به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، دهم آبان برای مردم تبریز تنها یادآور شهادت یک روحانی مبارز نیست؛ این روز بخشی از حافظه تاریخی شهری است که در جریان مبارزات منتهی به انقلاب اسلامی، نقش مهمی در تحولات سیاسی ایران ایفا کرد. در این میان، نام آیت‌الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی با تاریخ مبارزات مردم آذربایجان، مسجد شعبان و قیام ۲۹ بهمن تبریز پیوندی ناگسستنی دارد.
بنابر روایت مهر، ۴۷ سال پیش، در شامگاه دهم آبان ۱۳۵۸، آیت‌الله قاضی طباطبایی پس از سال‌ها فعالیت علمی، مذهبی و مبارزه سیاسی، هنگام بازگشت از مسجد شعبان تبریز هدف حمله مسلحانه قرار گرفت و به شهادت رسید. حادثه‌ای که نه‌تنها تبریز، بلکه فضای سیاسی ایران در نخستین ماه‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی را تحت تأثیر قرار داد.
اما قاضی طباطبایی چه مسیری را پیمود تا به یکی از چهره‌های اثرگذار انقلاب اسلامی در آذربایجان تبدیل شود؟ چرا مسجد شعبان به یکی از کانون‌های اصلی مبارزه با حکومت پهلوی در تبریز تبدیل شده بود و ترور او چه جایگاهی در تاریخ انقلاب دارد؟
از خانواده‌ای روحانی تا حوزه‌های علمیه قم و نجف
آیت‌الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی در سال ۱۳۳۳ هجری قمری در تبریز و در خانواده‌ای روحانی متولد شد. او تحصیلات مقدماتی علوم دینی را نزد پدرش، آیت‌الله حاج میرزا باقر قاضی طباطبایی و عمویش، آیت‌الله میرزا اسدالله قاضی طباطبایی آغاز کرد.
فضای علمی و مذهبی خانواده، زمینه‌ساز علاقه او به تحصیل علوم اسلامی شد. قاضی طباطبایی پس از فراگیری مقدمات علوم دینی در تبریز، برای ادامه تحصیل راهی حوزه علمیه قم شد و در محضر استادان برجسته‌ای همچون آیت‌الله سیدمحمد حجت کوه‌کمره‌ای، آیت‌الله سیدصدرالدین صدر، آیت‌الله سیدحسین بروجردی و آیت‌الله سیدمحمدتقی خوانساری به فراگیری علوم حوزوی پرداخت.
حضور در درس‌های امام خمینی(ره) نیز از بخش‌های مهم دوران تحصیل او بود؛ ارتباطی علمی و فکری که در سال‌های بعد در مواضع سیاسی و فعالیت‌های مبارزاتی وی نمود پیدا کرد.
او سپس برای تکمیل تحصیلات خود به نجف اشرف رفت و از محضر علمای برجسته‌ای همچون آیت‌الله سیدمحسن حکیم، شیخ عبدالحسین رشتی، میرزا باقر زنجانی، آیت‌الله بجنوردی و شیخ محمدحسین کاشف‌الغطاء بهره برد.
اقامت در نجف، علاوه بر گسترش دانش فقهی و حوزوی، زمینه آشنایی بیشتر او با مسائل جهان اسلام و تحولات اجتماعی و سیاسی را فراهم کرد. سرانجام با اندوخته‌ای از دانش و تجربه، به تبریز بازگشت و فعالیت‌های علمی، فرهنگی و مذهبی خود را ادامه داد.
تبعید و زندان؛ هزینه سال‌ها مبارزه با حکومت پهلوی
فعالیت‌های سیاسی قاضی طباطبایی به دوران نهضت امام خمینی(ره) محدود نمی‌شد. او در سال‌های حکومت پهلوی اول نیز به دلیل فعالیت‌های مذهبی و همراهی با جریان‌های اعتراضی با محدودیت‌های حکومتی مواجه شد.
در جریان قیام مردم تبریز در سال ۱۳۱۶ شمسی، او به همراه پدرش تحت فشار حکومت قرار گرفت و مدتی از زادگاه خود دور شد. این تجربه، نخستین مواجهه جدی او با سیاست‌های سرکوبگرانه حکومت بود؛ مسیری که در سال‌های بعد با بازداشت، زندان و تبعید ادامه یافت.
