشورهای پیشرفته ۵۰ تا ۱۰۰ سال تلاش کردند تا به نتایج امروز رسیدند. ما باید ببینیم آنها چگونه فضای سبز و محیطزیست خود را حفظ کردند. آیا با از بین بردن درختان انار و خرما، فضای سبز حفظ میشود.
وی گفت: اگر فضای سبزی در داخل شهر قرار گرفت، باید کاربری فضای سبز شهری را با ضابطه تعریف کنیم که هم در آن سیاست باشد و هم اقتصاد. در شهر منچستر، وقتی باغی در شهر قرار میگیرد و دیگر توجیه اقتصادی ندارد، آن را به عنوان اسکول گاردن تعریف میکنند. باید تمام چیزهایی که در شهر میتواند کاربری داشته باشد، به عنوان گاردن تعریف شود. اگر توسعه سیاسی به انجیها فرصت نفس کشیدن ندهد، این مشکل باید حل شود. اقتصاد شهری نیز باید به گونهای تعریف شود که فضای شهری کاربری مناسب پیدا کند و آن مشکلات قبلی را نداشته باشد. این مسائل باید مدیریت شوند.
اتاق فکر شهرداری و نقش آن در تصمیمسازی
داریوش ستایشگر، مشاور شهردار شیراز و رئیس اتاق فکر شهرداری، که به صورت ویدئوکنفرانس در این جلسه حضور داشت، با قدردانی از برگزاری چنین نشستهایی گفت: چقدر خوب است که این جلسات برگزار میشود و چقدر نیاز است که به جای پرداختن صرف به کارهای روزمره، به مسائل اصلی بپردازیم. در کشور ما کموبیش بحثهای زیستمحیطی در حال شکلگیری است و امیدوارم روزی برسد که از ظرفیت گروههای اجرایی و مردمی به عنوان فرصت استفاده کنیم، نه دشمن.
وی با اشاره به انتخاب شیراز به عنوان پایتخت زیستمحیطی آسیا در سال ۲۰۲۴ گفت: شیراز این افتخار را داشت که به عنوان پایتخت زیستمحیطی شهرهای بزرگ آسیا انتخاب شود و این موضوع نشاندهنده ظرفیت بالای این شهر است. شهرداری شیراز نیز موضوع محیطزیست را به عنوان یکی از اولویتهای اصلی خود قرار داده است. امیدواریم با همکاری همه دستگاهها و استفاده از نظرات کارشناسی، شاهد کاهش اشتباهات در حوزه محیطزیست باشیم.
فاضلاب و پسابی که باید مدیریت شود
اردوان نیکنام معاون تحقیقات و منابع انسانی شرکت آبفا استان فارس، نیز در این نشست با اشاره به وضعیت تصفیه فاضلاب در شیراز و صدرا گفت: شیراز و صدرا پنج تصفیهخانه فاضلاب در حال بهرهبرداری دارند و تقریباً ۶۵ درصد جمعیت شهری تحت پوشش خدمات تصفیه فاضلاب قرار دارد. ۳۵ درصد باقیمانده نیاز به تأمین اعتبار دارد که یا از طریق منابع عمرانی که بعید میدانم، یا از طریق جذب سرمایهگذاری خصوصی باید تأمین شود. روزانه ۲۱۳ هزار مترمکعب فاضلاب تصفیه میشود که تقریباً ۹۹ درصد آن تبدیل به پساب میشود. این پسابها تحت نظارت سازمان حفاظت محیطزیست و مراکز بهداشت شهرستان قرار دارند.
نیکنام با اشاره به طرح بام سبز و مجموعهای که قرار بود در آن احداث شود، گفت: ما چندین جلسه در این حوزه برگزار کردیم و از دید محیطزیستی و منابع آب، این طرح کاملاً مردود بود. باید توجه داشته باشیم که تصمیمات اینچنینی نیاز به تصمیمگیری چندمعیاره و چندجانبه شهری دارد. صرفاً قابل قبول بودن یک طرح از نظر اقتصادی و جذب گردشگر نباید باعث شود که معیارهای محیطزیستی نادیده گرفته شوند. نقش سازمانهای مردمنهاد در این زمینه بسیار پررنگ است و باید در تصمیمگیریهای شهری حضور داشته باشند.
او با اشاره به غلظت بالای آرسنیک در دریاچه مهارلو گفت: این موضوع را تأیید میکنم و باید توجه داشته باشیم که فاضلاب خام بهداشتی، غلظت بسیار ناچیزی دارد و در حد پیوی است. شناسایی مشکلات پیچیده نیست، اما حل آن پیچیدگیهای خاص خود را دارد. اگر یک مجموعه صنعتی با ۱۰ هزار نفر نیروی انسانی، آلودگی محیطزیستی ایجاد میکند، باید ببینیم آیا با توجه به شرایط اقتصادی و خواست سیاسی کشور، امکان تهدید آن مجموعه وجود دارد یا خیر. درد محیطزیست، دردی مزمن است که شاید در کوتاهمدت خودش را نشان ندهد، اما در بلندمدت میتواند خسارات جبرانناپذیری به همراه داشته باشد.
هشدار درباره سیل؛ دستکاریهایی که پیامدهای سنگین دارند
محمدجعفر پورمختار فعال محیطزیست و عضو هیئت مشورتی نظام مهندسی ساختمان فارس در این نشست با اشاره به پیامدهای دستکاریهای انجامشده در کوهسار گفت: تمام اقداماتی که در این مدت انجام شده، باعث بالا رفتن بار معلق و رسوب حاصل از دستکاریهای این منطقه شده است. اگر باران سنگینی ببارد، اگر بارانی مانند بارش ۱۵ دقیقهای دروازه قرآن یا بارندگی با شدت بالا رخ دهد، بخشی از شهر شیراز دچار سیل خواهد شد.
پورمختار با اشاره به تجربه دروازه قرآن افزود: دروازه قرآن حاصل از کارهای راهسازی و پر کردن تمام مسیرها بود که بعد از بارندگی، مشکلاتی را ایجاد کرد. وقتی اتفاقی میافتد، همه دنبال ریشههای غیرعلمی میگردند، در حالی که ریشههای علمی سر جای خودش است. در بلوار جمهوری اسلامی نیز زمانی رانش کرد و همه دنبال بررسی زمینشناسی رفتند، در حالی که دو ساختمان ۲۰ متری در منطقهای با خاک دگرگونی و سست و رونده ساخته شده بود. کوه هم آمد پایین و به همین سادگی مشکلاتی رخ داد. دستکاریهای بشر است که اثرات مخرب زیستمحیطی دارد. من ۴۵ سال تجربه اجرایی در توسعه دارم و باید و نبایدهای این حوزه را به خوبی میشناسم. هر جا که لازم باشد، این تجربه را در اختیار گروههای دغدغهمند قرار میدهم.
به گزارش خبرآنلاین، نشست «بررسی چالشهای زیستمحیطی استان فارس از دیدگاه نخبگان» با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از ظرفیت استادان، متخصصان، نخبگان و تشکلهای مردمنهاد برای بررسی و پیگیری مسائل زیستمحیطی استان فارس و بهویژه حفاظت از کوه کوهسار به پایان رسید. برگزاری این نشست در چارچوب فعالیتهای کارگروه آب و محیطزیست اندیشکده حکمرانی و قانونگذاری استان فارس، فرصتی برای طرح دیدگاههای تخصصی درباره یکی از مسائل مهم محیطزیستی شهر شیراز و بررسی راهکارهای علمی، مدیریتی و قانونی برای حفاظت از سرمایههای طبیعی استان فراهم کرد.
48
نظر شما