به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۱۶۴ تا ۱۶۹ سوره بقره، با اشاره به نشانه‌های قدرت و تدبیر خداوند در جهان هستی، انسان را به تفکر درباره حقیقت زندگی دعوت می‌کنند. این آیات در ادامه، از دو مانع مهم شناخت حقیقت پرده برمی‌دارند: دلبستگی افراطی به غیر خدا و پیروی کورکورانه از باورها و سنت‌های نادرست گذشتگان.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، با پیوند دادن این موضوعات، بر ضرورت تفکر، شناخت آگاهانه خداوند و رهایی از وابستگی‌های گمراه‌کننده تأکید می‌کند.
جهان هستی چه نشانه‌هایی از قدرت خداوند دارد؟
آیه ۱۶۴ سوره بقره، انسان را به تأمل در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمدوشد شب و روز دعوت می‌کند:
«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ»
یعنی در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمدوشد شب و روز، نشانه‌هایی برای صاحبان خرد وجود دارد.
قرآن در ادامه، نمونه‌هایی از این نشانه‌ها را برمی‌شمارد؛ حرکت کشتی‌ها در دریا برای بهره‌مندی انسان‌ها، بارش باران و زنده شدن زمین مرده، پراکنده شدن جنبندگان در زمین، وزش بادها و حرکت ابرها میان آسمان و زمین.
از نگاه علامه طباطبایی در المیزان، این پدیده‌ها جلوه‌هایی از تدبیر پیوسته خداوند در جهان هستند. اگرچه هرکدام ظاهری متفاوت دارند، همگی در نظمی هماهنگ قرار گرفته‌اند و حیات انسان و دیگر موجودات به این نظام وابسته است.
نکته مهم این است که قرآن تنها به توصیف طبیعت بسنده نمی‌کند؛ بلکه انسان را به عبور از ظاهر پدیده‌ها و اندیشیدن درباره خالق و تدبیرکننده آنها فرامی‌خواند.
چه زمانی محبت به دیگران به شرک و وابستگی تبدیل می‌شود؟
آیه ۱۶۵ سوره بقره، از گروهی سخن می‌گوید که برای خداوند همتایانی قرار می‌دهند و چنان به آنها دل می‌بندند که گویی جایگاه خدا را برایشان قائل هستند:
«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّهِ»
بر اساس تفسیر المیزان، موضوع این آیه صرفاً محبت طبیعی به انسان‌ها، خانواده یا دارایی‌های دنیوی نیست؛ بلکه سخن از نوعی دلبستگی و وابستگی است که انسان را از خدا غافل می‌کند و برای محبوب یا تکیه‌گاه خود جایگاهی مستقل و هم‌ردیف خداوند قائل می‌شود.
در مقابل، قرآن درباره مؤمنان می‌فرماید:
«وَالَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ»
یعنی کسانی که ایمان آورده‌اند، محبتشان به خداوند شدیدتر است.
تفاوت اصلی در این است که مؤمن سرچشمه حقیقی قدرت، نعمت و هستی را می‌شناسد و محبت خود را بر پایه شناخت و معرفت الهی شکل می‌دهد.
چرا برخی دوستان و محبوبان در قیامت دشمن یکدیگر می‌شوند؟
یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های این آیات، توصیف سرنوشت کسانی است که در دنیا به جای خداوند، به قدرت‌ها و تکیه‌گاه‌های دروغین وابسته شده‌اند.
قرآن در آیه ۱۶۶ سوره بقره می‌فرماید:
«إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا»
در آن روز، کسانی که مورد پیروی قرار گرفته بودند، از پیروان خود بیزاری می‌جویند.
این آیه تصویری از فروپاشی پیوندهایی ارائه می‌دهد که بر پایه وابستگی‌های نادرست، منافع دنیایی یا پیروی بدون شناخت شکل گرفته‌اند.
در قیامت، پیشوایان گمراه نمی‌توانند مسئولیت انتخاب‌های پیروان خود را بر عهده بگیرند و پیروان نیز نمی‌توانند از مسئولیت تصمیم‌های خود فرار کنند.
آیه ۱۶۷ سوره بقره، مرحله دیگری از این حسرت را بیان می‌کند؛ پیروان آرزو می‌کنند ای کاش فرصتی دوباره داشتند تا از کسانی که در دنیا پیروی‌شان می‌کردند، بیزاری بجویند؛ اما دیگر راه بازگشتی وجود ندارد.
پیام این آیات روشن است: هیچ محبوبیت، قدرت یا رابطه‌ای که بر پایه گمراهی شکل گرفته باشد، در برابر حقیقت الهی پایدار نخواهد ماند.
شیطان چگونه انسان را قدم‌به‌قدم از مسیر حقیقت دور می‌کند؟
آیات ۱۶۸ و ۱۶۹ سوره بقره، پس از بیان پیامدهای دلبستگی‌های گمراه‌کننده، بار دیگر همه انسان‌ها را مورد خطاب قرار می‌دهند:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلَالًا طَیِّبًا»
ای مردم! از آنچه در زمین است، حلال و پاکیزه بخورید.
قرآن در این آیات تأکید می‌کند که بهره‌مندی از نعمت‌های مادی با آموزه‌های الهی منافاتی ندارد؛ بلکه انسان می‌تواند از روزی‌های زمین استفاده کند، به شرط آنکه حلال و پاکیزه باشند.
اما بلافاصله هشدار می‌دهد:
«وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ»
از گام‌های شیطان پیروی نکنید.
تعبیر «گام‌های شیطان» نکته‌ای مهم در خود دارد. انحراف انسان معمولاً یکباره اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه ممکن است با تصمیم‌ها و لغزش‌های کوچک آغاز شود و به‌تدریج او را از مسیر درست دور کند.
آیه ۱۶۹ نیز از شیطان به‌عنوان دعوت‌کننده به بدی، زشتی و سخن گفتن بدون آگاهی درباره خداوند یاد می‌کند.
عبارت «وَأَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» هشداری جدی درباره نسبت دادن سخنان و احکام نادرست به خداوند است؛ موضوعی که نشان می‌دهد سخن گفتن در مسائل دینی بدون علم و آگاهی، خود می‌تواند زمینه‌ساز گمراهی باشد.
پیام آیات ۱۶۴ تا ۱۶۹ سوره بقره برای زندگی امروز چیست؟
مجموع این آیات، مسیر هدایت و انحراف انسان را در کنار یکدیگر ترسیم می‌کند. از یک سو، آفرینش آسمان‌ها و زمین، باران، بادها و دیگر پدیده‌های طبیعی، نشانه‌هایی برای شناخت خداوند هستند و از سوی دیگر، دلبستگی‌های افراطی، پیروی کورکورانه و وسوسه‌های شیطان می‌توانند انسان را از این شناخت دور کنند.
پیام محوری این آیات آن است که انسان نباید عقل و اختیار خود را در برابر هیچ محبوب، قدرت یا باور موروثی کنار بگذارد. محبت به دیگران زمانی ارزشمند است که انسان را از حقیقت و خداوند دور نکند و پیروی از دیگران نیز زمانی درست است که بر پایه آگاهی و شناخت باشد.
این آیات یادآوری می‌کنند که پیش از آنکه دیر شود، باید در انتخاب محبوب‌ها، الگوها و باورهای خود تجدیدنظر کنیم؛ زیرا ممکن است کسانی که امروز به آنها دل بسته‌ایم، در روز قیامت از ما بیزاری بجویند.
تلاوت آیات ۱۶۴ تا ۱۶۹ سوره بقره را که در صفحه ۲۵ قرآن کریم قرار دارند، ببینید و بشنوید.
نظر شما