با آغاز نهضت امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۱، فعالیت‌های سیاسی قاضی طباطبایی ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد. او از جمله روحانیونی بود که در آذربایجان از مواضع امام خمینی حمایت می‌کرد و در انتشار اعلامیه‌ها و تبیین اهداف نهضت اسلامی نقش داشت.
این فعالیت‌ها واکنش دستگاه امنیتی رژیم پهلوی را به دنبال داشت. قاضی طباطبایی بازداشت و به زندان قزل‌قلعه تهران منتقل شد و در ادامه، به دلیل مواضع سیاسی و حمایت از نهضت امام خمینی، به بافت کرمان و زنجان تبعید شد.
با وجود این محدودیت‌ها، تبعید نتوانست ارتباط او را با جریان مبارزه قطع کند. او پس از پایان محدودیت‌ها به تبریز بازگشت و فعالیت‌های دینی، علمی و اجتماعی خود را از سر گرفت.
مسجد شعبان تبریز؛ پایگاهی که به کانون مبارزه تبدیل شد
برای شناخت نقش آیت‌الله قاضی طباطبایی در تاریخ انقلاب اسلامی، باید به مسجد شعبان تبریز بازگشت؛ مکانی که در سال‌های مبارزه با حکومت پهلوی، فراتر از یک پایگاه مذهبی، به یکی از کانون‌های مهم فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی شهر تبدیل شده بود.
حضور مستمر قاضی طباطبایی در این مسجد، ارتباط نزدیک او با مردم و مواضعش در برابر سیاست‌های حکومت پهلوی، به مسجد شعبان جایگاهی ویژه در تحولات سیاسی تبریز بخشیده بود.
در آن سال‌ها، مساجد نقش مهمی در انتقال پیام‌های سیاسی و مذهبی، شکل‌گیری ارتباطات مردمی و سازماندهی اعتراضات داشتند. محدودیت فعالیت احزاب و تشکل‌های مستقل نیز موجب شده بود بسیاری از جریان‌های اعتراضی در بستر مساجد شکل بگیرند.
قاضی طباطبایی با تکیه بر اعتبار علمی و مذهبی و ارتباط گسترده با اقشار مختلف مردم، از ظرفیت این پایگاه برای تبیین مواضع نهضت امام خمینی و همراهی با حرکت‌های اعتراضی استفاده می‌کرد.
به همین دلیل، مسجد شعبان تنها محل اقامه نماز و برگزاری مراسم مذهبی نبود؛ بلکه به بخشی از حافظه مبارزاتی مردم تبریز تبدیل شد. اهمیت این مسجد زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم آخرین حضور قاضی طباطبایی نیز در همین مکان رقم خورد.
قیام ۲۹ بهمن تبریز؛ نقطه عطفی در مسیر انقلاب اسلامی
یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخی مرتبط با نام آیت‌الله قاضی طباطبایی، قیام ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ مردم تبریز است؛ رویدادی که در اعتراض به حوادث قم شکل گرفت و به یکی از نقاط عطف گسترش انقلاب اسلامی تبدیل شد.
پس از سرکوب اعتراضات مردم قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶، مراسم چهلم جان‌باختگان این حادثه در شهرهای مختلف کشور برگزار شد. تبریز نیز در ادامه این روند، به صحنه اعتراضات گسترده علیه حکومت پهلوی تبدیل شد.
در شکل‌گیری فضای اعتراضی آن روزها، نقش روحانیون مبارز، شبکه مساجد و ارتباطات مردمی اهمیت ویژه‌ای داشت. آیت‌الله قاضی طباطبایی از چهره‌های مؤثر مذهبی و سیاسی شهر بود که در همراهی با نهضت امام خمینی(ره) و هدایت جریان انقلابی تبریز نقش‌آفرینی کرد.
قیام ۲۹ بهمن تنها یک اعتراض محلی نبود. این رویداد با تأثیرگذاری بر روند برگزاری مراسم چهلم در دیگر شهرهای کشور، به تداوم اعتراضات و گسترش جنبش انقلابی کمک کرد.
