چک برگشتی، اجاره‌ای که تمدید نشده، ابلاغیه‌ای که معنایش روشن نیست یا مهریه‌ای که باید به نرخ روز حساب شود؛ پرسش‌های حقوقی معمولاً بی‌خبر سر می‌رسند. تا چند سال پیش پاسخ این پرسش‌ها یا از جست‌وجوی پراکنده در اینترنت به دست می‌آمد یا از توصیهٔ آشنایان. حالا گروه زیادی از کاربران همین پرسش‌ها را از چت‌بات‌های هوش مصنوعی می‌پرسند.
این تغییر هم فرصت است و هم خطر. پاسخ سریع و بی‌هزینه می‌تواند به فهم اولیهٔ یک مسئله کمک کند، اما یک پاسخ نادرست در موضوع حقوقی ممکن است به از دست رفتن مهلت قانونی یا طرح دعوایی بی‌نتیجه منجر شود.
چرا پرسش حقوقی با پرسش عمومی فرق دارد
حقوق، دانشی وابسته به سرزمین است. قاعده‌ای که در یک کشور درست است، در کشور دیگر ممکن است اصلاً وجود نداشته باشد. مدل‌های عمومی هوش مصنوعی عمدتاً با متن‌های انگلیسی آموزش دیده‌اند و وقتی پای قانون مدنی، آیین دادرسی یا رویهٔ دادگاه‌های ایران به میان می‌آید، گاهی قواعد نظام‌های حقوقی دیگر را با حقوق ایران درمی‌آمیزند.
یک مثال ساده اهمیت این تفاوت را نشان می‌دهد: طبق مادهٔ ۳۳۶ قانون آیین دادرسی مدنی، مهلت تجدیدنظرخواهی از رأی دادگاه بدوی برای اشخاص مقیم ایران ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ است. اگر ابزاری عدد دیگری بگوید و کاربر به آن اعتماد کند، حق اعتراض او از دست می‌رود و دیگر قابل جبران نیست.
خطای رایج: مادهٔ قانونی که وجود ندارد
یکی از ضعف‌های شناخته‌شدهٔ مدل‌های زبانی، تولید اطلاعات ساختگی با لحن مطمئن است؛ پدیده‌ای که به آن «توهم» می‌گویند. در پاسخ حقوقی، این خطا معمولاً به شکل شمارهٔ ماده‌ای ظاهر می‌شود که یا وجود ندارد یا موضوع دیگری دارد. راه مقابله ساده است: هر شمارهٔ ماده را با متن رسمی قانون، مثلاً در سامانهٔ ملی قوانین و مقررات، تطبیق دهید. پاسخی که به هیچ ماده‌ای استناد نمی‌کند هم به همان اندازه جای تردید دارد.
سه پرسش پیش از اعتماد به پاسخ
۱. پاسخ به کدام ماده استناد می‌کند؟ پاسخ حقوقی قابل اتکا باید مبنای قانونی خود را نشان دهد تا قابل بررسی باشد.
۲. ابزار با حقوق ایران آشناست؟ اصطلاحاتی مانند «تجدیدنظر» و «فرجام»، یا «دادسرا» و «دادگاه»، معنای مشخصی دارند و جابه‌جایی آن‌ها نشانهٔ ناآشنایی ابزار با نظام حقوقی ایران است.
۳. ابزار مرز خود را می‌گوید؟ ابزار درست، پاسخ خود را «راهنمای اولیه» معرفی می‌کند و در موضوعات پیچیده، بررسی تخصصی را پیشنهاد می‌دهد. ابزاری که نتیجهٔ قطعی وعده می‌دهد، باید با احتیاط سنجیده شود.
ابزارهای عمومی و ابزارهای بومی
در کنار مدل‌های عمومی، ابزارهایی هم شکل گرفته‌اند که برای حقوق ایران طراحی شده‌اند. تفاوت اصلی این دو گروه در منابع آموزش و نوع خروجی است: ابزار بومی با متن قوانین و اصطلاحات دادرسی ایران کار می‌کند و پاسخ را به مادهٔ قانونی مشخص ارجاع می‌دهد. برای نمونه، هوش مصنوعی حقوقی پارسی وکیل یکی از این ابزارهاست که علاوه بر پاسخ به پرسش، محاسبه‌هایی مانند مهریه به نرخ روز، دیه و خسارت تأخیر تأدیه را هم انجام می‌دهد.
کاربرانی که فقط می‌خواهند یک پرسش مشخص را مطرح کنند، می‌توانند از صفحهٔ سوال حقوقی از هوش مصنوعی شروع کنند و ببینند پاسخ مستند به قانون چه شکلی دارد. مقایسهٔ نقاط قوت و ضعف مدل‌های خارجی و داخلی هم در راهنمایی با عنوان هوش مصنوعی حقوقی رایگان آمده است؛ از جمله این‌که هر مدل در پرسش‌های حقوقی فارسی چه عملکردی دارد.
هوش مصنوعی کجا کافی نیست
پاسخ ماشینی برای فهم اولیهٔ مسئله، پیدا کردن مادهٔ قانونی مرتبط، انجام محاسبه‌های رایج و تهیهٔ پیش‌نویس اولیه مفید است. اما در پروندهٔ واقعی، جزئیات تعیین‌کننده‌اند: یک تاریخ، یک امضا یا یک شاهد می‌تواند نتیجه را تغییر دهد. ارزیابی مدارک، انتخاب راهبرد دفاع و حضور در جلسهٔ دادرسی همچنان کار متخصص است.
به همین دلیل، بهره‌گیری درست از این ابزارها یعنی رفتن پیش متخصص «با دست پر»: دانستن این‌که موضوع چه مسیری دارد، چه مدارکی لازم است و حق قانونی تقریباً چقدر است. همین آمادگی، هم زمان مشاوره را کوتاه‌تر می‌کند و هم کیفیت آن را بالا می‌برد.
حریم خصوصی را فراموش نکنید
پیش از نوشتن شرح ماجرا در هر ابزار آنلاین، اطلاعات شناسایی مانند نام کامل، کد ملی، نشانی و شمارهٔ پرونده را حذف کنید. برای تحلیل حقوقی، واقعیت‌های ماجرا لازم است، نه هویت افراد.
جمع‌بندی
هوش مصنوعی راه دسترسی به اطلاعات حقوقی را کوتاه کرده است، اما مسئولیت تصمیم را برنمی‌دارد. پاسخی که به قانون استناد می‌کند، با حقوق ایران سازگار است و مرز خود را می‌شناسد، می‌تواند نقطهٔ شروع خوبی باشد؛ به شرط آن‌که نقطهٔ پایان تلقی نشود.
۳۳۳
نظر شما