به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در تفسیر المیزان، علامه طباطبایی این آیات را در چارچوب نقد انحراف از حقیقت و ترجیح خواسته‌های نفسانی بر هدایت الهی بررسی می‌کند. محور اصلی این آیات، فاصله میان ادعای ایمان و رفتار کسانی است که با وجود برخورداری از نشانه‌های هدایت، در برابر آن ایستادگی کردند.
چرا گروهی از بنی‌اسرائیل پیامبر اسلام(ص) را نپذیرفتند؟
بنابر روایت فارس، آیه ۸۹ سوره بقره، از آمدن کتابی از سوی خداوند سخن می‌گوید که کتاب آسمانی پیشین را تصدیق می‌کند؛ اما گروهی از کسانی که پیش‌تر نشانه‌های حق را می‌شناختند، آن را انکار کردند.
قرآن در این آیه می‌فرماید:
«وَلَمَّا جَاءَهُمْ کِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ»
یعنی هنگامی که کتابی از جانب خدا برای آنان آمد که آنچه را در اختیار داشتند، تصدیق می‌کرد، با آن مخالفت کردند.
آیه همچنین یادآوری می‌کند که آنان پیش‌تر به آمدن پیامبر موعود استناد می‌کردند و در برابر مخالفان خود، از یاری او سخن می‌گفتند. با این حال، هنگامی که پیامبر اسلام(ص) ظهور کرد، گروهی از آنان به او ایمان نیاوردند.
قرآن این رفتار را با عبارت «فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ» بیان می‌کند؛ یعنی هنگامی که آنچه را می‌شناختند برایشان آمد، آن را انکار کردند.
این آیه بر یک نکته اساسی تأکید دارد: شناخت حقیقت همیشه به معنای پذیرش آن نیست. گاهی تعصب، پیش‌داوری یا نگرانی از دست دادن موقعیت و منافع، انسان را در برابر حقیقتی قرار می‌دهد که نشانه‌های آن را می‌شناسد.
حسادت به نزول وحی؛ یکی از زمینه‌های انکار پیامبر
آیه ۹۰ سوره بقره، انگیزه دیگری را برای مخالفت با پیامبر اسلام(ص) مطرح می‌کند. قرآن از کسانی سخن می‌گوید که از روی حسادت، با نزول فضل الهی بر پیامبری که خداوند برگزیده بود، مخالفت کردند.
در بخشی از این آیه آمده است:
«بَغْیًا أَنْ یُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَیٰ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ»
مضمون آیه این است که مخالفت آنان با وحی، تنها از ناآگاهی ناشی نمی‌شد؛ بلکه حسادت نسبت به اینکه خداوند فضل خود را بر هر یک از بندگانش که بخواهد نازل می‌کند، نیز در این رفتار نقش داشت.
در ادامه، عبارت «فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَیٰ غَضَبٍ» از خشم بر خشم سخن می‌گوید. علامه طباطبایی در تفسیر این عبارت، احتمال ارتباط آن با انکارهای پیاپی، از جمله مخالفت با تورات و سپس انکار قرآن، را مطرح می‌کند.
بر این اساس، سابقه برخورد نادرست با وحی و پیامبران می‌تواند زمینه تکرار انحراف را فراهم کند؛ به‌ویژه هنگامی که تعصب و خواسته‌های شخصی بر پذیرش حقیقت غلبه یابد.
قرآن چگونه پیامبرکشی را نقد می‌کند؟
یکی از صریح‌ترین بخش‌های این آیات، در آیه ۹۱ سوره بقره آمده است. قرآن پس از نقل ادعای ایمان به کتاب نازل‌شده بر بنی‌اسرائیل، از آنان می‌پرسد:
«فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»
یعنی اگر ایمان دارید، چرا پیش‌تر پیامبران خدا را می‌کشتید؟
این پرسش، تناقض میان ادعای دینداری و رفتار تاریخی گروه‌هایی از بنی‌اسرائیل را برجسته می‌کند. آنان از یک سو بر پیروی از کتاب آسمانی خود تأکید داشتند و از سوی دیگر، در برابر پیامبرانی که برای هدایتشان آمده بودند، ایستادگی می‌کردند.
