به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سؤال قبر از جمله موضوعات مطرح در آموزه‌های اسلامی درباره عالم برزخ است؛ مرحله‌ای که بنا بر روایات، انسان پس از مرگ با پرسش‌هایی درباره اعتقادات، توحید، نبوت و ولایت امامان(ع) روبه‌رو می‌شود. در برخی روایات، چگونگی سپری کردن عمر، شیوه کسب درآمد و نحوه مصرف اموال نیز از موضوعات این پرسش‌هاست؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آن‌ها صرفاً به دانسته‌های زبانی وابسته نیست، بلکه با باورها و عملکرد انسان در زندگی ارتباط دارد.
سؤال قبر چیست؟ پس از مرگ از انسان چه می‌پرسند؟
سؤال قبر در منابع اسلامی چه جایگاهی دارد؟
در منابع اسلامی، روایات متعددی درباره سؤال قبر نقل شده است. بر اساس این روایات، هنگامی که انسان در قبر قرار می‌گیرد، دو فرشته نزد او می‌آیند و درباره اصول اعتقادی، توحید، نبوت و ولایت امامان(علیهم‌السلام) از او سؤال می‌کنند. در برخی نقل‌ها، پرسش‌هایی درباره نحوه گذراندن عمر، چگونگی به دست آوردن اموال و شیوه هزینه‌کردن آن‌ها نیز مطرح شده است.
موضوع سؤال قبر علاوه بر حضور گسترده در روایات، در آثار علمای علم کلام و عقاید اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است. محقق خویی در کتاب «منهاج البراعة» در شرح نهج‌البلاغه، با اشاره به جایگاه این مسئله در باورهای اسلامی، می‌نویسد که مسلمانان بر حق بودن سؤال قبر اتفاق نظر دارند و حتی می‌توان آن را از ضروریات دین دانست؛ هرچند گروه اندکی از منکران و ملحدان با آن مخالفت کرده‌اند.
وی در همین زمینه، روایتی از امام صادق(علیه‌السلام) نقل می‌کند:
«لَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا مَنْ أَنْکَرَ ثَلَاثَةً: اَلْمِعْرَاجَ وَ سُؤالَ الْقَبْرِ وَ الشَّفَاعَةَ»
بر اساس ترجمه این روایت، کسی که سه موضوع معراج، سؤال قبر و شفاعت را انکار کند، از پیروان اهل‌بیت(علیهم‌السلام) به شمار نمی‌رود. این روایت در کتاب «صفات الشیعة» اثر شیخ صدوق نیز نقل شده است.
پاسخ به پرسش‌های قبر چگونه شکل می‌گیرد؟
در شماری از روایات اسلامی آمده است که مؤمنان راستین در پاسخ به پرسش‌های قبر موفق‌اند و از رحمت و عنایت الهی بهره‌مند می‌شوند؛ در مقابل، افرادی که از مسیر ایمان منحرف شده و گرفتار گناه بوده‌اند، ممکن است در پاسخ‌گویی درمانده شوند و با عذاب برزخی مواجه شوند.
نکته مهم در تبیین این روایات آن است که سؤال و جواب قبر را نمی‌توان صرفاً پرسشی معمولی دانست که انسان بتواند با انتخاب پاسخی دلخواه از پیامدهای آن رهایی یابد. بر اساس برداشتی که از قرائن روایی ارائه شده است، پاسخ‌های انسان در این مرحله با حقیقت درونی، باورها و اعمال او ارتباط دارد؛ گویی آنچه در ژرفای وجود انسان شکل گرفته، در این مرحله آشکار می‌شود.
از این منظر، سؤال قبر را می‌توان نخستین مرحله از مواجهه انسان با نتایج اعتقادات و عملکرد خویش در عالم برزخ دانست؛ مرحله‌ای که در آن، حقیقت باورها و رفتارهای فرد اهمیت پیدا می‌کند.
آیا همه انسان‌ها در قبر مورد سؤال قرار می‌گیرند؟
در دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی برخی علمای امامیه، سؤال قبر شامل همه انسان‌ها به یک شکل نمی‌شود. علامه مجلسی نقل می‌کند که دیدگاه مشهور میان متکلمان امامیه این است که سؤال قبر به افرادی اختصاص دارد که در مراتب بالای ایمان یا کفر قرار گرفته‌اند و گروه‌هایی مانند مستضعفان، کودکان و دیوانگان مشمول این پرسش‌ها نیستند.
علامه خویی نیز پس از نقل این دیدگاه، به روایات متعددی در کتاب «الکافی» و دیگر منابع اشاره می‌کند که به گفته او، مؤید این برداشت هستند.
بنابراین، مسئله سؤال قبر در آموزه‌های اسلامی، هم از جهت محتوای پرسش‌ها و ارتباط آن‌ها با اعتقادات و اعمال انسان و هم از نظر دامنه شمول آن، در روایات و آثار کلامی مورد بحث قرار گرفته است.
پی‌نوشت‌ها:
۱. ابن‌بابویه، محمد بن علی، صفات الشیعة، تهران: أعلمی، چاپ اول، ۱۳۶۲ شمسی، ص ۵۰، حدیث شصت‌ونهم.
۲. هاشمی خویی، میرزا حبیب‌الله؛ حسن‌زاده آملی، حسن؛ و کمره‌ای، محمدباقر، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، تحقیق و تصحیح ابراهیم میانجی، تهران: مکتبة الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۰ قمری، ج ۶، ص ۴۱.
۳. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، تهیه و تنظیم جمعی از فضلا، تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۶ شمسی، ج ۳، ص ۴۴۰.
منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی
نظر شما