در ماه‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی نیز قاضی طباطبایی در برگزاری تجمعات، مراسم مذهبی و حرکت‌های اعتراضی حضور داشت و از جمله امضاکنندگان اعلامیه‌های مهم انقلابی بود.
این فعالیت‌ها جایگاه او را به عنوان یکی از چهره‌های محوری انقلاب اسلامی در آذربایجان تثبیت کرد؛ شخصیتی که اعتبار حوزوی و مذهبی خود را با ارتباط مستقیم با مردم و حضور در عرصه مبارزه سیاسی همراه کرده بود.
پس از پیروزی انقلاب؛ مسئولیت امامت جمعه تبریز
با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، فعالیت‌های قاضی طباطبایی وارد مرحله تازه‌ای شد. او که پیش از انقلاب از چهره‌های اصلی جریان مبارزه در تبریز بود، پس از پیروزی انقلاب نیز مسئولیت‌های مهمی بر عهده گرفت.
امام خمینی(ره) او را به امامت جمعه تبریز و نمایندگی خود در آذربایجان منصوب کرد. به این ترتیب، قاضی طباطبایی از جایگاه یک روحانی مبارز و فعال سیاسی به یکی از مسئولان مذهبی و اجتماعی منطقه تبدیل شد.
امامت جمعه در ماه‌های نخست پس از انقلاب، تنها یک مسئولیت عبادی نبود؛ بلکه تریبونی برای بیان مواضع انقلاب، تبیین مسائل روز و ارتباط مستقیم با مردم به شمار می‌رفت.
قاضی طباطبایی نیز از این جایگاه برای پیگیری مسائل اجتماعی و مذهبی و حفظ ارتباط خود با مردم استفاده می‌کرد. این مسئولیت در شرایطی بر عهده او قرار داشت که کشور با چالش‌های سیاسی و اجتماعی متعددی مواجه بود و انسجام نیروهای انقلابی اهمیت ویژه‌ای داشت.
دهم آبان ۱۳۵۸؛ ترور در مسیر بازگشت از مسجد شعبان
دهم آبان ۱۳۵۸، مصادف با عید سعید قربان و دهم ذی‌الحجه ۱۳۹۹ قمری بود. آیت‌الله قاضی طباطبایی در این روز نماز عید قربان را اقامه کرد و در برنامه‌های مذهبی شهر حضور داشت.
اما شامگاه همان روز، پس از اقامه نماز مغرب و عشا در مسجد شعبان، هنگام بازگشت به منزل هدف حمله مسلحانه قرار گرفت.
بر اساس روایت‌های تاریخی منتشرشده، مهاجم در تاریکی شب به خودروی حامل او نزدیک شد و با شلیک گلوله، قاضی طباطبایی را به‌شدت مجروح کرد. او پس از انتقال به بیمارستان، بر اثر جراحات وارده به شهادت رسید.
گروه فرقان مسئولیت این ترور را بر عهده گرفت؛ گروهی که در سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شماری از شخصیت‌های سیاسی، مذهبی و فکری کشور را هدف عملیات تروریستی قرار داده بود.
ترور قاضی طباطبایی در شرایطی اتفاق افتاد که هنوز مدت زیادی از پیروزی انقلاب نگذشته بود و کشور با تنش‌های سیاسی و اقدامات خشونت‌آمیز گروه‌های مختلف روبه‌رو بود.
شهادت او ضربه‌ای به جریان مذهبی و اجتماعی تبریز محسوب می‌شد؛ چراکه قاضی طباطبایی از چهره‌هایی بود که سال‌ها در میان مردم حضور داشت و در تحولات سیاسی آذربایجان نقش‌آفرینی کرده بود.
پیام امام خمینی(ره) پس از شهادت نخستین شهید محراب
خبر شهادت آیت‌الله قاضی طباطبایی با واکنش امام خمینی(ره) همراه شد. ایشان در یازدهم آبان ۱۳۵۸، در پیامی خطاب به ملت ایران، این حادثه را تسلیت گفتند و بر ادامه مسیر انقلاب و اهداف اسلامی تأکید کردند.