در این آیه، پیامبرکشی صرفاً به‌عنوان یک رویداد تاریخی مطرح نیست؛ بلکه معیاری برای سنجش صداقت ادعای ایمان است. کسی که حقیقتاً به فرمان الهی پایبند باشد، نمی‌تواند پیام‌آوران خدا را به دلیل مخالفت با خواسته‌های خود از میان بردارد.
البته این آیات درباره رفتار تاریخی گروه‌هایی از بنی‌اسرائیل سخن می‌گویند و نباید انتقاد مطرح‌شده در آن‌ها را به همه یهودیان در تمام دوره‌های تاریخی تعمیم داد. محور آیات، نقد انکار آگاهانه حق و مقابله با پیامبران الهی است.
گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل پس از معجزات موسی(ع)
آیه ۹۲ سوره بقره، نمونه دیگری از فاصله میان شناخت و عمل را یادآوری می‌کند:
«وَلَقَدْ جَاءَکُمْ مُوسَیٰ بِالْبَیِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ»
مضمون آیه این است که موسی(ع) با دلایل روشن و نشانه‌های آشکار الهی به سوی بنی‌اسرائیل آمد، اما آنان پس از او گوساله را معبود خود قرار دادند.
قرآن این رفتار را ظلم می‌خواند؛ زیرا آنان با وجود برخورداری از نشانه‌های هدایت، از مسیر توحید فاصله گرفتند.
یادآوری این واقعه، ادعای پایبندی به پیامبران و کتاب آسمانی را در برابر رفتار عملی قرار می‌دهد. داشتن سابقه دینی یا ادعای ایمان، به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که انسان در عمل نیز به حقیقت پایبند بماند.
«شنیدیم و نافرمانی کردیم»؛ روایت پیمان‌شکنی در سوره بقره
آیه ۹۳ سوره بقره به پیمان خداوند با بنی‌اسرائیل اشاره می‌کند. در این آیه، از آنان خواسته می‌شود فرمان الهی را جدی بگیرند و به آن پایبند باشند:
«خُذُوا مَا آتَیْنَاکُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا»
اما پاسخ نقل‌شده در آیه چنین است:
«سَمِعْنَا وَعَصَیْنَا»
یعنی شنیدیم و نافرمانی کردیم.
این عبارت، فاصله میان آگاهی و عمل را به‌روشنی نشان می‌دهد. شنیدن فرمان الهی زمانی ارزشمند است که به پذیرش و عمل منتهی شود؛ در غیر این صورت، آگاهی نمی‌تواند به‌تنهایی نشانه پایبندی واقعی باشد.
آیه در ادامه، از جای گرفتن محبت گوساله در دل‌های آنان به سبب کفرشان سخن می‌گوید:
«وَأُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ»
این بخش، بر نقش دلبستگی‌های نادرست در دور شدن انسان از حقیقت تأکید دارد. هنگامی که علاقه‌ها و خواسته‌های شخصی بر هدایت الهی غلبه کنند، حتی شناخت و شنیدن فرمان حق نیز لزوماً به اطاعت منتهی نمی‌شود.
پیام آیات ۸۹ تا ۹۳ سوره بقره چیست؟
آیات ۸۹ تا ۹۳ سوره بقره، مجموعه‌ای از رفتارهای نادرست را یادآوری می‌کنند: انکار پیامبر اسلام(ص) با وجود شناخت پیشین، حسادت نسبت به نزول وحی، پیامبرکشی، گوساله‌پرستی و پیمان‌شکنی.
وجه مشترک این موارد، فاصله میان شناخت حقیقت و پایبندی به آن است. قرآن با یادآوری این رویدادها نشان می‌دهد که ایمان واقعی صرفاً با ادعا یا آگاهی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه در پذیرش حق، پرهیز از تعصب و عمل به فرمان الهی آشکار می‌شود.
تلاوت آیات ۸۹ تا ۹۳ سوره بقره، واقع در صفحه ۱۴ قرآن کریم، فرصتی برای آشنایی بیشتر با مضمون این آیات و تأمل در پیام‌های تفسیری آن‌هاست.
نظر شما