در بخشی از این پیام آمده است:
«با کمال تأسف ضایعه ناگوار شهادت عالم مجاهد، حجت الاسلام و المسلمین، آقای حاج سید محمد علی قاضی طباطبایی ـ رحمه الله علیه ـ را به عموم مسلمانان متعهد و علمای اعلام مجاهد و مردم غیور مجاهد آذربایجان و خصوص بازماندگان این شهید سعید تسلیت عرض می‌کنم.»
امام خمینی(ره) در ادامه پیام، شهادت این عالم مبارز را موجب افزایش عزم و اراده مردم دانستند و بر ادامه تلاش‌ها برای تحقق اهداف اسلامی و احقاق حقوق مستضعفان تأکید کردند.
این پیام در جلد دهم صحیفه امام، صفحات ۴۲۰ و ۴۲۱ ثبت شده است و از اسناد مهم تاریخی درباره واکنش رهبری انقلاب به ترور نخستین شهید محراب به شمار می‌رود.
پیکر آیت‌الله قاضی طباطبایی پس از تشییع در تبریز، در مسجد مقبره و در محل آرامگاه خانوادگی به خاک سپرده شد؛ مکانی که همچنان یادآور نام و جایگاه تاریخی او در این شهر است.
چرا آیت‌الله قاضی طباطبایی نخستین شهید محراب نام گرفت؟
عنوان نخستین شهید محراب انقلاب اسلامی به آیت‌الله قاضی طباطبایی به دلیل شهادت او در جایگاه امام جمعه تبریز و در جریان ترورهای هدفمند سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی اطلاق شد.
پس از شهادت او، امامان جمعه دیگری نیز هدف عملیات تروریستی قرار گرفتند؛ از جمله آیت‌الله سیداسدالله مدنی در تبریز، آیت‌الله محمد صدوقی در یزد و آیت‌الله عطاءالله اشرفی اصفهانی در کرمانشاه.
به این ترتیب، نام قاضی طباطبایی در تاریخ انقلاب اسلامی با عنوان نخستین شهید محراب ثبت شد؛ عنوانی که یادآور جایگاه او در تحولات سیاسی و مذهبی سال‌های نخست جمهوری اسلامی است.
میراث قاضی طباطبایی؛ فراتر از سالروز شهادت
بازخوانی زندگی آیت‌الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی، فرصتی برای شناخت بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی تبریز در دوران معاصر است؛ تاریخی که در آن حوزه‌های علمیه، مساجد، شبکه‌های مردمی و شخصیت‌های مذهبی در شکل‌گیری تحولات سیاسی نقش داشتند.
زندگی او را می‌توان در پیوند سه عرصه مهم بررسی کرد: تحصیل و پژوهش دینی، ارتباط اجتماعی با مردم و فعالیت سیاسی در برابر حکومت پهلوی. این سه وجه در طول سال‌های فعالیت او از یکدیگر جدا نبودند و در مقاطع مختلف، از تبعید و زندان تا روزهای اوج انقلاب اسلامی، در کنار هم ادامه یافتند.
اهمیت تاریخی قاضی طباطبایی را نمی‌توان تنها در حادثه ترور و شهادتش خلاصه کرد. سال‌ها فعالیت علمی، حضور در متن مبارزات مردمی، نقش‌آفرینی در تحولات تبریز و پذیرش مسئولیت امامت جمعه، بخش‌های مهمی از کارنامه او را تشکیل می‌دهند.
۴۷ سال پس از دهم آبان ۱۳۵۸، نام آیت‌الله قاضی طباطبایی همچنان با مسجد شعبان، قیام ۲۹ بهمن و تاریخ مبارزات مردم تبریز گره خورده است؛ عالمی که مسیر زندگی‌اش از حوزه‌های علمیه آغاز شد، در میدان مبارزه سیاسی ادامه یافت و سرانجام در مسیر بازگشت از مسجدی که سال‌ها پایگاه ارتباط او با مردم بود، به شهادت رسید.
برای تبریز، دهم آبان تنها سالروز شهادت یک امام جمعه نیست؛ یادآور شخصیتی است که بخشی از تاریخ معاصر این شهر را با علم، مسئولیت اجتماعی و مبارزه سیاسی رقم زد.
نظر شما